Хан мен сырым

Хан Сырымнан:

• Өтірік пен шындық арасы қандай?—деп сұрадты,

• Өтірік пен шындық арасы төрт-ақ елі. Құлақ естіген өтірік, көз көрген рас,— дейді Сырым.

• Жазғытұры жер бетінде 60 түрлі қурай шығады, қайсысы асыл болады?—депті хан.

-— Көкпек деген шөп асыл болады. Басқасы күзде қурап, ұшып кетеді. Бұл қыста да көктеп тұрады, азбайды,— деп жауап беріпті Сырым.

• Тым сөзің көп екен,— депті хан.

• Сөзі көпті айыптасаң 220 қағазы, 440 беті бар құранды айыпта. Менің сөзім құранның сөзінен көп емес, кем де емес,— депті сонда Сырым батыр.

Хиуа ханы мен сырымның қағысуы

Сырым қалың қолмен Ңұралыны шауып алысымен ханға патшадан көмекке көптеген солдат келеді. Сырымды әскерлер жеңіп, Сырымның бірнеше жолдастарын тұтқьшға алады. Сөйтіп Сщрым бастаған көтеріліс басылады. Қалған жолдастарымен Сырым бұл жақтан кетіп, Түрікпен, Бес-қала, Хорезм қалаларына барып көмек сұраиды., Ханды қайта шаппақ болады. Бірақ ол жақтың хандары мен бектерінің көпіпілігі төрелер екен. «Еңбектен қашеа дөң-бекке» дегендей, ол жақтағы төрелермен жауласып, бұл жақтан көмек алам десем, бұл жақта да төрелер екен ғой,— дейді Сырым батыр. Ол елдің де төрелерімен, хандарымен үйлесе алмайды. Нашар адамдарға зорлық жасағанына шыдай алмай хандарға қарсы шығады. Артына ерген ел адамдары жорықтан қажып, елге қайта бастайды.

Хорезм хандары Сырымды озса құтылу, қалса өлтіру әрекеттеріне кіріседі. Бір күні Хорезм хандары мен билері мешітте намаз оқиды. Намаз артынан қол жайып батиқа жасағанда Сырым бұшпақ ішігінің жеңімен бетін сипайды. Сонда хандар:

• Әй, қазақ, сен батаны жеңіңмен жасағаның қалай?— дейді.

• Менің жеңімнен бата өтпей қалса, сендердің оқыған намаздарың мешіттен өтпей қалады ғой— дейді Сырым.

Күндерде бір күні хан Сырымды сөзден тоқтату мақсатымен:

• Әй, қазақ ағайын, сіздің елдің тілдері қалай? Жалғама сөздер көп болады екен. Мысалы жігіт-мігіт, ас-мас, қыстау-мыстау дейді. Ол не сөз?—дейді.

Ханның сұрауларына Сырым былай деп жауап берген екен:

Қазақ балуанға түскенде жықса, ел үшін еңбек етсе, елін жауға алдырмаса, соны «жігіт» дейді. Жоғарыдағы айтылғандар қолынан келмесе оны «мігіт» дейді.

Алдар бидің сұрауына сырымның жауабы

(2-нұсқа)

Сырым Есімханды өлтіріп келгенде, Алдар би:

— Қарадан хан болдың,

Айырдан нар болдың,

Жоқтан бар болдың.

Көнеден дәурен озды,

Кандей қамқа тозды.

Атадан ұл озды, ,

Анадан қыз озды,—

депті.

Сырым сонда былай деп жауап қайырған екен:

• Қарадан хан болсам,

Халқым қалаған болар.

Айырдан нар болсам,

Атам жараған болар.

Жоқтан бар болсам,

Құдайым қараған болар.

Көнеден дәурен озса,

Жасы жеткен болар.

Көндей қамқа тозса,

Күтімі кеткен болар.

Атадан ұл озса,

Еркіндігі болар,

Анадан қыз озса,

Еркелігі болар.

Сонда Алдар би: «Жарайсың балам, жарайсың, қадамың қайырлы болсын!»— деген екен.

Сырымның үргеніш шешенімен айтысы

Сырым Үргеніштің ханына барып, жүз көріс қылған, хан Сырымның атағын сырттан: «Қазақтың өзі шеыіен, өзі батыр кісісі» деп есітеді екен. Хан Үргеніщ шешені мен Сырымды айтыстырыпты.

Үргеніш шешені:

• Сөз анасы не?

Су анасы не?

Жол анасы не?—

деп сұрайды.

Сырым батыр:

• Сөз анасы құлақ,

Су анасы бұлақ.

Жол анасы тұяқ!—

деп жауап береді. Үргеніш шешені:

• Дау мұрады не?

Жауда мұрады не?

Қыз мұрады не?

Жол мұрады не?—

дейді.

Сырым Батыр:

• Дау мұрады — біту,

Сауда мұрады — ұту.

Қыз мұрады — кету,

Жол мұраДы — жету,—

дейді.

Үргеніш шешен:

• Намазда жан-жағыңызға қарай береді екенсіз, оныңыз не?—деп сұрайды.

Сырым батыр:

• Жан-жағыңызға сіз қарамасаңыз, менің қарағанымды қалай көрдіңіз?— дейді.

Үргеніш шешені: ,

— Сізді екі аяқты, бір тілді адам баласы жеңді ме?—

дейді.

Сырым батыр:

• Сырымның айтқанын тыңдамай, өз сөзін соға берген адам Сырымды күнде жеңеді,—дейді.

Үргеніш шещені:

• «Қонақ аз отырып, көп сынайды» деген, сіз қонақсыз, өз елінізге барғанда біздің халықты қандай ел көрдім деп барасыз?— дейді.

Сырым батыр сонда:

— Ешкісі семіз қойы арық — Мал сорлысы сонда екен. Жері сортаң, суы ащы,

Жер сорлысы сонда екен.

Қатыны семіз, ері арық —

Ел сорлысы сонда екен,—

деп барамыз да, өтірік айтар дейсіз бе?— деген екен.