Бақылау сұрақтары:

1. Қандай қаржылық көрсеткіштер маңызды болып саналады?

2. Табыстылық коэффициенттері қалай есептелінеді?

3. «Қаржылық рычаг» деген термин нені белгілейді?

4. Меншік капитал рентабельділігінің көрсеткіші қалай анықталады?

5. Өнім сатудың рентабельділігі деген не, ол қалай есептелінеді?

6. Өндіріс рентабельділігі деген не, ол қалай есептелінеді?

7. Активтер рентабельділігі деген не, ол қалай есептелінеді?

8. Меншік капиталдың рентабельділігі қалай анықталады?

9. Инвестициялар рентабельділігі деген не?

10. Сатудың рентабельділігі денег не?

11. Сату көлемінің табыстылығы қалай бағаланады?

12. Инвестициялық жобаларды қалай қаржыландырады?

13. Инвестициялар тиімділігін бағалау үшін қандай көрсеткіштер қолданылады?

14. Инвестициялық қызметтің бағдарламасы қандай әдістер негізінде орындалады?

15. Әр әдіске сипаттама беріңіздер

Тақырып 5. Қаржылық жағдайды талдаудың мәні және міндеттері

1. Нарықтық қатынастар жағдайындағы қаржылық жағдайды талдаудың ролі

2. Баланстың қаржылық құрылымын талдау

3. Қаржы жағдайын талдаудың мазмұны

1. Нарықтық қатынастар жағдайындағы қаржылық жағдайды талдаудың ролі

Кәсіпорынның қаржылық жағдайы өзімен белгіленген мезет уақытында субъекттің шаруашылық өз білімін жетілдіру әрекетін және оның айналым процесіндегі капиталдың жағдайын сипаттайтын экономикалық категорияны ұсынады. Өндірістік, шығындану, жабдықталу процесінде және қаржылық қызметте капиталдың үзіліссіз айналым процесі жүреді. Осыдан қаражаттың және олардың құрылу көздерінің, қаржылық ресурстар және олардың қолма-қолдығына қажеттіліктің құрылымы өзгереді. Соңында кәсіпорынның қаржылық жағдайы өзгереді. Кәсіпорынның сыртқы қаржылық жағдайын көрсететін төлемқабілеттілік болып табылады.

Кәсіпорынның қаржылық жағдайы тұрақты, тұрақсыз (дағдарыс алдында) және дағдарыстық болуы мүмкін. Кәсіпорын мүмкіндігі өз уақытында төлемдерді жасайды, өз қызметін қаржыландыру, өзінің тұрақты қаржылық жағдайын жағымсыз жағдайларда куәрлік етерін төлемқабілеттілікте ұсталады.

Кәсіпорын қаржылық тұрақтылықты қамтамасыз ету үшін капиталдың икемді құрылымын ұстау керек. Сонымен қатар, кәсіпорын капитал қозғалысын өзіндік өндіріске құрылған шарттар және төлемқабілеттіліктің сақталынуына шығындарға қарағанда табыстардың өндіріс жоғарылығын қамтамасыз ететіндей етіп ұйымдастырылуы міндетті.

Сонымен, кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығы – тәуекелділік деңгейін өткізілген шегінде инвестициялық тартымдылығы және әдеттегі төлемқабілеттілігін кепілдендіретін, өзінің активтері мен пассивтерінің тепе-теңдігін сақтайтын, субъектінің шаруашылығын құру және дамыту мүмкіндігі.

Кәсіпорынның қаржылық жағдайының тұрақтылығы және бір қалыптылығы оның қаржылық, коммерциялық және өндірістік қызметтерінің нәтижесіне байланысты. Өндірістік және қаржылық жоспарды орындау кезінде кәсіпорынның жағдайы жақсарады. Және, керісінше, өндіріс және өнім өндіру бойынша жоспарды толық орындамаған жағдайда оның өзіндік құны өсетін болады, пайда төмендейді. Нәтижесінде кәсіпорынның қаржылық жағдайы және төлемқабілеттілігі нашарлайды. Сонымен кәсіпорынның қаржылық жағдайы кәсіпорынның шаруашылық қызметінің нәтижесін анықтайтын факторлардың барлық кешенімен сауатты басқару қорытындысы болып табылады.

Өз кезегінде тұрақты қаржылық жағдай өндірістік жоспарды орындауға және өндірісті қажетті ресурстармен қамтамасыз етуге жағымды әсерін тигізеді. Сондықтан да қаржылық қызмет түсімді және ақшалай қаражаттардың шығындануы, меншікті және зайымдық капиталдың пропорциялығының жетістігі және оларды неғұрлым тиімді пайдаланудың жоспарлығымен қамтамасыз етуге бағытталуы керек.

Қаржылық қызметтің негізгі мақсаты кәсіпорынның активтерін көбейтумен аяқталады. Бұған ол міндетті түрде баланстың актив және пассивтің оптималды рентабельділі, төлемқабілетті құрылымын өндіріс ұстауы керек.

Талдаудың негізгі мақсаты келесілер:

1. Қаржылық қызметтегі жетіспеушілікті анықтап және айқындау өз уақытында және кәсіпорынның қаржылық жағдайын және оның төлемқабілеттілігінің жақсартудың резервтерін іздеу

2. Қаржылық нәтижелердің экономикалық рентабельділіктің мүмкіндіктерін болжау, ресурстарды пайдаланудың әр түрлі нұсқалары кезіндегі қаржылық жағдайдың модельдерін қарастыру

3. Кәсіпорынның қаржылық жағдайын көтеру және қаржылық ресурстарды пайдаланудың неғұрлым тиімділігіне бағытталған нақты шараларды қарастыру

Кәсіпорынның қаржылық жағдайын және оның тұрақтылығын бағалауға көрсеткіштердің жүйесі қолданылады. Бұл көрсеткіштер келесілерді мінездейді:

• Капиталдың қолма-қолдығы мен араласуы, оны пайдаланудың интенсивтілігі мен тиімділігі;

• Кәсіпорын пассивінің оңтайлы құрылымы, оның қаржылық тәуелсіздігі және қаржылық тәуекелділік деңгейі;

• Кәсіпорын активінің оңтайлы құрылымы және өндірістік тәуекелділік деңгейі;

• Айналым активтерінің құрылу көздерінің оңтайлы құрылымы;

• Кәсіпорынның инвестициялық тартымдылығы және төлемқабілеттілігі;

• Шаруашылық субъектінің банкроттық тәуекелділігі;

• Оның қаржылық тұрақтылығының босалқысы.

Кәсіпорынды талдайтын қатыстық көрсеткіштерін тәуекелділік деңгейін бағалауға және банкроттықтың мүмкіндіктерін болжауға болуы үшін жалпы қабылданған нормамен салыстыруға болады. Нақты кәсіпорынның қатысты көрсеткіштерін басқа кәсіпорынның аналогиялық мәліметтерімен салыстыру кәсіпорынның әлсіз және күшті тұстарын және оның мүмкіндіктерін анықтауға мүмкіндік береді. Қатыстық көрсеткіштерді сонымен қатар кәсіпорынның қаржылық жағдайының төмендеуі немесе көтерілу тенденцияларын анықтауға алдағы жылға аналогиялық мәліметтермен салыстыруға болады.

Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдауды тек қана кәсіпорынның қызметіне сәйкес келетін жетекшілер ғана емес, сонымен қатар инвесторлар, құрылтайшылар, банктер, мердігерлер, салық инспекциясы жүргізеді. Инвесторлар мен құрылтайшылар ресурстарды пайдалану тиімділігін анықтауға, банктер – несиелендіру шарттарын бағалауға және тәуекелділік деңгейін анықтауға, мердігерлер – төлемдерді өз уақытында алуға, салық инспекциясы - бюджетке қаражат түсу жоспарын орындауға кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдайды. Сондықтан талдау ішкі және сыртқы талдау болып бөлінеді.

Ішкі талдау кәсіпорын қызметкерлерімен жүргізіледі. Мұндай талдау нәтижелері кәсіпорын қаржылық жағдайын болжау, қадағалау және жоспарлауға пайдаланылады. Ішкі талдаудың мақсаты меншікті және зайымдық қаражаттардың рационалды араласуын және ақша-қаражаттардың жоспарлық түсімін қамтамасыз ету болып табылады. Қаражаттарды рационалды араластыруда кәсіпорынды дұрыс құруға, максималды пайда алуға және банкроттық тәуекелділікті ескеру үшін шарт құруға болатын араластыру түсіндіріледі.

Сыртқы талдау инвесторлармен, материалды және қаржылық ресурстардың мердігерлерімен есептікті баспадан шығару негізінде қадағалайтын органдармен жүргізіледі. Мұндай талдаудың мақсаты айырылып қалу тәуекелділігін ескеру және максималды пайдамен қамтамасыз ету үшін қаражаттарды тиімді салу мүмкіндіктерін бекіту болып табылады.

Кәсіпорынның қаржылық жағдайына талдау жүргізуге ақпараттың негізгі көзі есептік бухгалтерлік баланс, кірістер мен шығыстар туралы есеп, ақша-қаражаттарының қозғалысы туралы есеп болып табылады.