3. Капитал айналымдылығын талдау

Капиталды пайдалану тиімділігі оның рентабельділігімен, яғни пайда сомасының негізгі және айналым капиталының орташа жылдық сомасына қатынасымен сипатталады. Капиталды пайдалану ырғақтылығын сипаттау үшін оның айналымдылық коэффициенті пайдаланылады. Капиталдың айналымдылық коэффициенті сатудан түскен түсімнің капиталдың орташа жылдық құнына қатынасымен есептеледі. Бұған кері шама болып капитал сыйымдылығы табылады. Ол капиталдың орташа жылдық сомасының сатудан түскен түсімге қатынасы арқылы анықталады.

Капитал айналымдылығының жылдамдығы келесі көрсеткіштермен сипатталады:

• Айналымдылық коэффициенті (К _об);

• Бір айналым ұзақтығы (П _об).

Капитал айналымдылығының коэффициенті келесі формуламен есептеледі:

Капитал сыйымдылығы мына формуламен есептеледі:

Капитал айналымының ұзақтығы мынадай формуламен анықталады:

мұнда Д – күнтізбелік күндер саны (жыл – 360, тоқсан – 90, ай – 30 күн)

Капиталдың орташа қалдығы және оның құрамдас бөлімдері орташа хронология бойынша есептеледі: кезең басындағы соманың ½ + әр айдың басына қалатын қалдық + кезең соңына қалған қалдық сомасының ½ ; алынған нәтиже есептік кезеңдегі айлар санына бөлінеді.

Барлық капиталдың айналымдылығын есептеген кезде айналым саласына сатудың барлық түрінен түскен түсімдердің барлығы кіруі керек. Бір жағынан, капитал айналымдылығы негізгі және айналым қажеттілігінің айналым жылдамдығына тәуелді, яғни негізгі капитал неғұрлым көп үлеске ие болса, соғұрлым айналым коэффициенті төмен болып, жылдық капиталдың ұзақтығы арта береді.

мұнда Коб _{с.к –} жиынтық капиталдың айналымдылық коэффициенті

УД _т.а – активтердің жалпы сомасындағы ағымдағы активтердің (айналым капиталдың) үлес салмағы

Коб _т.а – ағымдағы активтердің айналымдылық коэффициенті

Поб _с.к – жиынтық капиталдың айналым ұзақтығы

Поб _т.а – ағымдағы активтердің айналым ұзақтығы

Айналым капиталының айналымдылығының әр сатысында зерттеу айналымның қай сатысында жеделдеу немесе тежелудің орын алғандығын анықтауға мүмкіндік береді. Ол үшін ағымдағы активтердің кейбір түрлерінің орташа қалдығын есепті кезеңдегі қүндер санына көбейту керек, шыққан нәтижені сатудан түскен сомаға бөлу керек.

Капиталдың кейбір актив түрлеріндегі болу ұзақтығын анықтауды басқа да әдіспен жүзеге асыруға болады: айналым капиталы айналымдылығының жалпы ұзақтығын ағымдағы активтердің орташа жылдық сомасындағы активтердің жеке түрлеріндегі үлес салмағына көбейту арқылы.

Барлық ағымдағы активтер мен олардың жеке түрлерінің айналым ұзақтығы (Поб) түсім сомасы (В) мен айналым қаражаттарының орташа қалдықтары (О ст) есебінен өзгеруі мүмкін. Аталған факторлардың әсерін есептеу үшін тізбектік қойылым әдісі пайдаланылады:

мұнда t – 360 күн

Бұдан айналым капиталының айналым ұзақтығының өзгерістері былайша есептеледі:

- айналым капиталының айналым сомасы

- айналым капиталының орташа қалдығы

оның ішінде орташа қалдықтардың өзгерісі:

- өндірістік қорлардың

- аяқталмаған өндіріс

- дайын өнімнің

- дебиторлық берешектердің

- нақты ақшаның

Формулаларда тек қана бірінші құрамның өзгеретінін ғана ескеру керек; кезең ішіндегі күндер 360 деп алынады; өнімді сатудан түскен түсім өткен жылдан алынады.

Капитал айналымдылығының өсуі нәтижесінде болатын экономикалық тиімділік айналымнан алынатын салыстырмалы түрде босатылатын, сондай-ақ пайда мен түсім сомасының артуы түрінде көрініс табады. Босатылатын қаражаттар сомасы сату бойынша біркүндік айналым сомасына айналым ұзақтығының өзгерісін көбейту арқылы анықталады:

Капитал айналымдылығын жеделдетудің негізгі жолдары:

• Өндірістің ырғақтылығын арттыру есебінен өндірістік цикл ұзақтығын қысқарту;

• Материалды-техникалық жабдықтауды ұйымдастыруды жақсарту;

• Өнімді жөнелту және есеп айырысу құжаттарын рәсімдеу процесін жеделдету;

• Қаражаттардың дебиторлық берешектерде болатын уақытын қысқарту;

• Маркетингтік зерттеу дейгейін арттыру.