2. Капиталдың қалыптасу көздерінің құралы мен динамикасын талдау

Баланс пассивінде көрсетілетін мәліметтер мынаны анықтауға мүмкіндік береді:

• Меншікті және тартылған капитал құрамында қандай өзгерістердің болғандығын;

• Кәсіпорын айналымына қаншалықты ұзақ және қысқа мерзімді қарыздық қаражаттардың тартылғандығын.

Басқаша айтқанда, баланс пассиві қаражаттардың қайдан алыңғанын және сол үшін кәсіпорын кімге қарыз екендігін көрсетеді.

Меншіктілік дәрежесіне қарай капитал меншікті және тартылған болып бөлінеді. Пайдалану мерзіміне қарай тұрақты (перманентті) және қысқа мерзімді болып бөлінеді.

Кесте – Капитал көздерінің құрылымы мен динамикасын талдау

Капитал көзі	Сомасы, млн. тенге			Капитал құрылымы, %
	Жыл басына	Жыл соңына	Өзгеруі	Жыл басына	Жыл соңына	Өзгеруі
Меншікті капитал
Тартылған капитал
Барлығы

Қаржылардың жағдайын ішкі талдау кезінде меншікті және тартылған капиталдың құрылымы мен оның өзгеруінен себептерін анықтап, есепті кезең ішіндегі өзгерістеріне баға беру керек.

Кесте – Меншікті капитал құрылымының динамикасы

Капитал көзі	Нақты ақша, млн. тенге			Ақша құрылымы, %
	Жыл басына	Жыл соңына	Өзгеруі	Жыл басына	Жыл соңына	Өзгеруі
Жарғылық капитал
Резервтік капитал
Арнайы қорлар
Бөлінбеген пайда
Барлығы

Кестенің мәліметтері меншікті капиталдың көлемі мен құрылымындағы өзгерістерді көрсетеді.

Дәл сондай қалыппен тартылған қаражаттар құрылымы да талданады.

Кесте – Тартылған капитал құрылымының динамикасы

Капитал көзі	Сома, млн. тенге			Капитал құрылымы, %
	Жыл басына	Жыл соңына	Өзгеруі	Жыл басына	Жыл соңына	Өзгеруі
Ұзақ мерзімді несиелер
Оның ішінде
12- айдан кейін өтелетін несиелер
Қысқа мерзімді несиелер
Кредиторлық берешек:
Жабдықтаушыларға
Оның ішінде вексель бойынша
Еңбекақы бойынша қызметкерлерге
Әлеуметтік сақтандыру органдарына
Бюджетке
Басқа да кредиторларға
Барлығы

Кәсіпорынның айналымына капиталды сырттан тарту қалыпты құбылыс. Ол кәсіпорын қаржылық жағдайын уақытша жақсартуға мүмкіндік береді. Бірақ, қарыздық міндеттемелер уақытылы қайтарылуы керек. Әйтпесе уақыты өтіп кеткен берешектер бойынша айыппұл төленіп, кәсіпорынның қаржылық жағдайы киындайды. Сондықтан, талдау кезінде кредиторлық берешектердің құрамын, алыну ұзақтығын, мерзімі өткен берешектердің пайда болу себептерін зерттеу қажет.

Кредиторлық берешектердің кәсіпорын айналымындағы орташа пайдаланылу ұзақтығы келесідей есептеледі:

Кредиторлық берешектердің сапасы үлес салмақпен де анықталады. Вексельмен қамтамасыз етілген кредиторлық берешектердің үлесі қарыздық міндеттемелердің ұақытысы төленбеуінен вексельден тыс тартуға әкелетін бөлігін көрсетеді. Бұл қосымша шығындар жұмсауды талап етеді, әрі кәсіпорынның іскерлік беделіне нұқсан келтіреді.

Берілген вексель бойынша қарыздардың ұзақтығы (Пв.д.) және айналымдылық коэффициенті (К об.в) келесідей анықталады:

Вексельдік қарыздың ұзақтылығын төлемдердің орташа мерзімдерімен салыстырылады. Соның негізінде вексель бойынша төлемдердің кешігу себептерін, сондай-ақ төленген санкциялардың сомасын анықтайды.

Қысқа мерзімді қаржылық міндеттемелер

Сызба – Баланс пассивінің құрылымы

Ұзақ мерзімді капиталды талдау кезінде негізінен ұзақ мерзімді несиелерді талап ету мерзіміне көңіл бөледі, себебі кәсіпорын қаржылық жағдайының тұрақтылығы соған тікелей байланысты. Кредиторлық берешектерді талдай отырып, оның дебиторлық берешектерді жабудың қайнар көзі екендігін есепке алу керек. Сол себепті кредиторлық және дебиторлық берешектердің сомаларын салыстырып отыру керек. Егер добиторлық берешек кредиторлық берешектен асатын болса, бұл меншікті капиталдың дебиторлық берешекке иммобилизациялануын, яғни шоғырлануын куәландырады. Егер кредиторлық берешектер сомасынан 2 есе асатын болса, кәсіпорынның қаржылық жағдайы тұрақсыз деп саналады.

Меншікті және тартылған қаражаттардың құрылымын талдау кәсіпорын қызметін қаржыландыру көздерінің және нарықтық тұрақтылығын бағалау үшін маңызды. Сондай-ақ, сыртқы тұтынушылар үшін (банктер, басқа да ресурстармен жабдықтаушылар) қаржылық тәуекелді зерттеуде, ал кәсіпорын үшін қаржылық стратегияны дайындауда аса қажет.