Шешім қабылдауды қолдау ақпараттық технологиясы
Шешім қабылдауды қолдау жүйесі және оларға тән ақпараттық технология негізінен 70-жылдардың аяғында, 80-жылдардың басында американдық ғалымдардың көмегімен шықты.
Шешім қабылдауды қолдау ақпараттық технологиясының негізгі ерекшелігі кәсіпорынның сапалы жаңа әдісі адам мен компьютердің бірегейлігі болып табылады.Бұл технологияның негізгі мақсаты болып табылатын шешім қабылдау итерациялық процестің нәтижесінде жүреді.Оған мыналар қатысады:
басқару обьектісі және есептеуіш буын рөліндегі шешім қабылдауды қолдау жүйесі;
компьютерден алынған есептеу нәтижелерін бағалайтын және мәліметтерді енгізетін басқару буыны сияқты адам.
Итерациялық процесс адам қалауымен аяқталады.Бұл жағдайда ақпараттық жүйенің икемділігі туралы айтуға болады. Пайдаланушымен бірігіп шешім қабылдауға жаңа ақпарат құруға болады.
Шешім қабылдауды қолдау ақпараттық технологисына қосымша мінездемелер беруге болады:
Дұрыс стуктураланбаған мәселелердің беімделуі;
Компьютердегі мәліметтерді математикалық модель мүмкіндігімен; және олардың негізіндегі мәселелерді шешу әдістерімен өңдеудің дәстүрлі әдіске ұқсастығы;
Мамандандырылмаған қолданушының компьютеріне бағыттама;
Техникалық және бағдарламалық қамтамасыз ету және тұтынушының талаптарының ерекшелікткріне бейімделу мүмкіндігін қамтамасыз ететін жоғарғы бейімділік.
Шешім қабылдауды қолдаудың ақпараттық технологиясы кез-келген басқару деңгеінде қолданыла алады.Басқарудың әртүрлі деңгейінде шешілген шешімдер жиі үйлесуі керек.
Негізгі компоненттер
Шешім қабылдауды қолдаудың жүйесінің структурасын және оның негізгі технологиялық операцияларын анықтайтын блоктарын құрайтын функциясын қарастырайық.
Шешім қабылдауды қолдау жүйесіне үш негізгі компонент кіреді: мәліметтер қорын басқаратын жүйеден,үлгі қорын басқаратын жүйеден және компьютермен тұтынушы арасындағы басқару интерфейс жүйесінен тұратын мәліметтер қоры,үлгі қоры, бағдарламалық қамтама.
Мәліметтер қоры.Ол шешім қабылдауды қолдаудың ақпараттық технологиясында маңызды рөл атқарады. Мәліметтер математикалық модель көмегімен есептеу үшін қолданушымен қолданылады.
Мәліметтер бөлігі ақпараттық жүйенің операциялық деңгейінен түседі. Оларды әсерлі қолдану үшін бұл мәліметтер алдын-ала өңделуі керек. Ол үшін екі мүмкіндік бар:
Шешім қабылдауды қолдау құрамына кіретін фирма мәліметтерінің операцияларын өңдеу үшін басқару мәліметтер қоры жүйесін қолданамыз.
Арнайы мәліметтер қорын құрып,шешім өабылдауды қолдау сыртында өңдеу жасау.Бұл нұсқа коммерциялық операция шығаратын фирмалар үшін қолайлы.
Шешім қабылдауды қолдау жүйесінің функционалдау үшін фирма операциясының мәліметтерінен басқа ішкі мәліметтер керек.
Басқарудың жоғарғы деңгейінде шешім қабылдауды қолдау үшін ішкі қайнар көз мәліметтері маңызды рөл атқарады.
Қазіргі кезде мәліметтер қорына тағы бір бұйрық, жазу, шарт, хаттарды қамтитын қайнар көзін қосуды қарастыруда.
Үлгі қоры. Үлгіні құрудың мақсаты суреттеу және кейбір обьектінің немесе процестің оптимизациясы. Үлгіні қолдану шешім қабылдауды қолдау жүйесінде анализдің жүргізілуін қамтамасыз етеді.Үлгілер тиімді және дұрыс шешім қаблдау үшін мәселенің математикалық интерпретациясына қорлана белгілі алгоритм көмегімен ақрпаратты табуына әсер етеді.
Үлгінің көптеген типтері және оның классификациясының әдістері бар, мысалы, қолдану мақсатында, айнымалыларды бағалау әдісі және т.б.
Үлгілер қолдануына байланысты оптимизациялық, кейбір көрсекіштердің максимум немесе минимум нүктелерін табумен байланысты сипатталатын кейбір жүйенің тәртібін сипаттайтын және басқару мақсатында арналмаған болып бөлінеді.
Бағалау мақсатына қарай детерминациялық және стохастикалық болып бөлінеді.Детерминациялық мәліметтер шығысының нақты мағынасында айнымалыларды бір санмен бағалау үшін қолданылады. Стохастикалық айнымалыларды бірнеше параметрмен бағалайды.
Мүмкін қосымша үлгілерін бір жүйені қолдану үшінарналған-мамандандырылған, бірнеше жүйені қолдану үшін - универсалдық деп бөлуге болады.
Шешім қабылдауды қолдау жүйесіндегі үлгі қоры стратегиялық, тактикалық, перативтік, математикалық моделдерден тұрады.
Стратегиялық үлгі кәсіпорынның мақсатын құру үшін олардың жетістігіне керекті сыйымдылық ресурстарды, сонымен қатар бұл ресурстарды алу және қолдану саясатында басқарудың жоғарғы деңгейінде қолданылады.
Тактикалық модель бар ресурстың қолданылуын бақылау және тарату үшін орта деңгейлі басқарушымен қолданылады.
Оперативті үлгі көкжиекпен (горизонт) оперативті шешім қабылдау үшін басқарудың төменгі деігейі қолданылады.
Математикалық үлгі математикалық әдісті іске асыратын модульдер және процедуралар, үлгілік блоктардың сәйкестігінен атқарады.
Интерфейсті басқару жүйесі. Ақпаратты технологияның эффектілігі және икемділігі көбінесе шешім қабылдауды өолдау жүйесінің интерфейс мінездемесінен тәуелді болады. Интерфейс қолданушының тілін, компьютер хабарының тілін, қолданушының білімін анықтайды.
Қолданушы тілі – бұл қолданушы пернетақта мүмкіндігі көмкгімен іске асыратын жүйе: Электрондық қарындаштар (экранда жазатын), джойстик, тышқан және т.б. қолданушы тілінің ең жай формасы ол - енгізетін және шығарылатын құжаттарды құру.
Хабар тілі – бұл қолданушы экран дисплейінде не көрінеді, сол (символ, график, түс) принтер арқылы алынған мәлімет, дыбыс арқылы шығатын мәліметтер және т.б.
Ұзақ уақыт хабар тілінің жалғыз іске асырылуы болған, ол - экран бетінде шығарылған немесе терілген хабар немесе есеп. Қазір мәліметтерді шығарудың жаңа мүмкіндігі қалыптасты - машиналық график.