Билет – 18

Қарақытайлар шапқыншылығы және қарахандықтар мемлекетінің құрылуы.

Қарақытайлар (кидандар) 1028-1212 жж орта Азияны мекендеген. Кидан тайпасы дия патшалығы құрып ол ыдыраған кезде кидандардың бір бөлігі Елудаш басқарып батысқа қарай жылжып Жетісу жеріне келеді. Ойдағы қарахандықтарға жиі шапқыншылық жасап Жетісудың бір бөлігіне ие болады. 1210 ж. қарахандарды толығымен жаулап алады, билеушісі гурьхан (ұлыхан), ордасы – Баласағұн. Терр. Жетісу, оңт.Қазақстан. Қарақытайлар христиан дінінде болған. Олар жергілікті халықты күштеп шоқындырды. Наразылықта мұсылман қозғалысы болды. Хорезм шахы Мұхаммедтің соғысы кидандар мемлекетін әлсіретті. Осы кезде бұларды наймандар басып алды. Онда әскерде қатал тәртіп болды. Ел ішінде ауыл басына салық жинау жүйесі енгізілді. Әр үйден бір динардан салық алып отырды. Гурхан жақындарына, туыстарына жер-суды тарту етпеді, себебі олар күшейіп алып өздеріне шабуыл жасауы мүмкін еді. Яғни бәсекелестік туушы еді. Қарақытайлар Жетісудың оңтүстік бөлігін Испиджаптың солтүстік-шығыс аймағын құлжа өлкесін тікелей басқарды. Бірінші гурхан 1143 жылы қайтыс болды. 1208 ж қарақытайларға Моңғолиядан Шыңғыс хан тысқара қуып шыққан Күшілік бастаған наймандар қашып келді.

19-20ж. басындағы Қаз-н мәдениеті.

19ғ. 2-жарт. орыс ғалымдары Қаз-н жерін зерттей бастады. Көтерілісті орыс ғалымы Семенов Тянь-Шаньский, С.Мушкетов,Радлов өз зерттеулерін ғылымдағы өркендеудегі орыс ғалым-ы қаз-ң тұрмысын,тарихын,мәдениетін,тілін зерттеуде көп жұмыс істеді. Радлов Вильямех,Зернов,Дабрамыслов Украйн ақыны Шевченко Қаз-н жерінде 1868ж. Орынборда Ұйымдасқан еді. Оған патакин Уәлиханов белсене ат салысты. Ол халқымыздың мәденметі мен қоғамдық ой пікірерінің тарихында қазақтың тұңғыш ғалымы аса көрнекті демократ зерттеуші. Қаз-н 19ғ. 61-ж-да мектептің ашылуы аса көрнекті ағартушы, қоғам қайраткері, жаңашыл-педагог Этомгроф ғалым қаз-ң жазба әдебиетінің тілінің негізін салушы Алтынсарин айтыскер ақын қыздар Орынбай. Шөже,Біржан,Жамбыл,Майкөт,Әсет,Сара,Айсұлу,Манат,Балқа т.б. қаз. музыкасын дамытуға үлес қосқандар Құрманғазы,Дәулеткерей,Дина,Ықылас,Тәттімбет. Атақты әншілер – Мұхит,Әсет,Біржан сал, Жаяу Мұса есімдері бүкіл қазақ даласына таратылды. Қазақтың жазба әдебиетінің негізін салушы А.Құнанбаев оның балалары,Ақылбай,Мағауия,оның туысы Көкбай,інісі Шәкәрім. 19ғаяғы 20басы қазақ халқының саяси-мәдени өмірінде жарық жұлдыздай көге түскен әкімші-әміршіл заманның құрбаны болып аттары ұзақ уақыт бойы айтылмай келген адамдар олар А.Байтұрсынов (1873-1938). Жұмабаев(1893-1938ж), Ж.Аймауытов(1889-1931ж), М.Дулатов(1885-1935ж) осы ғалымдардың асыл мұраларымен қазақ халқы кейін танысуға мүмкіндік алды.

Қазақстан мәдениетінің 70 – 80 жж дамуы.

Халыққа білім беру саласына көмек 1970 жылдың басында республикада 10154 мектеп жұмыс істеді оларда 3 млн 226 оқушы білім алды. Ал 1986 ж басында мектеп саны 8728, ал оқушы саны 3 млн 348000 болды. Шағын комплекті қазақ тіліндегі бірнеше мектеп жабылды. 80 ж. бірқатар пәндерді тереңдетіп оқытатын мектептер ашылды. Көркем әдебиет, театр, кино жоғары жақтан үлкен қысым көрді, бірақ әдебиет пен өнердің үздік өкілдері тамаша шығармаларымен көріне білді. Осы кездегі Ғ. Мүсіреповтың ең маңдай алды шығармасының бірі “Ұлпан” повестін жазды. Ол орыс тіліне аударылды. 1976 жылы жарық көрді. Ол тұңғыш рет республика қаламгерлерінің арасында Социалистік Еңбек Ері атағын алды. Ғ. Мұстафин, Шухов, Тәжібаев, Снегин, Сүлейменов оқырмандарын жаңа туындыларымен қуантты. М. Әуезов атындағы академиялық драма театрі елеулі табыстарға жетті. “Қан мен тер” қойғаны үшін режиссер және басты рөлдерде ойнағандар 1974 ж. КСРО Мемлекеттік сыйлығына ие болды. М. Ю. Лермонтов атындағы орыс драма театрі, ұйғыр, корей театрлары көрермендерін қуанышқа бөледі. Әншілер: Е. Серкебаев, Б. Төлегенова өнер сүйер қауымның ықыласына бөленді. Жас әншілер Р.Рымбаева, Н. Есқалиева, суретшілер: Әжиевтің, САхи Романовтың, Ерболат Төлепбаевтің өнерлері жарқырай ашылды. Қазақ киноларының ірі қайраткерлері: Ш. Айманов, М. Бегалин, С. Қожықов қатысуымен жасалған “Атаманның ақыры”, “Қыз Жібек”,”Мәншүк туралы ән” атты фильмдер экранға шықты. Қазақ мультипликациясы да ірі табыстарымен танылды. Республика астанасында мемлекеттік өнер мұражайы, қазақ КСР мемлекеттік мұражайы, Қазақ ұлт аспаптар мұражайы ашылды.