Билет – 4

Сақтар

Темір дәуірі (б.э.б. 1 м.ж. ортасы ҮІІ ғ)

Темір қорыта бастаған, көшіп-қону, мал шаруашылығы дамыды. Рулар арасы жер-су үшін соғыстар, ру одақтарының қалыптасуы:

1. сақ, б.э.д. ҮІІ-ІҮ ғ

2. кангюй, б.э.д. ІІІ ғ

3. үйсіңдер, б.э.д. ІІ-І ғ

4. ғұндар, б.э.д. І ғ

Сақтардың терр. Қазақстан, Орта Азия. Оларды грек деректерінде скифтер, парсы деректерінде – құдіретті еркектер, иран деректерінде – жүйрік атты турлар деп атаған. Сақтардың 3 түрі бар: 1. тиграхауд – шошақ басты сақтар; 2. парадория – теңіздің арғы жағындағы сақтар; 3. хаумоварг – хаома сусынын дайындайтын сақтар. Сақтар негізінен мал шаруашылығымен айналысқан. Жылқы, сиыр, қой, түйе ұстаған. Малдың етімен, сүтімен қоректеніп, малдың терісін, жүнін пайдаланған. Сақтар өміріңде әсіресе жылқы өсіру маңызды орын алған. Жүйрік жарау әдемі аттарды көсемдер мен атақты жауынгерлер мінген. Сақтар парсы патшасы Кирмен соғысты. Сақ патшасы Томирис (Зарния). Томирис Кир патшаның басын алған. 519-518 жж. Парсы патшасы Дарий Жетісудағы сақтарға шабуыл жасап, сақтар жеңіледі. Сақ батыры Ширак Дарий әскерін шөл далаға апарып, өзі де өледі. Дарий әскерін де өлтіреді. 330-327 жж Александр Македонскийдің шапқыншылығына тойтарыс береді. Парсылармен бірігіп, гректерге қарсы Иарафон, Фермопиль шайқастарына қатысты. Ол Египет-Грецияда болған. 1969 ж. Алматы облысы Есік қаласынан 5 ғ. жататын 18 жасар сақ көсемінің мүрдесі табылған. Олардың нәсілі – Европоидтық көне түркі (үнді-иран) тілде сөйлеген, көне түркі жазу болған. Қызылордадан 300 шақырым жерде Ширақ-Рабат қаласы табылды. Ол апасиактардың астанасы болған. Археологиялық ескерткіштері: бесшатыр (Іле өзені), Есік (алтын адам).

Қазақ халқының Жоңғар басқыншылығына қарсы күрес (1723-1756).

Монғолдардың Батыс жерін Мекен еткен Ойраттар одағы өзара талас тартыс яғни жайылым жерлердің таршылық етуінен ыдырай бастады. Олардың 500 мың Торғауыттар солтүстік қазақстан арқылы Еділ бойында мекен етті. Ол жерді бұларды қалмақтар деп атады. 1627 жылы осында көшіп келген қалған ойраттар тебетке қарай көшіп келген қалған ойраттар тебетке қарай көшіп басқасы 1635 жылы Жоңғар мемлекетін құрды оның билеушісі қонтайшы . 1643 жылы қазақ хандарында басып шапқыншылық жасады яғни Жәңгірмен соғысты. Тәуке хан жасады яғни Жәңгірмен соғысты. Тәуке хан тұсына 7 рет басып кірді. 1718 ж Тәуке хан қайтыс болған кезде. Жоңғар шапқыншылығы Аягөз өзенінің бойында қазақтардың жеңілісімен аяқталды. Оның себебі қазақ сұлтандары арасында билікке тартыс болды. әбілқайыр Қайып сұлтан бір бірімен соғысты. Осыдан соң жоңғар басшысы Цеварабтан жаңа соғысқа дайындалды. 1723 жылы шабуыл қайтадан жалғасады. Бұл жыл жан түршігерлік трагедияның шыны болып есептеледі. 1723-27 ж «Ақтабан шұбырынды», «Алқакөл сұлама» жылы «Елім ай» әні шыққан. 1926 ж Торғай облысындағы Бұланты өзенінің жағасында қарасері деген жерде Қалмақтар жеңіліп бұл тарихта қалмақ қырылған д.а.

1729 ж үш жүз бірігіп соғысады бұл соғыста қалмақтар аңырай қашқандықтан «аңырақай» шайқасы д.а. бірлікке үлес қосқан үш жүздің биі Төле,Қазбек,Әйтеке. Батырлар: Қабанбай, Бөгенбай, Наурызбай, Қарасай батыр.1731-42 жылы Райымбек соғысады хандық билік үщке болінеді.Ұлы жүз Жолбарыс хан. Орта жүз Сәмеке хан. Кіші жүз Әбілқайыр хан. Аңырақай шайқасының баянды болмауының себебі:Қазақ ханы Болат қайтыс болғаннан кейін үш жүз хандар арсында талас п.б. Болат ханның орнына Әбілмәмбет отырады .1758 жылы Жоңғарлар жер бетінен жойылып кетеді. Оларды құртып жіберген Қытай болатын. Әмірсана қазақ хандарына келеді.

Кіші және Орта жүздің Ресейге бодандығының қабылдауы, себептері мен сипаты.

Ресей 17 ғ 1 жартысында Ресей үшін қазақстан шығыспен сауда да оның қақпасымен кірді деп айтты . 17 ғ басында ресей қазақстанның сол.шығыс бөлігінде әскери бекіністер салды. Омбы 1716 жылы. Железинск 1717. семей 1718. өскемен 1720. 1731 ж кіші жүз ханы Әбілқайыр орыс елшілігі Тевкелевтің күштеуімен Ресейге бодан болуға келісім береді. Әбілқайыр хандығы қазақ сұлтаны Батыр мен Барақ халықпен ақылдаспадың деп кінәләді. Кіші жүз бен Ресей қарым қатынастарында Ресейдің кіші жүзге қамқорлығы негізінде бұл қамқорлық патша үкіметіне қазақстандағы өз ықпалын күшейтуге негіз болып онда жаңа әскери бекініс пен қалалар салуға мүмкіндік берді. әбілқайырдың өтінішімен 1730 жылы Орынбор бекінісі салынды кейіннен Жайық бекіністері салынды. 1748 Әбілқайырды Барақ сұлтан өлтірді. Ол өлген соң Нұралы сұлтандары арасында билік үшін талас болады. Кіші жүз ханы болып Нұралы сайланды. 1750-70 ресей кіші жүз қазақтарына Жайықтың оң жағына мал бағыға тыйым салады. 1773-75 ж Пугачев бастаған көтеріліске кіші орт а жүз қатысады. 1775 жылы қыркүйекте 2 мың қазақ жігіттеріне басшылық болған сапары

Қаз – дағы 20 -30 жж. мәдени құрылыс және оның қайшылықтары, сипаты

1921 ж. шілдеде Орынборда Қаз –н облысының І съезі болды.Онда Ғани Мұратбаев (1902 -1924) Түркістан қаласының Орталық комитетінің Қырғыз бюросының тұңғыш төрағасы болып сайланды. 1922 жылы Қызыл Керуен ұйымы құрылды. Оны Ә. Жангелдин басқарды. 1921 ж. қаңтарда Қазақ АКСР халық комиссарлар кеңесі қазақ – орыс тілдерін қолдау туралы декрет қабылданды. 1929 жылы Қаз АКСР астанасы Қызылордадан Алматыға көшірілді. 1924 ж. сәуірде сауатсыздық жойылсын қоғамы құрылды. 1921 -27жж. 200 мыңдай адам оқыды. 1926 -39 ж. салық сауаттылығы 25,2 пайыздан 83,6 пайызға жетті. 1931 жылы көктемде жалпыға бірдей оқу берілді.(жатақхана, степендия, оқулықтар) 20 ж. Байтұрсынов әліпбиі, Аймауытовтың Қазақ тілдері кітабы. 1931 – 32 ж. аштықта балалар саны күрт төмендеді. 1932 ж. балалар үйіне 65 мың бала орналастырды. 1929 ж. Алматыда тұңғыш ауылшаруашылық зоотехникалық – малдәрігерлік оқу орны ашылды. 1937 ж. наурызда Алматы медициналық оқу орны ашылды. 1934 ж. Киров атындағы қазақ мемлекеттік университеті ашылды. 1940 ж. онда 15 кафедра жұмыс істеді. 1935 жылы Асфендияровтың «Қазақстан көне заманнан бергі» тарихы басылып шықты. Затаевичтің «Қазақ халқының 1000 әні»(1925),Қазақ халқының 500 әні мен күйі(1931) жария етілді. 1928 ж. Қызылордада тұңғыш ұлттық қазақ театры ашылды. Алғашқы пьеса «Еңлік – Кебек». 1934 жылы хронологиялық фильмдер студиясы ашылды. 1938 ж. І дыбысты фильм Амангелді түсірілді. 1934 жылы Абай атындағы опера және балет театры ашылды. 1934 ж. Құрманғазы атындағы Қазақ мемлекеттік оркестрі құрылды. 1936 ж. Жамбыл атындағы Қаз. мемлекеттік филормониясы ашылды. 1939 ж. Пушкин атындағы мемлекеттік кітапхана ашылды. 20 – 30 ж. экономика саласы сияқты мәдениет саласында да күрделі қайшылықтар болды. Мәдениет бір мезгілде жасалып, жойылып отырды.