Билет – 28

Тәуекел ханның қазақ жерін кеңейту саясаты .Хақназар өлген соң таққа 80-ге келген Шығай отырады. Шығай қайтыс (1580-82ж.) болған соң таққа баласы Тәуекел отырды. Ол1583ж. Өзбек хандығын жасасқан келісімшартты бұзды. 1586ж. Түркістанды басып алып, Ташкентке қауып төндірді. 1588ж. Ташкентте Абдаллахқа қарсы көтеріліс болды. Көмекке қазақ сұлтаны келді.. Көтеріліс жеңіліс тауып қазақтар Ташкенттен кетуге мәжбүр болды. Абдаллах өлген соң Мәуренахрда билік үшін таласты. Осыны пайдаланған Тәуекел 1598ж. жазында Мәуренахрға кіреді. Іштен қолдау тапқан ол жеңіске жетеді. Самарқанға 20 мың әскермен Есімді қалдырып, өзі Бұқараға кетеді. Бұқаралықтар қарсылық көрсетіп, қазақ халқын талқандады. Осы шайқаста Тәуекел ауыр жараланды. Ол Ташкентке шегініп, сонда қайтыс болды. Қазақ ханының ұзақ жылдар бойы жүргізген соғысы Сыр бойындағы Қамал қалалары ірі қала Ташкентті өзіне қосумен аяқталады. 1598 ж. Шайбани әулетінің орнына келген Аштархан әулетімен қазақтар шарт жасасып, қазақ халқы үшін біржарым ғасырға созылған қанды күрес аяқталды.

Қаз. АКСР-дің құрылуы. Қазақ жерін біріктіруді аяқтау. (1920-24)

Қазан төңкерісінен кейін алғашқы айларда жарияланған ұлттық өзін-өзі билеу Түркістан автономиясын Қазақстанда құру идеясын қолдамай В.И.Ленин және большевиктер партиясы унитарлық мемлекет құруға кірісті. 1919ж. 10шілдеде Ленин Қырғыз (қазақ) өлкесін басқару жөнінде рев-лық комитет туралы декретке қол қойды. Онда қазақ рев-лық комитеті өлкенің ең жоғарғы әскери азаматтық басқармасы ретінде құрылатыны айтылды. Қаз-да кеңестердің құрылтай съезін әзірлеуді белгіледі. 1902ж Компартия мүшесі кеңестік тұңғыш коммисары ................. тағайындалды. 1920 ж. наурызда өзін қазақ елінің үкіметі деп атады. Алаш Орданы тарату туралы ......... қабылданды. 1920 ж. 20тамызда кеңес үкіметі РКФСР құрамына қырғыз (қазақ) автономиясы кеңестік социалистік жағын құру туралы декрет шығарылды. 1920ж. 4 қазанда Орынбор қаласында Қаз АКСР кеңестерінің құрылтай съезі болды. Съез жоғарғы өкімет органдары революциясының орталық атқару комитеті халық комисарлар кеңесін сайлады. Қаз АКСР орталық атқару комитетінің төрағасы болып Мендешев, Қаз АКСР халық комисары кеңесінің төрағасы болып 1898 ж. КОКП мүшесі В.А.Радус – Зенкович сайланды. АКСР еңбекшілері құқықтарының декларациясы қабылданды. Декларацияда ҚазАКСР құрылғаныконституциялық жолмен жарияланды. Мемлекеттік басқару орган және мемлекеттік үкімет жер саясаты азаматының негізгі құқығы мен міндеттерін сайлау жүйесі және оның принциптері, соттың ұйымдасуы қызмет жүйесі белгілі декларацияда әрбір ұлттың барлық мемлекеттік мекемелер мен мектептерде ана тілін пайдалануға бірдей құқығы бар. Қазақ халқы актіні өзінің ғасырлар бойғы арманының орындалуы, отаршылдыққа қарсы сан ғасырлық күрестің нәтижесі, ұлттың қайта өрлеу жолындағы алғашқы қадамы деп қабылданды.

Билет – 29

Хақназар хан кезіндегі қазақ хандығының нығаюы Қасым ханнан кейін хандықты қайта нығайтуға Қасым ханның баласы ақназар (1537-1580ж.) хан тағына отырды. Ол Ноғай ордасындағы талас-тартысты ескере отырып, өз пайдасына шешті. Нәтижесінде Жайық өзенінің сол жағын, Түркістан жерін өз бақылауына алды.Моғол ханы Абдар Рахша қазақ хандығына үлкен соғыс бастады. Хақназар қазақ-қырғыз әскерін пайдаланды. Бұл шайқас қазақтар үшін сәтсіз болды. Хақназар Жетісудан біртіндеп айрыла берді. Бірақ 1570 ж. Жетісудың батысы, Шу Талас өңірлері оның билігінде болды. Ноғайлықтардың бір бөлігі талас-тартыс нәтижесінде Ресейге бодан болуға ұмтылса, бір бөлігі қазақ хандығына іш тартты. Осы кезде Сібір ханы Көшім дұшпандық әрекетіне басты. Ол қазақтарды өзінің жауы-Мауренахрға Шайбани әулетімен келісім жүргізуге итермеледі. Абдаллах-Хақназар ант берісті. Орта Азиямен бейбіт сауда қайта басталды. 1570ж. Барақ ханның баласы Баба сұлтан Абдаллахтың қармағынан шыққысы келді. Қазақ сұлтандары оған қолдау көрсетпек болды. Оны естіген Абдаллах 1570ж. әскерін Сайрамға әкелді. Естіген Хақназар шартқа адал болатының ескертіп, елші жіберіп, Баба сұлтанды тапсырамын деді. Оған Абдаллах разы болып, Түркістанның кейбір аудандарын сыйға берді. 1579ж. 2-ші жартысында Баба сұлтан қазақ сұлтандарымен кездеседі. Баба сұлтан оларды Абдаллахқа қарсы үгіттейді. Бірақ қазақ сұлтандары Абдаллах жағына шығады. Бұны естіген Баба сұлтан келіссөз жүргізуге келген Жаныш сұлтан, оның екі баласын, Хақназардың екі баласын, ал 1580ж. елші арқылы Хақназардың өзін өлтіреді.

Қазақстанда ЖЭС – ті іске асыру

Партиялардың Х съезі (1911 ж. наурыз) азық – түлік салғыртын азық – түлік салығымен алмастыру туралы әскери коммунизмнен ЖЭС – қа көшу туралы шешім қабылдады. ЖЭС енгізуіне байланысты жерді жалға беру мен алу жалдама субъекті қолдануға рұқсат етілді. Несие тұтыну кооперациясын дамыту көтерілді. Әскери коммунизм тұсында енгізілген еңбек міндеттері еңбекке жұмылдыру жойылды. Ұсақ кәсіпорындар жеке адамдарға немесе кооперативтерге жалға берді.Машина жалға берілді, базар ашылды,кедейлер егістікті бірігіп жыртты. Қаз – да ЖЭС жылдары қиыншылықтар да болды. 1921 ж. жазда Республиканы қуаңшылық жайлар алдында жұт болды. Малдарының 80 пайызы қырылды. Ашығушылар саны республика халқының 1/3 бөлігін қамтыды.1921 ж. ашығуға Орал, Бөкей, Орынбор, Ақтөбе, Қостанай губерниялары кірді. Аштыққа індет қосылды. 1992 ж. маусымда Бат. Қаз – да ашығушылар, аурулар саны 82 пайызға жетті. Салықтар белгіленді. Қоғамдық өзара көмек көрсететін шаралар комитеті Қосшы одағы кеңінен таралды. ЖЭС кезінде тауар айырбасы айналымының маңызы артты. Тарихтың сол бір тарихи кезеңінде ЖЭС өркениетті кооператив құрылысы. Қаз – н экономикасының саласын …….

Қазақстандағы 90 ж. әлеуметтік-экономикалық реформалар: қайшылықтар, қиындықтар, табыстар

1992 ж. ортасында Қазақстанды тәуелсіз мемлекет ретінде 30-дан астам ел таныды. Алайда ел ішінде экономикалық реформа жүзеге асырылды. Нарықтық экономикаға көшу күрделі әрі қиын болды. Көптеген кәсіпорындары тоқтап қалды. Магазинде ешқандай тауар болмады. Қағаз ақша шамадан тыс шығарылды да, құнсызданып кетті. Халық қолында 13 млрд. ақша жүрді. Халық дүкендегі тауардың барлығын сатып алды. Бұл жағдайда өнеркәсіпте де, аграрлық салада да өнім өндірудің барлық түрлері төмендеді. Тұрғын үй, мектептер салу күрт төмендеді. 1992 ж. Ресей бағаны босатты. Республика президенті Қазақстанның Жоғарғы Кеңесі Төралқасының келісімімен 1912 ж. 6 қаңтарда бағаны босату туралы жарлық қабылдады. Еңбекшілердің әлеуметтік жағдайының нашарлауы Ресейдің жүздеген реформасына байланысты. Меншікті жекешелендіру баяу жүрді. Еңбек өнімділігі нашарлады. Тәртіп те нашарлады.

15-18ғғ. Қазақ хандығының мем-тік ж/е әлеуметтік құрылысы 15-18ғғ. Қазақ хандығының мем-тік құрылысы жеті сатыдан құралды, ауыл-қазақ хандығының ең бірінші қоғамдық ұйымы. Ол туыстас, қандас адамдардан н/е бірнеше отбасынан құралған. Ауылды басқаратын адам ауылбасы д.а. Ол білгір, тәжірибелі, саяси беделге ие ауқатты адам болған. Ата аймақ-жеті атадан қосылатын бірнеше ауылдардан құрылды. Ата аймақты басқаратын адам-ақсақал д.а. Ол жоғарғы мәртебеге ие орта жастағы адам болуы керек. Ру-негізінен 10-15 аймақтан құралған. Басшысы-рубасы д.а. Ол көпті көрген мол тәжірибелі өте білікті білгір адам болды. Арыс-бірнеше рудан құрылды. Оны басқарған адам-би д.а. Бүкіл қауым бидің шешімін орындауға міндетті. Ұлыс-бірнеше арыстан құрылды. Билеушісі-сұлтан. Олар хандар, ақсүйектен құралған. Жүз-бірнеше ұлыстан құралған. Билеушісі-хан д.а. Ол тек қана хандар әулетінен шыққан болуы керек. Хандық-үш жүзден тұрады. Оның әміршісі-қаған(хандардың ханы). Ұлы хандар: Керей-Жәнібек(1456-80ж), Мұрындық(1480-1511ж.), Қасым(1511-1518ж), Мамаш(1518-1523ж.), Тақыр(1523-1533ж), Бұйдаш(1533-1534ж), Қожамахмұд(1534-1535ж), Тоғын(1535-1537ж.), Хақназар(1537-1580ж.), Шығай(1580-82ж.), Тәуекел(1582-98ж.), Есім(1598-1613ж.), Тұрсын(1613-27ж.), Есім(1627-1718ж.), Жәңгір(, Тәуке(, Батыр(1718-26ж.), Болат(1726-30ж.), Әбілмәмбет(1730-71ж.), Абылай(1771-1781ж.).

Әлейхан Бөкейханов Уақытша өкіметтің мүшелерімен және кадеттер партиясының басты қайраткерлерімен жеке өзінің байланысы бар. Ақпан революциясы жеңген сәтте Минскіде жүрген қазақ ұлттық интеллегенциясының жетекшісі Ә. Бөкейханов. Жаңарған Ресейдің азат азаматтар – қазақтар деген үндеу арнады. Онда атап айтқанда былай делінген: Қазақтарға жаңа құрылысты, жаңа үкіметті қолдау үшін ұйымдастыру қажет, жаңа құрылысты қолдаған барлық ұлттармен жалғасып жұмыс істеу керек. Біздің ұранымыз бірлесу, әділеттілік, жер мәселесін тез талқылаңыздар. Біздің ұранымыз демократиялық республика, мал шаруашылығын әрі егіншіліктен кім табыс алып жатса, жер соныкі. 25-28 наурызда делегет ретінде ол кадеттер партиясының ХІІ съезінің жұмысына қатысты. Алгарлық мәселе талқыланған кезде сөз алып Ә. Бөкейханов қазақтардан заңсыз тартып алынған жерлер олардың өздеріне қайтарылуын талап етті.

ҚР Президенті Н. Ә. Назарбаевтың қазақ халқына арналған 1 наурыз 2006 ж. жолдауы Қазақстан өз дамуындағы жаңа серпіліс жасау қарсаңында 2004 ж. экономикалық және әлеуметтік саясаттың қоғамды одан әрі демократияландыру мен мемлекеттік басқару тиімділігін арттырудың мәдениет білім беру руханият салаларын дамытудың негізгі бағыттары. I Экономикалық өсу: 1. Аграрлық саясат ауылшаруашылығын дамыту 2004-2005 ж. 150 млрд. сом жұмсалды, ол жыл сайын 10 млрд сомға ұлғайтылды; 2. Индустриялық инновациялық саясат (экономиканы диверсификациялау, бұл бағдарлама 2015 ж. дейін белгіленді. Қара және түсті металлургияны дамыту ұлттық қор. Азақстанның инвестициялық қоры, экспортты сақтандыру жөніндегі корпорация құру); 3. Интеграциялық саясат; 4. Инвестициялық саясат: 1) мемлекеттік инвестициялар; 2) Астананы дамыту; 3) Жеке инвестициялар; 5. Салық саясаты. II. Әлеуметтік даму: 1. Зейнетақылар (ең төменгі мөлшері 5,5 мың теңгеден асып түсуі қажет); 2. Жалақы (32 пайызға өсірілді); 3. Мәдени тарихи мұраны сақтау. III Демократияландыру және тиімді басқару: 1. Бізге мемлекеттік басқару жүйесін жаңалап жетілдірушілер керек. 2. Сайлау жүйесін одан әрі жетілдіре беру қажет сайлау үдерісі. Бұрынғыдан да ашық ірі айқын болуы тиіс. 3. Азаматтық қоғам институттарын одан әрі нығайта беру. 4. Біздің бұқаралық ақпарат құралдарын демократияландыру барысындағы рөлі орнын айқын анықтап алуымыз керек. 5. Құқық қорғау

Билет – 30

15-18ғғ. Қазақ хандығының мем-тік ж/е әлеуметтік құрылысы. 15-18ғғ. Қазақ хандығының мем-тік құрылысы жеті сатыдан құралды, ауыл-қазақ хандығының ең бірінші қоғамдық ұйымы. Ол туыстас, қандас адамдардан н/е бірнеше отбасынан құралған. Ауылды басқаратын адам ауылбасы д.а. Ол білгір, тәжірибелі, саяси беделге ие ауқатты адам болған. Ата аймақ-жеті атадан қосылатын бірнеше ауылдардан құрылды. Ата аймақты басқаратын адам-ақсақал д.а. Ол жоғарғы мәртебеге ие орта жастағы адам болуы керек. Ру-негізінен 10-15 аймақтан құралған. Басшысы-рубасы д.а. Ол көпті көрген мол тәжірибелі өте білікті білгір адам болды. Арыс-бірнеше рудан құрылды. Оны басқарған адам-би д.а. Бүкіл қауым бидің шешімін орындауға міндетті. Ұлыс-бірнеше арыстан құрылды. Билеушісі-сұлтан. Олар хандар, ақсүйектен құралған. Жүз-бірнеше ұлыстан құралған. Билеушісі-хан д.а. Ол тек қана хандар әулетінен шыққан болуы керек. Хандық-үш жүзден тұрады. Оның әміршісі-қаған(хандардың ханы). Ұлы хандар: Керей-Жәнібек(1456-80ж), Мұрындық(1480-1511ж.), Қасым(1511-1518ж), Мамаш(1518-1523ж.), Тақыр(1523-1533ж), Бұйдаш(1533-1534ж), Қожамахмұд(1534-1535ж), Тоғын(1535-1537ж.), Хақназар(1537-1580ж.), Шығай(1580-82ж.), Тәуекел(1582-98ж.), Есім(1598-1613ж.), Тұрсын(1613-27ж.), Есім(1627-1718ж.), Жәңгір(, Тәуке(, Батыр(1718-26ж.), Болат(1726-30ж.), Әбілмәмбет(1730-71ж.), Абылай(1771-1781ж.).

Әлейхан Бөкейханов Уақытша өкіметтің мүшелерімен және кадеттер партиясының басты қайраткерлерімен жеке өзінің байланысы бар. Ақпан революциясы жеңген сәтте Минскіде жүрген қазақ ұлттық интеллегенциясының жетекшісі Ә. Бөкейханов. Жаңарған Ресейдің азат азаматтар – қазақтар деген үндеу арнады. Онда атап айтқанда былай делінген: Қазақтарға жаңа құрылысты, жаңа үкіметті қолдау үшін ұйымдастыру қажет, жаңа құрылысты қолдаған барлық ұлттармен жалғасып жұмыс істеу керек. Біздің ұранымыз бірлесу, әділеттілік, жер мәселесін тез талқылаңыздар. Біздің ұранымыз демократиялық республика, мал шаруашылығын әрі егіншіліктен кім табыс алып жатса, жер соныкі. 25-28 наурызда делегет ретінде ол кадеттер партиясының ХІІ съезінің жұмысына қатысты. Алгарлық мәселе талқыланған кезде сөз алып Ә. Бөкейханов қазақтардан заңсыз тартып алынған жерлер олардың өздеріне қайтарылуын талап етті.

ҚР Президенті Н. Ә. Назарбаевтың қазақ халқына арналған 1 наурыз 2006 ж. жолдауы Қазақстан өз дамуындағы жаңа серпіліс жасау қарсаңында 2004 ж. экономикалық және әлеуметтік саясаттың қоғамды одан әрі демократияландыру мен мемлекеттік басқару тиімділігін арттырудың мәдениет білім беру руханият салаларын дамытудың негізгі бағыттары. I Экономикалық өсу: 1. Аграрлық саясат ауылшаруашылығын дамыту 2004-2005 ж. 150 млрд. сом жұмсалды, ол жыл сайын 10 млрд сомға ұлғайтылды; 2. Индустриялық инновациялық саясат (экономиканы диверсификациялау, бұл бағдарлама 2015 ж. дейін белгіленді. Қара және түсті металлургияны дамыту ұлттық қор. Азақстанның инвестициялық қоры, экспортты сақтандыру жөніндегі корпорация құру); 3. Интеграциялық саясат; 4. Инвестициялық саясат: 1) мемлекеттік инвестициялар; 2) Астананы дамыту; 3) Жеке инвестициялар; 5. Салық саясаты. II. Әлеуметтік даму: 1. Зейнетақылар (ең төменгі мөлшері 5,5 мың теңгеден асып түсуі қажет); 2. Жалақы (32 пайызға өсірілді); 3. Мәдени тарихи мұраны сақтау. III Демократияландыру және тиімді басқару: 1. Бізге мемлекеттік басқару жүйесін жаңалап жетілдірушілер керек. 2. Сайлау жүйесін одан әрі жетілдіре беру қажет сайлау үдерісі. Бұрынғыдан да ашық ірі айқын болуы тиіс. 3. Азаматтық қоғам институттарын одан әрі нығайта беру. 4. Біздің бұқаралық ақпарат құралдарын демократияландыру барысындағы рөлі орнын айқын анықтап алуымыз керек. 5. Құқық қорғау