Билет – 9

Түркеш және қарлұқ қағанаттары.

Түркештер (704-766, 756 жж) Жетісуда 701 ж. Түркеш қағанаты құрылды. Олар жетісуды мекендеген сары үйсіндер ұрпағы, ордасы Суяб. Ірі сауда орталығы – Тараз. Түркештердің кезіңде алғашқы ақша, динар, дирхандар пайдаланды. Алғашқы қағаны –Үймелек, Саға Сұлу. 8 ғ. Басында түркештерге арабтар шапқыншылық жасайды. Ташкент, Бұқара түбінде шапқыншылық болады. 748 ж. Қытайлар Түркештердің Суяб қаласын басып алады. 751 ж. Талас өзенінің бойында арабтар мен қытайлар соғысады. Түркештер арабтар жағында соғысады. Жеңілген қытайлар түркештер жерін тастап кетуге мәжбүр болады. Түркеш қағанаты өзара 2-ге бөлінеді. (сары, қара болып). 766 ж. түркештерді қарлұқтар басып алады.

Қарлұқтар (766-940). Терр. Жетісу ордасы. Билеушілері жағбу. 840 ж. бастап қаған деп аталған. Іле, Шу, Талас өзендерінің бойында болды. Құлан, мерке, Баласағұн деген қалалар бой көтерген. Мұсылман діні кең таралған. Бұл мемлекет шығ.Түркістанның тұрғындары пұтқа табынушы шығыл және яғма тайпаларының Жетісуға басып кіруімен ыдырайды. Қарлұқтар әлсірегенде қарлұқ қағанының билігін Сатух Барахан қолына алады. Ол кезде қарлұқ билеушісі болған атасы Қараханның атымен қарахан мемлекеті еді. 766 ж. Тараз бен Суяб, Жетісу қарлұқтардың қол астына кіреді. 766-775 ж. Олар Қашгарды басып кіріп Ферғанаға ықпалын жүргізе бастады. Егіншілік жақсы дамыған. Байлар мен құлдар 2 тап болды, әкімшіл-әміршіл жүйе болды.

18 Ғ қазақ мәдениеті бұқар үмбетей ақтамберді және т.Б шығарм.Ры

Бұқар жырау әдебиет тарихынан елеулі орын алып өшпес мұра қалдырды.Абылай ханның тұсында соның оң тізесін басқан қабырғалы да сәуегейлі биі.Ақылшы кеңесші. Тегі туралы Арғыннан Қодан одан Дайырқожа одан Қарақожа Одан Мейрамсопы Одан Сүйіндік Одан Қаржас одан алтынторы одан құлеке,бетім. Алтынторыдан мәмбетәлі,жолымбет,келімбет.бегімбет,қойсары,қалқаман одан бұқар.Ол қарағанды облысыУльянов ауданында Далба тауында туды.Сонда қайтыс болды. 1993 жылы 325 жыл толғанда оның басына үлкен күмбез орнатты.Үмбетей Тілеуұлы,артында қалдырған мұрасы аз. Небары жеті сегіз толғау. 18 ғасырда өмір сүрген.шығармасының дені арнаудан тұрады»Бекеге» «Бұқарға» дейтін толғауы бар.Ақтамберді....жаугерлік заманда өмір сүрген басынан көпті өткерді. Егер «Алдаспанға» сүйенсек тоқсан үш жас өмір сүрген яғни 1675-1768 аралығы. өз щығармаларында жалғыздықты, отбасы жағдайын,елі туралы жақсы көрсетеді. Көп көргенге ұқсайды. Қалған мұра әзірше 300 жолдан аспайды. Ақтамберді МАхамбеттен шамамен жүз жыл бұрын өмір сүрген адам.Екеуінің мазмұндары ұқсас.Бірі Шығыста бірі батыста оөмір сүрген. «Жалғыздық», өленінен «күмбір күмбір кісінетін»толғауынан 29 жолдан тұратын «күн қайда» толғауынан іштей де сырттай да ұқсастық байқауға болады

ҰОС кезінде қаз-ғы ұлттық қатнастары репрессияға ұшыраған халықтар және олардың қазақстанға қоныс аударуы

Мәдениет әдебиет ғылымның одан әрі дамуының 50-ші жылдардың басында шырқырауына жеткен тоталитарлық социолизм идиологияс кері әсерін тигізді. Бұл кезде орталықта Ленинградтық ісі, Дәрігерлер ісі қолдан ұйымдастырылған Бекмахановтың 1947 ж. Шыққан 14ғ.20-40 ж қазақ деген монографиясында буржуазияшыл ұлтшыл дамытатын онда саяси идиологиялық зиян бар деп табылды.осыдан сон ғылым академиясынан шығарылды ол 1952 ж. 4 желтоқсанда қазақ сср жоғары сотының алқасы оны25 ж. Соттады. Тек Сталин өлгеннен кейін1954ж. Түрмеден босатылып шығады. 40ж. Аяғы 50-ші ж басында Бекмаханов ісі жалғыз б.респ. көрнекті ғалымдар Жұбанов, Жұмашев, Сүлейменов, Смайлов және т.б тағылған саяси айыптармен жазаланды.Әбішев, Аманжолов, Бкқожин, Бигалин және т.б белгілі ғалымдар жазушылар саяси буржуазияшыл-ұлтшылдық қателіктер жіберді деп дәрменсіз йыпталды. Сонымен соғыстан кейінгі жылдары қаз. пісіп-жетіліп келе жатқан қоғамдағы жаңа өзгерістер әкімшіл әміршіл жүйенің қудалауымен тұншұқтырылып тасталды.