Билет – 5

Үйсіндер.

Б.э.д. 2-1 ғ. өмір сүрген. Терр. Жетісу оңт-шығ. Қазақстан. Астанасы Қызылаңғар болған. Билеушінің титулы – гуньмо (күн би). Үйсіңдер өзара сары және қара үйсін болып екіге бөлінген (нәсілі – европоидтық), мал жайылымы үшін қаңлы мен ғұндармен қатынас жасаған. Жылқы шаруашылығы дамыған. Қыстап шығу үшін тас қора салған. Олар ата-баба аруағына, табиғатқа табынған. Үйсіңдердің қыстаулары мен жайлаулары Жетісу таулары мен олардың аласа беткейлерінде, Іле, Шу, талас өзеңдерінің алқаптарында болған. Өзеңдер алқаптарында егін шаруашылығы өркендеген. Тұрмыс жағдайы жөнінен үйсіндер бірдей болмаған. Олардың арасында жері, малы бар байлар болған. Бұлар тайпа мен ру басшылары. Діни басшылар мен жасауылдар да орташа ауқаттылар қатарына жатқан. Сонымен қатар қарапайым бұқара халық малшылар мен егіншілер болған. Үйсіңдер арасында құлдар да бар еді. Құлдардың еңбегі негізінен үй шаруашылығында, ұсақ малды күту, малдан алынатын өнімдерді өңдеуге ғана пайдаланылған. Олар соғыс тұтқындары болған. 4-5 отбасы 1 ауыл болып саналған. Ауыл жаңында бейіттер болған. Қыш ыдыстар жасаған. Темір, мыс т.б. өңдіріп қорыта білген. Астанасы Ыстықкөл маңында орналасқан.

Қаз – дағы 20 – 30 ж. идеялар күресі. Кіші қазан идеясы. Тоталитарлық жүйенің орнауы.

Қазақ…1 хатшылығына 25 ж. қыркүйекте жіберілген Голошекиннің келуімен байланысты республикаға қысым жасау күшейді. Ол қазақстан қазан лебін сезген жоқ деп Кіші Қазан идеясын ұсынды. Ол 1927 ж. ұсынылды. 1930 ж. 7 өлкелік партияпратконференцияның ………………… нақтылай түсті. Голошекин ұсынған бағыт саяси бюро мүшелігіне кандидат Андреев тарапынан қолдау тапты. Кіші қазан саясатына қарсы шыққандардың бірі – Садуақасов болатын. Ол 1925 – 33ж. аралығында ел басқарды. Сталинниң кезінде жеке адам құқығы аяққа тапталды. Өтірік жала жабылды. Қазақтардың зиялылары Аймауытов, Ермеков, Бөкейханов және «Алаш» партиясының қайраткерлері жазаға ұшырады. 1937 – 38 ж. территориялар жаппай сипат алды. Бұл жағы Кеңес өкіметін орнату мен нығайтуға қатысқандар: Әйтиев, Мендешев, Рысқұлбеков, халық жаулары деп жарияланды. Қазақстан партия ұйымдарының қайраткерлері: Исаев, Жандосов, Досов, Нұрпейісов Сталиндік жендеттердің қолдарында қаза тапты. Қазақ әдебиетінің негізін салушылар Сейфуллин, Майлин, Жансүгіров, Жұмабаев, Дулатов, жазаға ұшырап өлтірілді. Қарғал, Алжир, Гулаг т.б. Сталиннің үштігі пайда болды. 101 мың қазақстандықтарГулаг азабынан өліп, 27 мыңнан астамы атылды. Социалистік құрылысты бұрмалаған жеке адамға табыну идеологиясы елді осылайша қайғы – қасіретте ұшыратты.

Билет – 6

Қаңлы мемлекеті.

Б.э.д. 3-2 м.ж. өмір сүрген. Терр. Сырдария мен Қаратау жотасы. Астанасы Битьян. Ақтөбеде қаңлы қоныстары табылған. Европоидтық нәсілде болған. Шаруашылығы көшпелі мал, отырықшы жер өңдеу. Қабырғалы бекіністер, лайдан үйлер салынған. Археологтардың жұмыстары арқылы сарай құрылғаны, әртүрлі әшекейлер, керамикалық бұйымдар табылған. Олар ірі әрі күшті мемлекет еді. Қаңлылардың этникалық құрамы өте күрделі еді. Олардың қай тілде сөйлегендері жайлы нақты дәлел жоқ. Литвинский қаңлылар иран тілді сақтардың ұрпағы деп ескерген. Самарқан обл. Қорған төбе қалашығында тасқа салынған суреттер табылды. Ол суретте атты мен жаяу әскер айқасы. Екіншісінде атпен аң аулау бейнеленген. Археологиялық ескерткіштер Шардарға таяу Сырдарияның оң жағалауында қоныстанған Ақтөбе мекені. Оңда Орда сарайы табылды. Қазба жұмыстарында ас әзірлеуге арналған ыдыс-аяқтар, су таситын ыдыстар, кеселер, құмырылар табылған. Оны күнделікті тұрмысқа пайдалана білген. Олар орақ, пышақ, жебе ұштарын жасаған. Зергерлік бұйымдар мен әшекейлер алтын мен қоладан жасаған. Шаруашылықтың ең маңыздысы мал шаруашылығы болған. Үй жануарлары: жылқы, қой, ешкі, сиыр. Балық аулаған. Алма, алмұрт, өрік теріп жеген.

17-18 қазақ орыс қатынастары

17 бір орталық болып қалыптасқан ресейдің шығысында шекарасы қазақстан жеріне жақындады. Қазақ хандығы ресеймен сауда байланысын жасады. Ресейдің орта азияға баратын сауда жолы қазақстан арқылы өтті. Иван көтерілісінде қазақстан салығынсыз сауда жасауға рұқсат берді. 1 Петр ресей үшін қазақстан шығыспен сауда үшін кілт қақпа болды деп көрсетті. Қазақ орыс қатынастары деректемелер бойынша 15ғ.90 ж басы. Қазақ хандары орта азия билеушісін жоңғар феодалдарын төнген қауіпті ескертіп орыс мем.н экологиялық саяси депломатиялық байланыс жасауға ресей қазақ хандарын өзінің өзінің жауы сібір ханы көшімге қарсы күресте одақтас еткісі келді. Қаз.тан одақ жасау үшін 1578 ж Чебуков басшылығымен орыс елшісі келді. Орыс мем.н мен қазақ ханд.ң арасындағы байланыс Тәуекел хан кезінде болды. 1894 ж ресейге қазақ елшісі барды. Ол ресейден бұқар қарсы соғысу үшін зеңбірек алуға тырысты. Орыс патшасы Ф иванович Тәуекелге зеңбірек беруге және жаулардан құтқаруға уәде берді. Келіссөзге 1595ж 2 айға Степанов Тәуекел кепілгі бір ұлын берді. Орыс көпесшісі Павлодарға келіп тұз өндірістерін алып келіп жүрді. Орыстар қазақ жері арқылы Сібірге барды Батыс қаз.да орыс қоныстары п.б Атырау бек.і салынды. 1616 Есия бекінісі салынды. Ол жол Жоң.н құтқар.у үшін. 1619 ж патша үкіметі жоңғ.ға шек қойды.

Шәкәрім Құдайбердіұлы (1858 – 1931)Оның шығармашылығының негізгі тақырыбы мораль философиясы мен мәдениет ілімін қамтиды. Шәкәрім, Абайдың немере інісі және ұлы ақынның мұрасына сүйенген. Абай сияқты Шәкәрім де қазақ елін қалай өркениетті, мәдениетті елдер қатарына қосамын деп талпынады. Оның ойынша бұл азаматтық өтеудің басты шарты – туған елдің бүкіл тарихы, мәдени құндылықтарын жоғалтпай, оларды заман талабына сәйкес қолдану. Шәкәрімнің рухани ізденісінде ежелгі сақ – түрік заманынан қалыптасқан ғарыштық дүниетаным ерекше орын алады. Тәңірі, Нұр, Күн, табиғат – ол үшін қасиетті, киелі ұғымдар қазақ мәдениетінде бұрыннан келе жатқан идея – жанның мәңгілігі. Батыстағы материализм және идеализм тәрізді екі анықпен Шәкәрім шектелмей, өз жолы үшінші анықты ұсынады. Шәкәрімнің «Үш анық» атты шығармасы негізгі философиялық шығармалардың бірі болып табылады. Мұнда философия тарихына байланысты көп мағлұматтар аламыз. Оның бұл шығармасындағы сөз болатын басты мәселе ар ілімнің негізі болып табылатын нәрсе. «Адамдағы: ынсап, әділет, мейірім» – үшеуі қосылып, «ұждан» деген ұғым шығарады. Шәкәрім біріншіден затшылдық ғылым жолындағы таным мен, екіншіден дін жолындағы теологтардың дүниетанымы бірінші, екінші анық деп көрсетеді де, Шәкәрім айтады: Тіршілік туралы адам арасында көптен бері айтылып келе жатқан екі түрлі жол бар. Бірі дене өлсе де жан жоғалмайды, өлгеннен соң да бұл тіршілікке тіпті ұқсамайтын бір түрлі өмір бар. Сондықтан жалғыз ғана дүние тіршілігінің қамын ойламай, сол соңғы өмірде жақсы болудың қамын ойлау керек. дейді мұны ақырет өлгеннен соңғы өмір жолы. Енді бірі бұл әлемдегі барлық нәрсенің бәрі өздігінен жаралып жатыр оны былай қылайын деп жаратқан иесі жоқ. Һәм өлген соң тірілетін жан жоқ дейді Шәкәрім дүниенің түп негізі деп төрт төрт нәрсені –от, су, топырақ, ауа деп айта отырып Грек философының бұл жөніндегі пікірлерімен таныс екенін білдіреді. Сондай-ақ дүние бөлінбейтін түпнегіз атомдардан тұратындығын айта отырып оның арабша аты мадда немесе әсер деп аталады. Оның қазақша аты жоқ болған соң оны біздер Европаша атом, мадда деп атаймыз дейді. Атомдар туралы тұңғыш Грек философтары айтқаны да филасофиялық тұрғыдан тұжырымдап береді. Шәкәрім философиясының негізгі өзегі адам болып табылады. Адамның мәні оның дүниені танып білуінде, ол тек адамға ғана оның табиғатына тән нәрсе дейді. Шәкәрімнің көп шығармалары терең философиялық тарихи сипатта жазылған. Сол философиялық мұраларын зерттеу ісі соңғы жылдары ғанам қолғаа алынып біраз ғылыми зерттеулер жүргізіліп зерттеу нысанына айналып отыр. Шәкәрім дүниетанымың анықтаушы бағыты оның адамзат қоғамының дамуы жеке адам және өоғам арасындағы қатынас пен байланыстардың қалыптасуын жаралыстың табиғи тұрғыдан түсінуге тырысқан деп пайымдаймыз шәкәрімдін мәселесіне айтылған фанаттық емес ол схоластик дінді тіпті мойындамаған. Шәкәрім әдеби өнер жағын былай қойғанда д.ж. аты әйгілі философтардың біразын оқып бізднрге анық байқалады. Мысалы, 19ғ 2 жартысында писимистік философиясы бүкіл еуропаға кең тарап етек алған неміс философы Шопенгауерді Шәкәрімнің оқыған көреміз.оқып қана қоймай оның писимистік философиясын сынап өзінің батыл ой-пікірін айтқан.