48 Моторлы алалияның сөздік симтоматикасы

МОТОРЛЫ АЛАЛИЯНЫҢ СИМПТОМАТИКАСЫ

Моторлы (экспрессивті) алалия– мағыналық және сенсомоторлық

операцияның біршама сақталуы кезінде сөз сөйлеудің зақымдану

барысындағы тіл операцияларының қалыптаспауымен шартталған орталық

органикалық сипаттағы экспрессивті сөйлеудің жүйелі дамымауы.

Моторлы алалия әртүрлі сөздік және сөзсіз симптомдар кешені

кездесетін күрделі синдромға жатады.

Сөйлеу тілінің симптоматикасы. Моторлы алалиядағы сөйлеу тілі

дамымауы жүйелі сипатқа ие, ол сөйлеу тілінің барлық компоненттерін

қамтиды: фонетикалық-фонематикалық, лексикалық-грамматикалық .

Негізгі белгілері бойынша 2 топқа бөлуге болады:

1. фонетикалық-фонематиканың дамымауы (олардың саны аз).

2. лексика-грамматиканың дамымауы.

Біріншісі доминантты жартышар қабығының орталық моторлы алалиясының

төменгі бөлімдерінің зақымдануымен негізделген. Онда артикуляциялық

немесе басқа қимылдар жасағанда бұлшықеттерден түсетін тітіркенулері

шоғырланады.

Екінші топ бас ми қабығының моторлы аясының алдыңғы бөлімдерінің

зақымдануымен негізделген (моторлы – премоторлы аясының төменгі

бөлімдері және белсенді сөз аясы төменгі маңдай қатпарының артқы

бөлімдерінде орналасқан). Алалиясы бар балалардың дыбыс айту жүйесінің

дамуы сапалы және сандық ерекшеліктермен сипатталады, ол сөйлеу тіл

дамуының әрбір кезеңінде әрбірінде байқалады.

Нейрофизиологиялық зерттеулерде бас миының белгілі бір аяларының

дамымауы салдарынан нәзік артикуляцияларды ажырату қиындайды.

Сондықтан дыбыс айтуы және сөздің буындық құрылымы қалыптаспайды

(Р.А.Белова – Давид, И.И.Трауготт).

Психологиялық–педагогикалық жұмыстарда (Р.Е.Левина, В.К.Орфинская,

А.К.Маркова, Е.Ф.Соботович, О.Н.Усанова т.б.) фонематикалық бұзылыстар

алалиясы бар балалардың сөйлеу тілінің лексикалық және грамматикалық

жағының даму ерекшеліктерімен тығыз байланыста қарастырады.

Фонетикалық жағының дамуы сөз қорының дамуына тәуелді және онымен

белгіленеді. Дыбыстар кейбір жағдайларда өзінен-өзі сөз қорының дамуы

салдарынан пайда болады, алайда олардың сөз құрамында қолдануы қиын

болады. Ол туралы сөздің дыбыстық құрамын балалардың қайталағанда

жіберген қателерден білуге болады (жеке дыбыстарды дұрыс айтқан кезінің

өзінде сөз құрамында қате жібереді).

Кейбір жағдайда сөз қорының молаюының арқасында жаңа дыбыстар

пайда болады, басқа жағдайда ең алдымен жеке артикуляциялар қалыптасып,

сөздерде бекиді. Сөйлеу тілінің жеке элементтерін бір бүтінге біріктіруде

қиындықтар байқалады.

49 Моторлы алалияның сөздік емес симтоматикасы

Сөйлеу тіл бұзылыстарымен қатар

сөзсіз бұзылыстар да түзетіледі; талдау мен жинақтау процестерін, зейін, есте

сақтау, қабылдау, жалпылау, салыстыруды дамыту жүргізіледі. Олар сөйлеу

тілін дамытуға қажетті фундаментін құрайды. Балаға заттарды пішіні,

көлемі, түсі бойынша ажыратуға, атауға, жүйелеуге үйретеміз, ол үшін

әртұрлі ойындар қолданады. Заттардың басқа заттарға қатысын, кеңістікте

орналасуын (үстінде, ортасында) белгілеп атауға үйрету қажет. Көріп

қабылдауы мен кеңістікте ажыратудың қалыптаспауын түзету кезінде,

уақытпен кеңістік туралы түсініктерін қалыптастырғанда баламен белсенді

түрде кеңістікте орнын ауыстыру, сапқа тұру, бағытталған жүру сияқты

ойындар қолданылады. Пішіндердің бөлшектерін және тұтастығын ажырату

бойынша жұмыс жүргізіледі, элементтері көп күрделі пішіндер талданады,

құрылымдарды саналы түрде қабылдауы мен құрастыру біліктері

дамытылады. Талдау мен жинақтау операциялары, сөзсіз материалды

жалпылау (салыстыру, айырмашылығын табу, заттардың айырмашылығы

мен ұқсастығын айқындау, қасиеті бойынша салыстыру — түсі, көлемі,

пішіні), себепті-салды арақатынастарды орнату сөйлеу тілі дамуына қажетті

жағдайлар жасайды.

Ырғақты, логопедиялық ырғақты қолдану сөйлеу тілін дамытуға тиімді

болады. Музыка, сөз, қимылдар түрлі жаттығулармен үйлесіп, қимылды және

сөзқимыл әрекетін, есте сақтауын қалыптастырып, бала ырғағының, сөйлеу

тілінің тұлға дамуының кемшіліктерінің орнын толтыруды қамтамасыз етеді.

Сөйлеу тілін дамытуға балаға қолжетерлік деңгейдегі қатынас тәжірибесі

қажет: мағыналық мәтінмен байланысты емес жеке сөздермен, фразалармен

операциялар (көрсет, қайтала, ата), , балаға жақын жағдайдағы іс-әрекеттер ( баладан ойыншығын сұрау, ойын түрін тандау т.б.), таныс

суреттермен әрекеттер, ойындарда диалогтық кейін монологтық сөйлеу тілін

қолдану, көрнекілікке сүйеніп және сүйенбей. Лексикалық материалдың

көлемі мен күрделілігі біртіндеп қиындай түседі.