Қазақстан Республикасының жер сілкіну қаупі бар аймақтары орналасқан елді мекендер тізімі

5 - Кесте

Жер сілкісінің үдемілілігі	Елді мекендер атауы	Олардағы тұрғындар саны
6 балл	Жаңатас, Қаратау, Өскемен, Лениногор, Серебрянск, Үшарал, Арыс, Кентау, Шардара, Шу	797,5
7 балл	Қапшағай, Зайсан, Үштөбе, Сарканд, Шымкент, Ленгір, Жетісай, Талдықорған	682,4
8 балл	Жамбыл, Текелі, Жаркент, Сарыағаш	409,1
9 балл	Алматы, Есік, Қаскелен, Талғар, Гранитогорск	1238,2

Қазақстанның жер сілкінісі ең қауіпті аймағының көлемі 450 мың км. Онда өнеркәсіптің негізгі қорларының біразы жинақталған, тұрғын үй қорларының 35 пайызы орналасқан, шамамен республика тұрғындарының 40 пайызы осы аймақтарда тұрады. Әлеуметтік-экономикалық зиянның ауқымы жөнінде жоғарыда келтірілген кестеде айтылады. Атап айтсақ, Шығыс Қазақстан, Алматы, Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан, Қызылорда, Маңғыстау облыстары мен Алматы қаласы сейсмоқауіпті аймақта орналасқан.

Жер сілкінісі қауіпті аймақтарға ірі қалалар мен елді мекендер, гидротехникалық ғимараттар мен зиянды өндірісті өнеркәсіп кәсіпорындары, жасанды және су қоймалары, жарылыс қаупі бар және улы материалдар қоймасы орналасқан. Тұрғын үй алқабының бұзылуымен қатар тізбеленген объектілерінің кейбіреуінің бұзылуы ойламайтын экологиялық өзгеріске алып келуі мүмкін. Инженерлік желілер мен коммуникациялардың сейсмикалық бұзылуы аса қауіпті.

Жер сілкінісі кезіндегі қондырғы мен ғимараттың зақымдалуынан шегілген залал ғимараттың өзінің зақымдалуынан шеккен шығыннан біршама есе асып түседі.

Жер сілкінісімен бірге өрт пайда болып, геологиялық ортаның экологиясы бұзылады. Қопарылма, сырғыма, сел тасқыны және т.б., шаруашылыққа қосымша залал әкеледі. Жер сулкінісінің жанама шығыны да орасан зор: өндірістік объектілерінің уақытша тоқтауы, еңбек ресурстарының тартылуы және т.б. Сонымен қатар көлік жолдарының зақымдалуына, тұрғын үй тұрмыстық жағдайдың нашарлауына, халықтың апат аймағынан кетуіне, ықтимал қайталама дүмпуді күтуіне ұдайы жүнжу жағдайындағы адамдардың еңбек және шаруашылық белсенділігінің төмендеуіне, олардың денсаулығының нашарлауына байланысты әлеуметтік күрделі ахуал пайда болады.

Жер сілкінісі өрт және геологиялық ортадағы экологияның бұзылуымен қоса қабат жүреді. Мұның өзі шаруашылыққа қосымша шығын әкеледі.

Сан-Францискомен (1906 ж.) салыстырғанда, 1923 жылғы Токиодағы жер сілкіністердің нәтижесіндегі өрттерден болған шығындар, қирап бүліну шығынынан едәуір артық болады. 1987 жылғы Верныйдағы жер сілкінісі кезінде 1500-ден астам үйлер қирады.

Жер сілкінісі салдарының аса ауыр түрлері ғимараттар мен үйлерді сейсмикалық күшейту бойынша жұмыстар жер сілкінісі қаупі ескерусіз жүргізілетін құрылыс пен ғимараттарда пайда болады. Бұған мысал ретінде соңғы жылдары Қазақстанда болған жер сілкіністері салдарын келтіруге болады. 1990 жылы 14 - маусымда Шығыс Қазақстан облысының Зайсан ойпаты түрде болды. Рожков және Бақасу поселкілерінде сілкіну үдемілілігі 8 баллға дейін жетті. Көптеген саман және кірпіштен салынған ғимараттарда ойықтар пайда болды, жекелеген үйлерде пештер мен үйді бөлген қабырғалар қирап қалды. Жалпы есеп бойынша 13 мың үй қирап бүлінді.