Бактериялы құралдарға мінездеме, қорғаныш тәсілдері
Бактериологиялық қару (БҚ) – адамдардың, малдардың және өсімдіктердің бұқаралық зардап шегудің құралы болып келеді. Оның негізгі әрекеттері шағын организмдердің ауру жұқтыратын қасиеттерінен салынған: бактериялардың, вирустердің, риккетсилердің, уақ бактериялардан. Ауру жұқтыратын шағын организмдердің жату рецептура БҚсына және жеткізу құралдары олардың бұл мақсатқа: зымырандар, авиациялық бомбалар, контейнерлер, аэрозольді тозаңдатқыштар және т.б.
БҚ жарылуының белгілері: жарылу дыбысы керең, ірі жарықшақтардың жарылуларының орындарында бары және оқ-дәрілердің бөлек бөлімдерінің, көріну сұйықтық тамшысы немесе ұнтақ тәрізді заттар, контейнерлердің жығылулары және оқ-дәрілердің жарылу орындарында әдеттегідей емес шыбын-шіркейлердің, кенелердің жиналуы; адамдардың және малдардың бұқаралық аурулары. БҚ қолдануы лабораториялық зерттеулерді арқасында мүмкін.
Адамдардың және малдардың жұғулары ластанған ауамен демді ішке тартуының нәтижесінде, микробтардың тиюлері немесе шырышты қабыққа және ашық жараға токсиндердің түсуі, ластанған азық және сулар қолдануынан, шыбын-шіркей қабулардың және кенелердің таратылуы. Чума індетімен қатар, тырысқақтың, сүзекті немесе тағы басқа аурулардың пайда болуы.
БҚдың қорғаныш негізгі құралдарына вакциналық дәрілер және антибиотиктер жатады.
Бактериологиялық тигізу ошағы болып пунктілер және тұрғылықты халық шаруашылық объектілері есептелінеді, жұқпалы аурулардың қайнар көзі – бактериялар әсеріне душар болғандар. Оның шекарасын тап осы бактериологиялық барлау: сыртқы орта объектілерінен сынаулардың лабораториялық зерттеулерінен, және де ауруларды табу негізінде анықтайды. Ошақты айнала қару-жарақты күзетті қондырады, кіруге және шығуға тыйым салады және де мүлік тасып шығаруға тыйым салынады.
Обсервация және карантин
Обсервация – бактериологиялық тигізу ошағында халықтың ар жағында, шараларды қатар қосылған, бағытталғандардың эпидемиялық аурулардың тарату дер кезінде ескертуіне арнайы ұйымдастырылатын дәрігерлік бақылау. Антибиотиктер арқасында бір уақытта мүмкін аурулардың шұғыл сақтандыруын өткізеді, қажетті телулерді істейді.
Обсервация мезгілдері ауруға арналған барынша көп инкубациялық дәуір ұзақтығымен анықталады және соңғы ауру оңашалау кезеңінен есептелінеді және тигізу ошағында дезинфекция анықталады. Қолдану оқиғасында өзгеше қауіпті инфекциялар – тырысқақтың, натуральды шешектің – карантині орналастырады.
Карантин – бұл жүйе өте қатал изоляциялық шектелген шаралар қолданады. Ол эпидемия ошағынан таралуына қарсы және сол ошақты жабу шараларды қолданады.
Бірінші дәрігерлік көмектің мөлшері және көрсету реті
Радиация жоғары дәрежелі жерлеріне радияциялық қауіп төнгендіктен бірінші дәрігерлік көмек көрсетуге әскери қызметкерлерге баруға болмайды. Бұл жағдайда жұқтырған аумақтарға мінез-құлық ережелері қатал сақтай отырып өзара жәрдемде үлкен мағына болады. Бұл жағдайда АИны қолданады.
Бірінші дәрігерлік көмек шарада шұғыл жарақаттанған адамға ОВ қолданған түріне қарамастан жедел, противогаз кигізіп немесе түзу зақымдалған противогаз ауыстыру қаажет. Осы дем органдары арқылы организмге ОВ онан арғы түсу тоқтауы қамсыздандырады, сонымен қатар көз ОВынан, бет терісін және бас терісін жарым-жарты қорғайды.
Егер таң қалған ОВ ортасыз қолданулары аймақта орнында болса, қашан бетке ОВ өте ұсақ тамшылары тигізгенде ИППтан сұйықтықпен бет терісін тазартып содан тек қана осыдан кейін противогаз кигізу керек.
Келесі шараның бірінші дәрігерлік көмектің ОВпен қолданылған түрдің тәуелділігінде өткізіледі .
ФОБ тигізуі жанында противогаз киюмен ауыр жарақаттанғанға шприц арқылы терастына енгізеді - тюбикті ФОБтың антипод екі мөлшер, орташа ауырлықтың – бір мөлшері. Жеңіл жараланғанға противогаз кигенге дейін антипод екі таблеткасы тілдің астына береді немесе шприц арқылы енгізеді - тюбиктің антипод мөлшерін.
ИППтан сұйықтықпен тері ашық учаскелерінің жарым-жарты өңдеуін соңынан өткізеді. Егер противогаз киілген болса, пакетті ашу керек, анжыны мол сулау және мойын терілері ашық учаскелер сүрту және қолдардың, жаға жақтары және жендерін, теріге жабысып тұратындар, сонымен қатар противогаз бет бөлігі.
Егер противогаз киілмеген жағдайда көзді қалың матамен жауып, дегазатормен суланған анжымен бет терісін және мойынды жылдам сүрту керек. Көздер ашпай, құрғақ анжымен айнала теріні сүрту және противогаз кигізу қажет. Анжыны содан соң қайтадан сулау теріге жабысып тұратын жендерін, білектерді және жаға жақтарын сүрту керек. Өңдеу жанында пакет сұйықтығымен бет терілерін сүрткен кезде көзді сақтау қажет.
Шарттардың барысы жанында қажеттілік оқиғасында жасанды демді өткізеді. Содан соң барлық зардап шеккендердің химиялық тигізу ошағынан емдік мекемеге эвакуациялайды.
Әрекет ОВ жалпы уланған тигізу жанында противогазды кигеннен кейін зардап шеккендерге антидотты дем тартады. Зардап шеккендерді сол аймақтан жедел көтеріп немесе көлікпен шығарады.
Барлықтарына противогаз кигізіп, аймағында тұншықтырушы ОВы әрекеттен кейін, жақын арадағы емдік мекемеге міндетті түрде жеткізеді. Жылдың салқын уақытында зардап шеккендерді жабу және жылыту керек. Шығарудан кейін зардап шеккендерге толық тыныштық және тыныс алуды жеңілдету қажет. Тигізу тұншықтырушы ОВ жанында жасанды дем тыйым салынады.
ОВВпен психотроптылармен уланғанда бірінші дәрігерлік көмек противогаз кигізуде, терінің ашық учаскелерінің жарым-жарты санитарлық өңдеу мінез-құлығында болады және ПМПқа эвакуациялайды, ал содан соң госпиталь. Ас сумен немесе азықпен асқазанға ОВ түскенде зондсыз асқазанды тазалау керек.
Зақымданған тигізу жанында жас аққыш және ОВ тітіркенгенгіш болған жағдайда противогаздар кигізу керек және тигізу аймағынан шығару қажет. Тітіркенуді алу үшін таза сумен көзді және ауызды шайып тазартады. ОВ тітіркенген тигізулер жанында антиподты қолданады.
Санитарлық өңдеу және газдан тазарту. Ескерту мақсаттарында немесе ОВ әлсіретулері адамдардың санитарлық өңдеуін, киімді газдан тазартуын, құралдарды және жабдықтаудан өткізеді, олар жартылай немесе толық мөлшерде орындала алады.
Жартылай санитарлық өңдеу және жартылай газдан тазарту тигізу ошақтарында немесе тез арада шығудан кейін өткізіледі, егер толық санитарлық өңдеуді өткізу мүмкіншіліктері жоқ болған жағдайда. Жоғарырақ тері ашық учаскелерінің жартылай санитарлық өңдеу өткізу реті анықтап қаралған. Бұған қосатынымыз, өңдеу кезінде жоғарғы киімді шешіп, оны желге қарсы арқамен тұрып қағу керек. Содан соң киімді мұқият тазарту. Аяқ киімді сумен жуу немесе ылғал шүберекпен сүрту. Қолдардың ашық учаскелерін және мойынды, противогаз сәуле бөлімін таза сумен жуу, ал содан соң противогазды шешіп бетті мұқият жуу, ауыз және тамақ шайыу қажет. Қыс кезінде киімді және аяқ киім таза қармен сүртуге болады.
Егер ИПП жоқ болғанда ОВтық тамшылы-сұйықтар тұрмыс химиялық құралдармен зиянсыздандыруға болады. Дәл осылай, сутегі асқын тотықтары 3%- сырқыра 1 л өңдеуге арналған есейген адам терілері күні бұрынғы дайындауға болады және 30 г улыны жақ, қолданудың алдында ортасыз арластырады. Улы натр силикат желіммен ауыстыруға болады. Ерітінділердің қолдану тәсілі ИППтан сұйықтық секілді. Улы натрды пайдалану кезінде оның көзге және теріге тигізбеу керек. Мақсаттарға ядролық оқ - дәрілердің жеткізу құралдарымен зымыранмен келеді, және авиация артиллерия. ОВ ең алдымен бір уақытта жұғу жанында радиоактивтілік, улаушы заттармен және бактериялы құралдармен зиянсыз етіледі, ал содан соң бактериялы құралдар және радиоактивтілік зат.
Жылы сумен және сабынмен дененің барлығын толық санитарлық өңдеу мұқият жууда болады. Толық санитарлық өңдеу мақсаты – қашықтау өнімдердің тері жамылғысынан ОВ әрекеттестіктері дегазирующимимен заттармен және дегазирующими молдығының ерітінділермен, ал содан соң сабынмен жылы сумен мұқият жуады. Бір уақытта толық санитарлық өңдеумен киім толық газдан тазартуы жүзеге асады.
Өндіріс саласындағы қауіпсіздік
Өндіріс саласының жұмыскерлер өміріне үлкен қауіпті техникалық апаттар жүйесі келтіреді.
Авария ұғымын – ойламаған жерден шыққан жағдайды немесе өндіріс процесіндегі жұмыстың дұрыс жүйесінің бұзылуы деп түсінуге болады. Заң бойынша, авария нәтижесінде техникалардың зақымдануы мен жойылуына және басқа да материалдық құндықлықтардың, сонымен қатар техника саласындағы жұмыскерлер зақым алуы қаупі бар және де апат орнындағы кездейсоқ адамдарға тиюі мүмкін. Авария кезінде өрттер, жарылыстар болуы мүмкін, олар адамдардың аман қалуларына, қоршаған ортаны сақтап қалуына үлкен қауіп тигізеді.
Апат деп кенеттен пайда болған ауыртпалық, техника жүйесіндегі жағдайлар немесе табиғи ортадағы құрылыстардағы материалдық құндылықтың жойылулары және адам өлімдеріне қаупін айтамыз. Апат нәтижесінде заң бойынша өрттер мен жарылыстар болады және төтенше жағдайдан зардап шеккендерге алғашқы медициналық көмек көрсетуін қиындатады.
Апаттар себебі ретінде табиғи апат, технологиялық процестердің тәртіптерінің бұзылуы (технологиялық тәртіпті қадағаламау) немесе өндірістік, энергетикалық, көліктік және тағы басқа жабдықтардың пайдалану ережелерін бұзылуымен байланысты. Атомдық, химиялық, газдық, таукен өнеркәсіптерінде, теміржол, автомобиль, ауа және су көлітеріндегі апаттар ерекше ауыр жағдайда болады. Бұндай апаттар көбінесе адамдардың өліміне, қоршаған ортаға кері әсер етеді. Олар ауаның газдануын, судағы және құрлықтағы мұнай өнімдерін, агрессивті сұйықтықтарды, тез әсер ететін улы заттарды, радионуклид бөлініп сыртқа шығуына әсер етеді.
Соңғы жылдары үлкен апаттар саны дүние жүзі бойынша көбейіп жатыр, ал олардың ортақ заңдылықтарын шығару үшін Қазақстан Республикасында компьютерлік мәліметтер базасы ұйымдастырылып, оны апат жағдайларының банкі (АЖБ) деп атады. Бұған экономика саласындағы төтенше жағдайлардың көптеген мәліметтері, пайда болу негізі және өндіріс жұмыскерлерінің басты қателерін, шығын өлшемдері, күш және қаражат есебінің бағдарламасы, және осы нәтижелерді жою бағдарламасы еңгізілген. Сонымен қатар, АЖБ өндіріс мамандарын және құтқарушыларды, апаттың алдын алу шараларын қолдынылады.
Қазіргі заманғы техника жүйелері толығымен қауіпсіз белгілі болды. Олардың әрқашанда потенциалды қауіпті екені дұрыс, себебі оларда процестер жүреді және объектілер бар, олар кейбір жағдайларда адам денсаулығына зақым әкелуі мүмкін және де адам өмірін қиюы мүмкін. Аталған процестер және объектілер, адам ағзасына тікелей немесе жанама әсер ететіндері қауіпті және зиянды факторлар деп аталынады. Бұл факторлар қауіпті аймақ деп аталатын кеңістікте әсер етеді.
Бұндай аймақтарда табылған адам және онымен бұзылған қауіпсздік ережелері қайғылы жағдайларға әкеліп соғуы мүмкін, яғни әртүрлі жарақаттар болады. Қауіп-катер белгілі бір уақыттағы күтпеген жағдайларда болып қалуы ескеріледі. Қауіп-қатер мөлшері және кері мөлшер – қауіпсіздік деңгейі – нақты шарттар мен жағдайларға тәуелді және іскерлігі мен психофизикалық қасиетіне бағынышты, яғни оның қауіпті аймақта болған кездегі мінез-құлқын дәлелдейді.
Өндіріс саласындағы қауіп-қатер ең алдымен техникалық факторлармен анықталады: машиналардың дұрыс жұмыс істеумен, құрал – жабдықтарының, сонымен қоса технология және өндіріс ұйымы әдістерімен, жұмыс орнындағы микроклимат жағдаймен. Нақты осы факторлар жағымсыз жағдайларда жұмыскерлерге өте зиянды және қауіпті болады, олар жарақаттарға, ауруларға, кей кездерде адам өліміне әкеліп соғады.
Өндіріс саласындағы апаттар санының төмендеуіне техника жүйелерінің дұрыс функциясын, жоғарылауы үлкен мағына береді.
Объектінің тұрақтылығы жайлы түсініктеме
Ауыл шаруашылығының тұрақты жұмыс объектісі мағынасында объектінің тұрақтанған тауар түрінің көлемі мен номенклатурасы бойынша шығару мүмкіндігі, ТЖ шартымен келісімделген, алдын ала қарастырылған керекті жоспары, сонымен қатар осы объектінің зақымдануы кезінде оның қалпына келтіру мүмкіншіліктері деп түсінеміз.
Төтенше жағдайлар тұрғысында жаппай қырып жою қаруынан сақтау іс шаралары ең алдымен жұмыскерлерді және қызметкерлерді қорғау үшін бағытталуы қажет. Осы зардап шеккен ошақтардағы аварияны қалпына келтіру жұмыстары мен тығыз байланысты, себебі төтенше жағдайларды қалпына ойдағыдай келтіру, халық шаруашылығының объектілерінде тұрақты жұмыс істеу қиынға соғады.
Объектінің тұрақтылығына келесі факторлар әсер етеді:
- жұмыскерлер мен қызметкерлерді қорғау дәрежесінің сенімділігі;
- объектіні энергияның әртүрлі түрімен, сумен, шикізатпен және бұйымдардың жинақтарымен үздіксіз қамтамасыз ету;
- төтенше жағдайларда өндіріс орнын ерекше жұмыс істеу режиміне ауыстыру жоспарының болуы;
- өндірісті басқарудың сенімді дәрежесі;
- өндіріс байланысының сенімділігі.
Объектінің тұрақты жұмыс істеу дәрежесін жоғарылату үшін ең қажетті бағыттардың бірі болып АҚ құрылыс кезіндегі инженерлік-техникалық талғамдарды қадағалау болып саналады.
Содан кейін, жұмыс барысында және құралдарды қолдану кезінде оның физикалық тұрақтылығы бағаланады және қосымша оны жоғарылату іс-шаралары қарастырылады.
Тұрақтылық әдісін бағалау
Тұрақтылықты бағалау әдісіне АҚ штабы объектісінің инженерлік-техника қызметкерлері, жұмыскерлер, ал керек уақытында ғылыми-зерттеу және жобалау мекемелерінің қызметкерлері жұмылдырылады.
Зерттеулермен АҚ объектісінің бастығы басшылық етеді – кейде берілген объектінің бастығы да бола береді. Оның бұйрығымен мамандар тобы және жұмыс жүргізу жоспары анықталады; бұйрық бас инженерге жүктеледі.
Өндіріс объектілерінде зерттеу топтары төмендегідей мәселелерді зерттейді:
- мекемелерді және құрылыстарды, басқарушы – күрделі құрылыстардың директорының орынбасары (ОКС бастығы);
- коммуналды-энергетикалық торлары, басқарушы – бас энергетик;
- станокты және технологиялық жабдықтарды, басқарушы – бас механик;
- технологиялық процестерді, басқарушы – бас технолог;
- өндірісті, басқарушы - өндіріс бөлігінің бастығы;
- материалдық-техникалық қамтамасыз етуді және көлікті, басқарушы – директорының орынбасары.
Объектінің тұрақтылығын жоғарылату жөніндегі негізгі іс-шаралар
Объектінің тұрақтылығын жоғарылату үшін ең нашар элементтерін алдын ала зерттеулер нәтижесінде үлкен көлемдегі жұмыстар, жоспарлар ұйымдастырушылық және инженерлік-техникалық іс-шаралар жүргізіледі. Сонымен қатар олардың экономикалық бағыттарын жан-жақты бақылаған да жөн. Егерде бейбітшілік кезіндегі объектінің жұмысы авариясыз шешілсе, еңбек шарты жақсарса, өндіріс процестері жетілдірілсе, іс-шаралары мақсаттарына жетеді. Бар объектілердегі іс-шараларды және олардың жұмыстарын тұрақтандыру үшін, қайта құру процестері, жөндеу жұмыстары нәтижелі түрде жүргізіліп отырғаны жөн.
Объектілердің тұрақтылығын жоғарылату мақсатында келесі негізде мәселелер шешіледі:
- барлық төтенше жағдайларды жұмыскерлерді және қызметкерлерді қорғау;
- объектінің негізгі элементтерінің тұрақтылығын жоғарылату және нақтылау;
- материалдық-техникалық құралдардың тұрақтылығын жоғарылату;
- объектіні басқару тұрақтылығын жоғарылату;
- объектіге зиян келтірілгеннен кейінгі өндірістегі қайта құру жұмыстарын дайындау.
Барлық іс-шаралар бейбітшілік кезінде немесе қауіп төнген кезде жүргізіледі.
Технологиялық құралдары, станоктарды, өлшеу аспаптарын, заң бойынша өндіріс мекемелерінде қолдану рұқсат етіледі, сондықтан оларға соқтығыс толқынынан ғана зиян келмейді, конструкция элементінің құлап жатқан сынықтарынан және басқа да факторлардан зиян тиеді.
Заң бойынша ауыр құралдары төменгі қабаттарда орналастырады, бірақ кейбір түрлерін мекеме сыртында орналастырады, ашық алаңда, ал қымбат құралдарды – жер асты немесе арнайы сақтау қасиеті жоғары, салынған бөлмелерде орналастырады.
Үлкен зардап шеккен кездерде технологиялық процестерді дұрыс қолданып, сақталған құралдар түрімен айырбасталуы қарастырылады.
Барлық объектілерде өндірісті авариясыз жедел тоқтату түрлері қарастырылады. Егер технологиялық процесс ережесі бойынша жеке өндіріс учаскелерін тоқтату мүмкін болмаса, онда оларды қысқартылған жұмыс тәртібіне көшіріледі. Осы элементтердің жұмысын бақылау үшін объектіде жауапты адам тағайындалады.
Тұрақтылық жүйесінің күш-қуатын жоғарылату жалпы қалалық, инженерлі-техникалық объектілердегі іс-шаралар арқылы қол жеткізіледі. Электроэнергияның, газдың, судың және будың бірнеше электрлі, газды және бу шығару жолдары және оларды сақиналау тәсілдері арқылы екінші түрлерін қамтамасыз етеді. Инженерлік және энергетика желілері жер асты коллекторларына немесе арнайы мықты салынған құрылыстарға ауыстырылады. Тоқпен және сумен қамтамасыз ететін автономды көздер резервілер алдын ала қарастырылады. Автоматты сөндіргілер орнатылады, қысқа тұйықталу, атом жарылысы кезіндегі электромагнитті толқындар әсерінен сымдар өшіріледі.
Бір-бірінен қауіпсіз арақашықтықта орналасқан тәуелсіз, бірнеше коректену жүйелері немесе екі-үш тәуелсіз су көздері арқылы тұрақты су қамтамасыз етілуіне қол жеткізіледі.
Тазартылған ғимараттарда суды зиянды су қоймаларынан кіретін радиоактивті және улы заттардан және де бактериялардан тазарту үшін қосымша шаралар қарастырылады.
Ауылды жерлердің қоныстанған бөлімдеріндегі құдықтар және басқа да су көздерін арнайы, өзгелер аша алмайтындай етіп ауырлатылған құрылғылармен жабылады.
Объектінің материалдық-техникалық тұрақтылығын жоғарылатып, жабдықтау үшін шикізат қорын, материалдарды, бөлшек жинақтарын, құрылғыларын және жағар майын шығаруымен қамтамасыз етіледі, олар тек қана өндірістік процестерге ғана қажет емес, объектіге зиян келген жағдайда оны қалпына келтіру үшін де қажет.
Шығару өнімінің қажеттілігіне қарай, азаймайтын қор өлшемі әр объекті үшін жеке анықталады. Оларды сенімді сақталуын қамтамасыз етіп отыру керек.
Резервілерді қорғау сенімділігі олардың жер астындағы арнайы дайындалған, тау жұмыстары жүргізілген табиғи қуыстарда немесе арнайы дайындалған қоймаларда орналасуымен жоғарыланады.
Дайын өнімді тұтынушыға жедел жіберілу жолдары үлкен мағына береді. Кері жағдайда оны зардап шегу жерінен алшақтап щығарады, қала сыртындағы сақтау базасы аймақтарына жіберіледі.
Объектілерде өртке, жарылысқа қауіпті, химиялық қауіпті заттарды қолданылу технологиялық процестермен байланысты, олардың керекті ең аз қоры жасалынады және муқият сақталуы ескеріледі.
Өндіріс басқару тұрақтылығын қамтамасыз ету іс-шараларын құрастыру, барлық қызметкерлерді 2 топқа бөлу арқылы орындалады:
Объект территориясындағы жұмыскерлер тобы.
Қала сыртындағы аймақтарда, демалыс орындарындағы топ.
Топтар санына қарай 2-3 басқару топтары ұйымдастырылады, олардың міндеттеріне құтқару және жедел авариялық қайта құру жұмыстарын жүргізу мен басқару жатады.
Ерекше кезендерде, паналардың беруінде басқару пункті орналастырылады, олар объектінің тұрақты басқарылу мақсаттары үшін қамтамасыз етіледі.
Диспетчерлік пункттер және радиобайланыстар мықты ғимараттарда және үй асты бөлмелерінде орналастырылады.
Қызметкерлер және жұмыскерлер орналасқан жерлерге объектіні басқару пункттері орналастырылады. Қалалық және қала сыртындағы басқару пункттері арасында үзіліссіз байланыс қадағаланады. АҚ –ның құрастырылуы штабының радиостанциясы арқылы қамтамасыз етіледі, және де жұмыс істеу тәртібін қадағалайды.
Әр қорғану панасында телефон және тікелей эфирлік торлар, немесе – радиостанциялар орналастырылады.
Ғимаратты қалпына келтіру есебіне қираған жері, қайта құру жұмыстарының түрі және көлемі (бағасы, қиындығы, мерзімі) анықталады.
Объектіні қайта құру, алдын ала құрастырылған проектілерді, құрылыстық және техникалық құжаттарды сақтау арқылы мүмкін: жоспарлар, схемалар, жобалар, техникалық жағдайлар, ғимаратарды және энергетикалық сымдарды, агрегаттарды, құралдарды, приборларды және тағы басқа сақталуы.
Сонымен қатар қосалқы өндірістердегі, әскери уақыттағы өндірістердегі өнімдерінің техникалық құжаттарын сақтау және құрастыруы қажет етіледі; қысқартылған технология бойынша өнімді дайындау үшін жергілікті шикізат ресурстары қолданылады.
Жарылысқа қауіпті және өртке қауіпті объектілер
Өртке қарсы қорғаныс мақсаты ретінде, эффектілігі, экономикалық орынды және техникалық негізделген амалдарды және өртті алдын-ала болжайтын әдістерді кең қолдана отырып, техникалық өрт сөндіру шығынын аз мөлшерде болуын ескереді. Өрттің болмауын, болған жағдайда адамдарға және ғимараттар мен материалдық құндылықтарға әсер етпеуі үшін қажетті іс-шаралар қолданады.
Өрт қауіпсіздігі - өрттің алдын алу және өрттен сақтау іс шараларымен қамтамасыз етілуі тиіс.
Өндірістегі жарылыстар. Жарылыс – жүйелердің физикалық немесе химиялық өзгерістердің тез қадағаланбайтын процесс, ол потенциалдық энергиядан механикалық жұмысқа айналуы.
Химиялық жарылыс кезінде заттар қатты, сұйық, газ тәріздес, сонымен қатар жанатын (қатты және сұйық) болуына байланысты.
Физикалық жарылыс көбінесе аппараттардың және жұмыс машиналарының тығыздалған немесе газдалған көлемдерінің өздігінен шығатын, қадағалайтын потенциалды энергияның ішкі қысымына тәуелді.
Жарылыс күшін анықтайтын қасиет болып энергия жарылысы және оның жылдамдығы болып табылады. Энергия жарылысы әртүрлі жарылыстардағы физика-химиялық айналыстар арқылы анықталады. Өндірістік жағдайларда келесі негізгі жарылыстар келесе түрі болуы мүмкін: еркін, жеңіл, жердегі объектіге жақын жердегі жарылыс және объект ішіндегі жарылыс.
Өндірістік объектілердегі өрттер. Өрт ұғымын – қадағаланбайтын жану процесі, өрт материалдық құндылықтарға және адамдарға қауіп төндіреді. Өндірістік объектілердегі өрттің пайда болуы себебін екі топқа бөлуге болады. Біріншісі – бұл өртке қарсы тәртіпті немесе өртпен абайсыз қолдану. Екіншісі – ғимаратты проектілеу және құрылыс кезіндегі өрт қауіпсіздігін бұзу.
Өрт – жанатын заттар мен оттегі ауасы арасындағы химиялық реакция болып табылады. Өрт пайда болу үшін, үш қосылыс қажет: жанатын зат, оттегі және энергия көзі.
Өрт кезінде бағатын бірнеше қауіпті факторлар бар. Біріншісі – жану аймағында температураның көтерілуі. Ол терінің және адамның іш құрылыстарының зақымдалуына әкеліп соғуы мүмкін, сонымен қатар ғимараттар қайта құру жұмыстарына жарамауы мүмкін. Екінші фактор ауаға адамның улануына әкелетін әртүрлі зиянды газ заттардың түсуі.
Зиянды заттар жарырыс авариялары. Көптеген мекемелерде технологиялық мақсаттар үшін зиянды, тез әсер ететін улы заттарды колданады. Мысалы, хлор мен аммиакты көптеген текстильдік, химиялық және тамақ өнеркәсібіне қолданылады. Әртүрлі өндірістерде сілтілер, қышқылдар кеңінен қолданылады. Авариялық ыдыстың бұзылуы кезінде, улы заттарды, тасымалдау кезіндегі қаупі жоғарылайды, себебі нәтижесі адам өліміне алып келуі мүмкін. Ыдыс ішінде сақталу кезіндегі сұйықтықтың термодинамикалық жағдайы, ыдыстың бұзылуы кезіндегі процестің үш өту нұсқасы болуы мүмкін:
- сұйқтықтың қайнауы кезінде ол бу тәріздес улы заттарға және өртті-жарылысқа қауіпті қосындыларға айнала алады;
- сұйықтықтың төмен энергетикалық мөлшерде оның қатты жерге ағылуы мүмкін, ал буы қатты жерден берілген жылудың берілуінен пайда болады;
- аралық тәртіп, алдымен қатты қайнаудан болады да, кейін баяу түрде бу бөлінеді.
Өндірістік жағдайдағы заттар төмен температурада, сұйық күйінде сақталынады және қолданылады. Көбінесе: сұйық, оттегі және азот, сұйық сутегі, гелий кездеседі. Бұл заттарды улы және зиянды деп айтуға болмайды, бірақ олардың ауа райына көп мөлшерде түсуі одан оттегінің бөліп шығуын, сонымен қатар көлемді түрде аймақтарды уландыруы мүмкін. Сонымен қоса бұл заттың кейбіреулері қышқылдар немесе оттегі жарылыстардың қауіпті қалдықтары болып табылады, бұлардың төмен температурасы қосымша қауіпті факторларға әкеп соғады, күйіп кету қаупі алдымен адам терісі мен ағзаларына тиеді және машиналар, механизмдер де жойылуы мүмкін.
Тығыздық жүйесіндегі жарылыстан қорғану амалы
Кез келген жоғары қысым құралы жарылыстан қорғану жүйелерімен жинақталған болуы керек, олар:
- жарылыс қысымына дайындалған құралды қолдану;
- гидрозауыттарды, инертті немесе буды қолдану;
- жарылыс кезіндегі қираудан, қысымды төмендететін құрылғыларды сақтау (сақтандыру мембранасы және клапандар, кері клапандар).
Жоғары қысымды жарылыс қорғанысын сақтандыру-техникалық іс-шараларымен қол жеткізуге болады; материалдарды, регламенттерді, нормаларды және зерттеу нұсқауларының қызметкерлерін үйрету; өндірістік санитарияның және өрт қауіпсіздігін технологиялық тәртіптерін, ережелерін және нормаларын, қауіпсіздік ережелерін үйрету.
Құбыр желілері. Құбыр желілерінің сырт бейнесі тасымалдау ортасының қасиеттеріне бағытталуы үшін, оларға белгі (ГОСТ 1402-69) таңбаланған. Мысалы: су – жасыл, ауа – көк, қышқылдар – күлгін және тағы да басқалары.
Құбыр желілері арқылы тасымалданатын заттардың қауіптілігінің түрін анықтау үшін, оның бетіне қосымша белгі сақиналары салынады. Сақиналардың: қызыл түс – жарылыста қауіпті; жасыл түс – қауіпсіз және бейтарап заттар үшін, сары түс – улы заттар үшін және жоғарғы қысымды терең вакуумдер үшін қолданылады.
Барлық құбыр желілері жөндеуден кейін және жою процестері кезінде гидравликалық сынаудан 25% қысымда сынақтар өткізіледі.
Сақтандыру құрылғылары. Әрбір сыйымдылық ыдысы қысымның жоғарылауынан сақтайтын құрылғылармен қамтамасыз етілген. Сақтандыру құрылғылары ретінде:
1. Сақтандыру мембраналары-олардың құрастыруларының оңайлығын, олардың жарылыстан сақтау қасиеттерінің ең сенімділері мінездейді, сонымен қатар олардың өткізу қасиеттерінің тәжірибелері шектеулігі жоғарылайды. Бірақ олардың кемшіліктері де бар, сақтаудан кейін құрылғы ашық қалуына байланысты, ауаға зиянды заттардың шығуы мүмкін.
2. Жарылатын қақпақтар – техникалық құрылғыларды қолдануына, зиянды қалдықтарды жоюына мүмкіндік береді, жабылатын қақпақ жұмыстан кейін және қажетті газдардың бөлінгеннен кейін жабылады, осымен ол өзіне құрылғылардың жұмыс істеуін қамтамасыз етеді. Олардың кемшіліктеріне мембраналармен салыстыруына үлкен сақтықпен қараған жөн.
3. Серіппелі сақтандыру қақпақтары қазіргі кездегі технологиялық қаруларды жарылыстан сақтайтын және кеңітілген түрі болып табылады.
Көбінесе адам ыдыстарды және құбыр желілерін қолданады, олардың ішінде өрт жарылыстарына қауіпті газдың баллондары, әртүрлі косметикалық тазартқыштар, ыстық және суық су және тағы басқалары болады. Берілген құрылғы түрін жою үшін қауіпсіздік ережелерін сақтап, қадаағалау керек.
Өндірістік объектілерді өрттен қорғау
Автоматты өрт дабылы үлкен көлемді өрттердің болмауын қадағалайтын амал, себебі өрттің шығу уақытынан өрт сөндіру бөлімшелері келгенше дейін көп уақыт өтеді, сол уақыт ішінде өрт бөлменің көптеген жерлерін жаулап алуы мүмкін. Автоматты өрт дабылының басты мақсаты – жаңған жерін, уақытын, болу себебін анықтау және керек уақытта автоматты өрт дабылын және түтін кетіретіндерді қосу.
Автоматты функционалды өрт дабылы қабылдайтын, қадағалайтын станциядан тұрады, дабыл желісі арқылы өрт хабарландыруымен байланысқан. Хабарлағыш дабылдардың мақсаты әртүрлі электр дабылдарындағы өрттерді болдырмау болып табылады.
Автоматты өрт дабылының жылдамдығы алғашқы хабарлағыш жылдамдығымен анықталады. Қазіргі уақытта көбінесе жылулық, түтіндік, жарықтық және дыбыстық өрт хабарлағыштарды қолданады.
Өрттің жайылуының көлемін тоқтату, жылдамдығынан ғана емес, сонымен қатар өрт сөндірудің қолайлы құралды таңдау арқылы басылады. Өрт сөндіру құралдарының және әдістерін таңдау. Жану процесін басу үшін жану компонентін қышқылдарды, процестің температурасын төмендету немесе жану реакциясының энергия белсенділігінің ұлғайтуымен азайтуға болады. Осымен сәйкес қазіргі кезде өрт сөндіру үшін келесі әдістерін бірі қолданылады:
- жану ошағын ауада жанбайтын газдармен төмендетіп, оқшалау, жану процесі жүрмейтіндей етіп, алатын оттегіні белгіге дейін жұмылдыру;
- жану ошағының температурасын төмендету;
- химиялық реакциялардың қышқыл жылдамдығын үнемі тоқтатып отыру;
- өртке газдың немесе сұйықтықтың тиюі арқылы алаудың механикалық үзіктері арқылы тоқтату;
- өрт еніп жатқан жерін қоршау арқылы өрт алауын азайту.
Осы әдістерді қолдану үшін өрт сөндіру кезінде әртүрлі өрт сөндіретін заттарды қолданады. Оларға мыналар жатады:
- ең арзан тиімді материал, құм, өрттен сақтайтын құрылғылар, өрт сөндіргіштер;
- ең әсерлі өрт сөндіру құралы, инертті қосылыстар кең көлемді сөндіруде қолданылады, кейінгі кезде өрт сөндіретін ұнтақтар қолданылуда.
Сондықтан өрт сөндіру құралы тек ғана жылдамдықпен және өрт сөндіру қасиетімен ғана таңдалынбай, сонымен қатар ғимараттармен, құралдарға зиянды ең аз мөлшерде түсуін қамтамасыз ету мақсатында болу.
Аграрлық өнеркәсіп кешеніндегі өндірістік авариялар
Аграрлық өнеркәсіптің қазіргі объектілері – бұл ауыл шаруашылық өнімдерін механизациялау, электрофикациялау, автоматизациялау және химиялау әдістері арқылы өндіретін ең көлемді мемлекеттік кәсіпорын.
Заң бойынша объектілердегі авариялар өрттермен, жарылыстармен байланысты, нәтижесінде өндірістік және тұрғын үйлер бұзылып, технологиялық құралдар, машиналар және механизмдер қиратылады.
Қазіргі кезде өндірістік объектілердегі төтенше жағдай нәтижесін басатын екі негізгі бағыт бар.
Бірінші бағыт, қазіргі кездегі техникалық жүйелердің бұзылуының қауіпті жойылу потенциалын азайтуының іс-шараларына және техникалық құрылымдарға бағытталған осы бағыт ішінде техникалық жүйелерді сақтандыру құрылғылармен қамтамасыз етеді.
Қызметкерлерді, азаматтық қорғаныс әскерлерін және халықты, объектілерді төтенше жағдайларға дайындауына бағытталады. Екінші бағыттың негізі төтенше жағдайының жоспарларын дайындау болып табылады, олар нақты объектілердегі мүмкін болатын авариялар және катастрофалардың бөлшектік сценарийлерін дайындау үшін қолданылады. Ол үшін физикалық және химиялық құбылыстардың эксперименттік және статистикалық мәліметтермен таныс болу керек; объектілердің қирау мүмкіндіктерінің мөлшерін, түрін болжай алатынын білу керек.
Ұйымдастырушылық-техникалық іс-шаралары арқылы техникалық жүйелерінің және объектілердің тұрақтылығының жоғалмауына қол жеткізіледі.
Зерттеудің бірінші деңгейінде төтенше жағдай кезінде осы элементтің тұрақтылығы мен осалдығы бақыланады, сонымен қатар элементтердің немесе объектілердің қатардан шығып қиратылуын анықтайды. Осы деңгейде анықталады:
- технологиялық жинақтар мен тұрақтардың сенімділігі;
- жеке өндіріс жүйелерінің авария нәтижесі;
- сосудтардың, атом зарядтарының, байланыстарының жарылыс толқындарының мекеме территориясы бойынша жайылуын;
- өрттің әртүрлі түрлерінің алауының жайылуы;
- төтенше жағдай кезінде шығатын заттардың жойылуы;
- улы заттардың, өртке және жарылысқа қауіпті екінші рет қосылыстардың қалыптасуы.
Екінші деңгейінде төтенше жағдай нәтижесін қалпына келтіру үшін, объектінің тұрақтығын жоғарылату іс-шараларын құрастырып, зерттейді. Бұл іс-шаралар жоспардың, объектінің тұрақтығын жоғарылату негізін құрайды. Осы жоспарда жұмыстың көлемі мен бағасын, қаржы көздерін, негізгі материалдар және олардың санын, машиналармен механизмдерді, жұмыс күшін, дайындау мерзімін белгілейді.
Кез келген өндірістік объект өзіне негізгі және қосымша ғимараттарды, сақтау қоймаларын және әкімшілікке арналған ғимараттарды еңгізеді. Негізгі және қосымша ғимараттарда технологиялық құрылғылар, газ, жылу және электр жүйелері өткізіледі. Өндіріс объектілерінің территориясында электр және сумен жабдықтайтын өзін-өзі басқару құрылыстары орналасқан, сонымен қатар жеке тұрған технологиялық құрылғылар да бар. Ғимараттар мен құрылыстар жүйеге келтірілген материалдар бойынша үлгілі жобалар арқылы салынады. Бұның барлығы кезіндегідей объектілердің тұрақтылығы мен дайындығын негізгі мәселе етіп саналады.
Объектілердің тұрақтылығын зерттеу кезінде қосымша өндіріс құрылыстарына мінездеме береді, сонымен қатар төтенше жағдай кезінде негізгі өнім өндіруіне қатыспайтын ғимараттарға да мінездеме беріледі.
Олардың конструкцияларының негізгі ерекшеліктерін нақтылайды, техникалық мәліметтерге бағыттайды, қабаттарын, ұзыындығы мен биіктігін, қаңқа түрін, қабырға толықтырғыштарын, жарық өткізгуштерін, қаңылтырларды, ғимараттарды көшіру жағдайын қамтамасыз етеді.
Өндіріс басқару объектілерінің жүйелерін зерттеу кезінде басқару пункттерінің жағдайымен, күштің жүйеленуі және байланыс желілерінің мықтылығын анықтайды: жұмыс күнімен толықтыру көздерін анықтайды, басқарушылар құрамын ауыстыру объектілерін зерттейді.
Азаматтық және өндірістік ғимараттарының қирау деңгейі келесі конструкциялар жағдайымен мінезделеді.
I. Нашар қирау. Терезелердің және есіктердің жеңіл қоршаулары қирайды, шатырлар бөлшектеніп қирады, жоғарғы қабат қабырғалары жарылады. Үй асты мен төменгі қабаттар толығымен сақталады. Ғимараттар жөндеу жұмыстарына жарамды болады.
II. Орташа қирау шатырлардың қирауымен, ішкі қоршаулардың, терезелердің, қирауымен, сонымен қатар қабырғаларда тілімдердің пайда болуымен, шатыр жабындырған кейбір участкелердің құлауымен анықталады, үй асты сақталады. Тазалау және қалпына келтіру жұмыстар өткізілгеннен кейін төменгі қабаттар қолданылуы мүмкін. Ғимаратты қалпына келтіру күрделі жұмыстар өткізілгенен кейін мүмкін болады.
III. Толығымен қирау. Ғимараттың негізгі элементтері және қосымша құрылыстары қиратылады. Ғимаратты қолдану мүмкін емес. Қирандыларды тазалағаннан кейін кейбір бөлшектері қолданылуы мүмкін.
IV. Қатты қирау негізгі құрастырулар және жоғары қабат жабындыларының қирауымен, қабырғаларда тілімдердің пайда болуымен және төменгі қабаттың жабындыларының деформациялануымен мінезделеді. Ғимаратты қолдану мүмкіншілігі болмайды.
Көптеген қиратылыстарды жер үсті ғимараттары шегеді. Темір шатырлары бар ғимараттар 20-40 кПа орташа қираулар алады, ал толығымен 60-80 кПа, кірпіштен салынған ғимараттар – 10-210 кПа және 30-40 кПа, ағаштан салынған ғимараттар 10-20 кПа, зардап шегеді. Көптеген терезе мен есіктер бар ғимараттар мықтырақ, себебі алдымен бөлме іші, содан кейін құрылыс конструкциялары қирайды. Сондықтан ол аз зардап шегеді.
7 – Дәріс. Зақымдану ошақтарындағы құтқару жұмыстары және басқа қауырт жұмыстары
Ірі қалалардың тұрғындарын жаппай зақымдағыш қарудан қорғау мақсатында, ерекше жарлық бойынша, оларды қала сыртындағы аймақтарға көшіру және таратып орналастыру жүзеге асырылады.
Қала сыртындағы елді мекендерге олар басқа да көшіп келген семьялармен бірге тұрып, қаладағы өздерінің жұмыс орындарында сменамен жұмысқа шығады. Мүмкін болатын апатты іс тасқыны аймағындағы адамдар да көшіріледі. Көшіру мен таратып орналастыруды жүргізу кезінде барлық транспорт түрлері (темір жол, автомобиль, су, әуе) пайданылады. Көшіруді қысқа мерзімде өткізуі тиісті жөн.
Халық эвакуациясы жұмыс орындарында, жоғары оқу орындарында территориялық принципі өткізіледі. Халық эвакуациясы тек топпен ғана ажыратылады. Халық эвакуациясына жататындар:
барлық қала тұрғындары;
өндірістердің, оқу орындарының саны;
жұмыскер мен қызметкерлердің саны;
эвакуацияға жататын халықтың саны;
халықтың шоғырланған санитарлық жағдайы;
темір жолдардың, көліктердің және әуе көліктерінің саны.
Халықты қорғау Республикалық Азаматтық Қорғаныс комитетінің басты міндеті – халықты қорғау шаралары.
Бейбіт өмірде мәдениетке арналған бөлмелер, жер асты жерлері, жеңіл көліктерге арналған тұрақтар, сауда және халықтың тамақтану бөлмелері болуы керек. Бейбіт және соғыс уақытындағы төтенше жағдайларды ескерту мен іс-әрекеттер бойынша Қазақстан Республикасы Мемлекеттік жүйесінің барлық шараларының басты мақсаты – олардың қауіпсіздігін қамсыздандыру.
Жаппай зақымдаушы қаруды қолдану кезінде, стихиялық апат кезінде төтенше жағдайлардың сөзсіз тууы мүмкін, бұл жағдайлар жаппай зақым ошағында медициналық жәрдем көрсету мен зақымданғандарды емдеу шараларын ұйымдастырып, жүргізуге елеулі әсер етеді. Мүндай жағдайларда денсаулық сақтау органдарына мынадай негізгі міндеттер жүргізіледі: а) зардап шеккендерді, зақымданғандарды тезірек айықтырып шығару, олардың еңбекке қайта оралуы мүмкіндік жасау, өлім – жітімді азайту, жаппай жұқпалы аурулардың пайда болуы мен таралуының алдын алу; б) халықты санитарлық қолайсыз әсерін жою, азаматтық қорғаныстың әскери емес жасақтары мен мекемелердің адам құрамының денсаулығын сақтау.
Халықты қорғаудың негізгі әдістері мыналар:
қорғаныс ғимараттарына жасыру;
халықты таратып және көшіру, коныстандыру;
жеке медициналық қорғаныс құралдарын қолдану;
дер кезінде хабарларды ұйымдастыру;
азық-түлікі, суды, мал мен өсімдікті радиоактивтік, улағыш, бактериалдық құралдарымен зақымданудан қорғау;
радиациялық, химиялық, бактериологиялық барлау мен дозиметрлік және лабораториялық бақылауды ұйымдастыру;
өрттен қорғау, санитарлық-гигеналық, эпидемияға қарсы және сақтандыру шараларын жүргізу;
зақымдау аймақтарындағы ұйымдарда жұмыс пен халықтың өзін-өзі ұстау режимдерін сақтау;
адамдарды, техниканы, киім мен аяқ киімді, санитарлық тазалауды және аумақ пен ғимаратты залалсыздандыруды жүргізу.
Ядролық, химиялық және бактериологиялық құралдардың зақымдағыш әрекетін азайтудың бірден-бір жолы медициналық жеке қорғаныс құралдарын дер кезінде және дұрыс пайдалану болып табылады. Оларға радиациядан қорғайтын препараттар, антидоттар т.б.
Медициналық жеке қорғаныс құралдарына медициналық таңғыш пакет, жеке химиялық қорғау пакеті, жеке аптечка қобдишасы жатады (АИ-2).
12-сурет АИ жеке қобдишасы.
Медициналық тұңғыш пакет – сулема сіңірілген не залалсыздандырылған мақта пакеттен престеліп жасалған бір немесе екі жастықшадан тұрады.
Пакетті пайдалану тәртібі:
- резина қосылған сыртқы қабықты қиып, пакетті алу;
- қағаз қабықты ашып, түйреуішті алу, сыртқы қабықтарды тастау;
- сол қолмен бинттің бір ұшынан ұстап тұрып, орамын жазу, орамды ол қолмен ұстаған күйі пакетті ашу;
- түсті жіппен жастықшаның сыртқы жағы көрсетілген, бұл жақты қолмен ұстай беруге болады.
Жеке химиялық қорғаныс пакеті – бұл тамшы – сұйық түріндегі улағыш заттармен және ауру тудыратын микробтармен зақымданған кезде терінің ашық қалған бөлігін және оған тиген киімді ішінара санитарлық өндеуге арналған. Ол аузында бұралып жабылатын қақпағы бар шыны флаконнан және төрт мақта, мата тампоннан тұрады. Флаконда барлық улағыш заттардан, газдан тазаартатын сұйқтық болады. Теріге, киімге улағыш заттар тигенде немесе түскенде пакетті дереу пайдалану керек.
Қорғаныс ғимараттарына жасыру – халықты осы заман зақымдау құралдарынан, әсіресе жау шабуылы қауіп жағдайында қорғаудың негізгі әдісі.
Бұл әдіс ахуалдың ықтимал сипаты мен халықтың әртүрлі санаттарын қорғау талаптарына жауап беретін қорғаныс ғимараттары жүйесін қолдануды қарастырады.
Халықты авария, апат, зілзала салдарынан, сондай-ақ заманғы зақымдау құралдарының зақымдағыш факторларынан қорғаудың ең негізгі тәсілдерінің бірі – оларды ұжымдық қорғау құралдары болып табылатын қорғаныс ғимараттарына жасыру. АҚ және ТЖ жүйесінде пайдаланатын мұндай ғимараттарға панаханалар, радиациядан қорғау орындары және қарапайым жасырыну орындары жатады.
Өндіріс күштерін осы заманғы зақымдау құралдарынан, зілзаладан, радиациялық және химиялық қауіпті объектілердегі авариялардан қорғау маңызды мемлекеттік міндеттердің бірі.
Көшіру және коңыстандырудың принциптері және көшіру әдістері
Көшіру шаралары зілзалаға, апаттарға дүшар болуы мүмкін аудандардан, зақымдау аумақтарының халықты алдын ала әкету мақсатында, тұрғындарды, жұмысшылар мен қызметкерлерді табиғи және техногендік төтенше жағдайлар кезіндегі, сондай-ақ зақымдау құралдары қолданылған кезінде қорғау тәсілі ретінде негізгі әдіс болып табылады.
Қазіргі көшіру шаралары ең ықтимал қирау, зілзала, авариялар мен апаттар аумақтарынан халықты әкетуді қарастырады.
Көшіру шаралары мынаны қамтиды:
- көшіру – төтенше жағдайлар аймағымен және осы заманғы зақымдау құралдары қолданылуы мүмкін мекендерден адамдардың өмірін және өндірістің жұмыс істеуін сақтау мақсатында халық пен материалдық кұндылықтарды ұйымшылдықпен әкету.
- қоныстандыру – бұл соғыс уақыты жағдайында қалаларда жұмысын жалғастыратын ұйымдардың жұмысшылары мен қызметшілерін қала сыртындағы аймаққа ұйымшылдықпен апару және орналастыру, қаладағы ұйымдарда тек ауқымды жұмыс істеушілер ғана қалады, ал қалған жұмысшылар мен қызметшілер қала сыртындағы аймаққа орналастырылады. Жұмыс орнына апарып қайту ең аз уақытты ескере отырып ұйымдастырылады.
Көшіру шараларына сондай-ақ шекаралас аудандармен аса маңызды объектілерге жақын орналасқан аудандардың халқын көшіру жатады.
- қауіпсіз аймақ – бұл ықтимал қирау, радиоактивті ластану және химиялық зақымдау, сондай-ақ шекаралық аудандар мен апатты су аймағынан тыс орналасқан жерлерге көшірілген халықты орналастыру және оларды қажетті тіршілік көзімен қамсыздандыру үшін даярланған аумақ.
Барлық көшірілген халық қауіпсіз аймақтағы қоныстандыру нүктесінде ең қажетті тіршілік көзімен қамсыздандырылуға тиіс.
Көшіру мен қоңыстандырудың негізгі принциптері:
- көшірілуге тиіс халықтың барлық санатын барынша қамту;
- көшіру шараларын өндірістік принцип пен тұрғылықты жері бойынша жүргізу;
- көшіру шараларын мүмкіндігінше қысқа мерзімде жүргізу;
- көшіру шараларын жүргізу кезінде жоспарлық пен ұйымшылдықты сақтау;
- көшіру шараларын жүргізу үшін көліктің барлық түрлерін олардың белгіленген жұмыс режимін бұзбай пайдалану, жеке көлікті пайдалану;
- орналастыру, қоныстандыру орындарын дер кезінде даярлау.
Зардан шеккен құтқару, қираған өндіріс орындарын қалпына келтіру жұмыстары
Зардап шеккендерге берілетін көмектің негізгі мәнділігі, оның тездігінде, тиімділігінде.
Құтқару жұмыстарына:
көмекке келген күштердің жүрер жолын барлау;
жолдағы немесе апат орнындағы өрттің жайылуына жол бермеу;
апат болған жердегі баспаналардағы адамдарға көмекке бару, оларға ауа баратын жолдар іздеу, баспананың үстің ашу;
құлаған үйлер астында қалған адамдарды іздеу;
оларды шығару;
зардап шеккендерге дәрігерлік көмек көрсету, ауруханаларға аттандыру;
халықты химиялық және радиацияланған аудардардан, су басқан аудандардан көшіру;
адамдарды, олардың киімдерін санитарлық тазалықтан өткізу;
территорияны, құрылымдарды, транспортты басқа техниканы химиялық улы заттардан, радиациядан тазарту.
Құтқару жұмыстары мен қатар кейінге қалдыруға болмайтын қалпына келтіру жұмыстары жүргізіледі.
Бұл жұмыстарға мыналар жатады:
ластанған участкілерге баратын жолдары тазалау;
апаттың одан әрі таралуына жол бермеу;
бұзылған газ, су құбырларын және басқа да жүйелерді уақытында жұмысқа қосу;
қираған үйлерді қалпына келтіру және оларды бұзу жұмыстары;
көше бойында қауіпсіз қозғалысты және құтқару жұмыстарын қамтамасыз ету;
құтқару жұмыстары үшін тез арада байланыс жүйелерін жүргізу.
Сонымен қатар зақымданған ошақтарға барлаушы күштер жіберіледі. Олар радиациялық жағдайды, қорғану құрылыстарының жәйі, апат орнына барар жолды, зардап шеккен адамдарды, оларды құтқару шараларын анықтайды. Қираған не радиациялық орындарда АҚ күштері кезекпен жұмыс жүргізеді. Адамдарды құтқаруға кәсіпорындардағы біріктірілген отряд (командир) алдымен жіберіледі. Бұлардың мүмкіндігін күшейту үшін арнайы техника (бульдозер, автокрандар, т.б.) бөлінеді. Бұларға көмекке өрт сөндірушілер және ластанған техниканы тазартушылар келеді.
Жасақшылардың күшімен панаханаларда қалған адамдарды құтқару жұмысы, оларға көмек көрсету, ішке ауа барғызу жағдай қаралады. Қираған үйлердің астындағы адамдарды құтқару ең жауапты жұмыс. Іштегі адамдарға кигізетін противогаз, респиратор, шаңға киетін матадан киетін маскалары болуы керек.
Апат болған жерлерде коммуналдық, энергетикалық жүйелері бұзылып, баспананың суға толуы, газдың жарылуы, өрт шығу қаупі болады. Осының барлығы ескерілуі керек. Суды сырттан жабу, канализация жолдарын басқа бағытқа бұру, сырттағы газ тетігін жабу жұмыстары жүргізілуі керек.
Жұмыс жүріп жатқан жерлерде аптечкалар, химиялық пакеттер не байлап-орау құралдары болуы керек.
Табиғаттың дүлейіне – су тасу, қар құлау, таудан құлаған су тасқыны, жер сілкіну, қатты дауыл, вулкандардың атуы, құрғақшылық, орман немесе тропик өрттері т.б. жатады.
Барлау қызметі, байланыс жүйесі, хабарлау орындары осындай қауіптің жақындағынын шамалап айта алады, қауіптен сақтану жолдарын алдын-ала жоспарлауға мүмкіндік береді.
Осы заманғы құрылыс жұмысының дамуы соншалық, олардың жолына қарсы тұра алатын мүмкіндігі бар. Мысалы, жер сілкінуге қарсы әдіспен салынған құрылыс оған шыдай алады. Алматыды сондай құрылыстар бар.
Табиғат дүлейінің қаупі туғанда, өндірісте апат болғанда АҚ штабы халыққа дереу хабарлайды. Алдымен басшы қызметкерлерге, жасақшы хабар жеткізеді. Жағдайды қауіп төнген ауданға алдымен барлаушылар жібереді. Олар апаттың деңгейін, су тасқынның, өрттің алып жатырған көлемін т.б. мәліметтерді жинастырып орталыққа жібереді. Ал орталық осыларға қарап құтқару, дереу қалпына келтіру жұмыстарын, оған қанша, қандай техниканы, адам күші керектігін т.б. жұмыстарын деңгейін анықтайды.
Қорғаныс ғимараттары желдеткіш қондырғылармен қамтамасыз етуі бойынша олар қолда бар материалдар және дайын тұрған ауаның тұрақты көлеміне қарай даярланатын, өндірістік қисында даярланған желдеткіш қондырғылары болып табылады.
Паналау ғимараттары. Адамдарды ядролық қарудың барлық зақымдаушы факторларынан, соққы толқынынан, жарық сәулесінен, өткіш радиациядан және радиоактивтік сәуле шарпуынан ең сенімді қорғайтын паналау орны болып табылады. Паналау ғимараттары, сондай-ақ улы заттар мен бактериологиялық құралдардан, өрт зоналарындағы жоғары температурадан, жарылыс кезінде қираған үйлердің басып қалуынан, өндірісте қолданылатын улы заттардан уланудан қорғайды.
Паналау ғимараттары жапсырласа салынған және жеке тұрғызылған ғимараттар болып бөлінеді. Жапсырласа салынған паналау ғимараттарына өндірістік, қоғамдық және тұрғын үйлердің подвалы немесе жартылай подвалы пайдалынылады. Ал жеке ғимараттарға түрлі жер асты өткелдерін, галереяларын, шахталар мен тау-кен орындарын да жабдықтап пайдалануға болады. Паналау ғимараттары мүмкіндігінше жасырынуға тиісті халықтың көпшілігі тұратын жерге жақын орналасуы керек.
Паналау ғимараттарын жабдықтауға өнеркәсіптік әдіспен шығарылған және қолда бар материалдардан жасалынған қарапайым сүзгі – желдеткіш пайдаланылуы қажет. Паналау ғимараттарының сүзі – желдеткіші ауаны барлық зиянды заттардан тазартуға және белгіленген норма шегінде таза ауа келуін қамтамасыз етуге тиіс.
Барлығын анықтап, түсініп алғаннан кейін командир өз қарауындағы адамдарға істейтін жұмысты, оның көлемін, басқалармен арақатынасты түсіндіреді, қандай мақсат қойылғанын, ол үшін қандай жұмыстар орындалатынын анықтайды. Жұмыстың түрі, оның көлемі, басты күштерді қай жерге салу керектігі, өз күштерін қалай пайдалануды, осының барлығы өзіне және қарамағындағы адамдарға белгілі болуы қажет.
Ең бастысы – адамдарды құтқару, оларды ауруханаларға жөнелту, қажет болса жерден көшіру (эвакуация) болып табылады. Көшірілген адамдар қай елді-мекенге апарылатыны белгілі болуы керек.
Мысалы, су тараған жағдайды алайық, сол кезде не істеуіміз керек, қалай істеленеді. Су тасыған кезде алдымен адамдарды құтқару жұмыстары жүргізіледі.
Ол үшін барлау қызметі іске кіріседі. Бұл жұмысқа тез жүретін қатерлер, тікұшақ немесе ұшақ бөлінеді. Суда қалып, зардап шеккендерге жүзгіш құралдар, құтқарушылар жіберіледі. Судан қорғанып үй үстіне, ағаш басына шығып кеткен адамдарды құтқару қажеттігі туады. Сондықтан құтқарушылар құтқару құралдарымен жабдықтануы тиіс. Суда қалған адамдарға көмек көрсетіп жүрген экипаж өздері суда қимылдау ережелерін, адамдарды құтқару әдістерін білулері тиіс. Техникамен жабдықталған жасақшылар тобы су кететін каналдар жасау, су тоқтайтын дамба, плотина тұрғызу жұмыстарымен айналысуы керек. Қай жұмысты істегенді қауіпсіздік шараларды сақтап адам шығынын болдырмауға тырысу керек.
Атом станциялары, не атом бомбасы жарылғанда орасан зор қуат бөлінеді. Ядролық қару, не ядролық жарылыс ядроның ішіндегі күшке негізделген. Ол ядро жарылғанда ауыр элементтердің (уран-235, плутоний – 239) тізбекпен берілетін реакциялардың күші. Ядро қаруының күшті тротил зарядының тоннамен өлшенетін күші арқылы мөлшерленеді. Мұндай қарудың тротилмен алғанда, жүздеген, мыңдаған, миллиондаған тоннамен есептеледі.
Ядро жарылысының бес түрлі қирату фактілері болады:
ауа толқынының соққы;
жарықты сәулелендіру;
өткір радиация;
радиоактивтік ластану;
электромагниттік импульс.
Ауа толқының соққысы – жарылыстан жан жаққа қатты өте қатты шапшандықпен тарайтын, жоғары қысымдағы ауа соққысы.
Панаханалар – жан-жақты қапталған, радиациялы сәулелердің жолына бөгет бола алатын арнайы салынған баспана.
Панаханалар су баспайтын участкілерде тереңдетілген топыраққа берік материалдардан салынады. Жамылғынын төменгі жағы әдеттегідей жер бетінен биік орнатылмайды. Панахана еденнің деңгейі жер асты су деңгейінен барынша жоғары болғаны дұрыс (кем дегенде 0,5 м).
Панахана, онда жасырылған адам үшін, қажетті санитарлық-гигеналық жағдаймен қамтамасыз етілуге тиіс: ауадағы көмірқышқыл газ көлемі 1%-дан (жоғары шегі - 3%), ылғалдылық 70% (жоғарғы шегі 80%), температура 290 (жоғарғы шегі – 310С) аспауы тиіс.
Панахана мына негізгі талаптарды ескере отырып тұрғызылуы тиіс: адамдарды үздіксіз қабылдап. Шығарып салуды қамтамасыз ету мүмкіншілігі, панахананың су шайып кету қаупі бар жерлерде салынбауы тиіс; су беру және қысым беру желісінен алыс болуы; панахана арқылы транзиттік коммуникацияның өткізілмеуі, апаттық шеберістер құлаған жағдайда негізгі ғимараттар деңгейде қорғалған кірер және шығар есігі болуы тиіс.
Панаханада негізгі және қосалқы жасалу көзделеді. Негізгі бөлмелерге басқару және санитарлық бөлмелер жатады. Қосымша желдететін бөлмелер, санитарлық тораптар қорғалатын дизель электростанциялары, тамбур, шлюздер, қорғалған кіретін және шығатын есіктер. Панахананың ішкі бөлімдері (қорғалатын дизель электростанциялар, тамбур шлюздері және кеңейту камераларын қоспағанда) бір жасырынушы үшін 1 м/куб кем болмауға тиіс. Бір жасырынушы үшін негізгі бөлме едені алаңнын нормасы екі ярусты нар кезінде 0,5 м/кв және үш ярусты нар кезінде 0,4 м/кв болуға тиіс.
Жасырынуға арналған бөлме бірнеше бөлікке бөліну тиіс, адамдарды орналастыру үшін бір және екі ярусты орындықтар немесе панаханада жалпы орынның 20%-ың, ал үш ярусты орналасқан кезде 30%-ың құрауға тиіс.
Басқару жүйесіне арналған бөлме қосымша электр көзі бар бөлмеге орналасады.
Санитарлық бекет (медпункт) сырқаттарды анықтау және оқшаулау мақсатында адамдардың денсаулығын тұрақты бақылайды. Ғимараттың санитарлық ахуалын, азық-түлікпен ауыз суының сақталуы мен таратылуына санитарлық қадағалау жасалынады. Ол ұжымдық дәрі-дәрмек қобдишасымен жабдықталады (51 тізбе – 100-150 адам; 52 – тізбе 400-600 адам үшін). Звенода қорғасын ғимаратына қызмет көрсететін фельдшер болған жағдайда қосымша дәрігерлік қобдишамен жабдықталады.
Есіктердің саны панахананың сыйымдылығына байланысты, алайда екеуден аспауға тиіс. Сыйымдылығы 300 адамға дейінгі панаханаға бір кіретін есік ұстауға рұқсат етіледі, алайда екіншісі тоннель түрінде апаттық шығатын есік кіретіндерге қызмет етуі қажет.
Панаханада адамдар үшін қажетті жағдайда қамтамасыз ететін санитарлық техникалық қондырғыларды, сондай-ақ электрмен байланысты болумен қарастырылады.
Панахана желдеткіші, әдеттегідей, екі режим бойынша қамтамасыз етіледі: таза желдеткіш (бір режим) және сүзгілік желдеткіш (екінші режим). Таза желдеткіш режимі кезінде панаханаға берілетін сыртқы ауа радиоактивті шаңнан, ал сүзгілік желдеткіш режимі кезінде УЗ мен БҚ тазартылады.
ЖТП (Жылдам тұрғызылатын панаханалар) типі салынған панахана сияқты жасырынатындарға арналған бөлмеден, сүзгілік желдету қондырғылары, санитарлық топтар үшін арнайы орындары бар, апаттық іс қорларымен, кіретін және апаттық шығатын панаханада санитарлық торап пен қалдықтарға арнаған ыдыс тамбурды, ал су құйылған ыдыстар жасырынатындар бөлмесінде орналасуға тиісті.
ЖТП ішкі қондарғаларына ауа беру құралдары, ауаның улы заттардан тазалауға құм және шлак сүзгілері, дәретпен қоқыстарға арналған ыдыстары, ауаны шаңнан тазалайтын мата сүзгілері, су құятын ыдыстар, ауа жинағыш және сорғыш саңылауларды қорғайтын қорғау құралдары, жарық приборлары, сондай-ақ нарлар мен орындықтар жатады.
8-Дәріс. Медициналық білімнің негізі
Денсаулық ең басты байлық болып саналады. Денсаулық біздің алға қойған мақсатымызды іске асыруға көмектеседі. Өмірлік негізгі тапсырмаларымызды сәті шешуге, қиындықтарды бастан кешіруге мүмкіндік береді. Мықты денсаулық әр адамның ұзақ және белсенді өмір сүруін қамтамасыз етеді.
Жас шағынан басты адам белсенді өмір сүру керек, дене шынықтырумен шұғылдану, жеке бастын гигиенасын сақтау, бір сөзбен айтқанда дұрыс жолмен шынайы гармониямен шешуі керек.
Салауатты өмір салты – бұл белсенді, еңбек қор, шыныққан, сонымен бірге қоршаған ортаның зиянды әскеріне төтеп бере алатын қартайғанша психиялық және физиологиялық денсаулығы. Дүние жүзінің адамның денсаулық сақтау ұйымының анықтауы бойынша «денсаулық – бұл физиологиялық жандүниесінің, әлеуметтік жағдайы».
Әрбір адам 1-1,5 сағат таза ауада болу керек және әрбір адамның күнделікті кестесі болуы керек. Сол күнделікті кестесінде дем алуға, көп көңіл бөлу керек. Адам денсаулығы үшін шынығудың маңызы зор. Шынығу нерв жүйесін, жүрек соғуын қалпына келтіреді. Тамақ – адамға қуат ғана бермейді, сонымен қатар жаңа клеткалар алмасуын береді.
Әр адам әртүрлі тамақтанады, ең басты тамақ әртүрлі болуы керек және тамақ құрамында әртүрлі витаминдер, оттегі, ферменттер, гормондар т.б. болуы керек. Салауатты өмір салтының басты элементі – зиянды қылықтардың болмауы (щылым шегу, арақ, наркотик). Осы зиянды қылықтар адам денсаулығына әртүрлі аурулардың болуына себепті.
Жалпы салауатты өмірдің басты элементі – жеке адамның гигиенасы болып табылады. Жеке гигиенаға, - денеге күтім, киім гигиенасы, ұқыптылық т.б. жатады.