- •Астана - 2011
- •1 Тіршілік әрекеті қауіпсіздігінің ұйымдастырушы және теориялық негіздері
- •2 Төтенше жағдайлар
- •3 Адам мекендейтін ортаның қауіптіліктері
- •4 Тұрғындарды қорғау
- •5 Өнеркісіптік объектілер жұмысының тұрақтылығы
- •6 Зақымдану ошақтарындағы құтқару жұмыстары және басқа қауырт жұмыстар
- •Мазмұны
- •1. Оқу бағдарламасы
- •Курстың талаптары
- •Пәннің оқыту элементтері
- •1.4. Курстың қысқаша мазмұны
- •2 . Сабақтардың тақырыптық жоспары
- •2.1. Тақырыптық жоспар
- •2.3 Студенттің өздік жұмысы
- •2.4. Студенттің оқытушының бақылауымен жүргізілетін өздік жұмысы
- •3. Білімді бағалау кестесі
- •3.1 Бірінші аралық бақылау бойынша білімді бағалау кестесі
- •3.2 Екінші аралық бақылау бойынша білімді бағалау кестесі
- •3.3. Білімді бағалау
- •Пән бойынша студенттің білімін қорытынды бағасы
- •4. Әдебиеттер тізімі:
- •4.1 Негізгі әдебиеттер:
- •4.2 Қосымша әдебиеттер:
- •Пән бойынша тапсырманы орындау және өткізу кестесі
- •«Тіршілік әрекеті қауіпсіздігінің негіздері» пәнінен
- •«Тіршілік әрекеті қауіпсіздігінің негіздері» пәнінен дәріс мәтіндері
- •Байланыс орнатуға және белгі беру әрекеттері
- •Баспана тұрғызу
- •Өрт сөндіру құралдары, онымен жұмыс істеу ережелері
- •Тж жөніндегі қр құрамы мен құрылымдық жүйесі
- •Шаруашылық объектілерінде Азаматтық қорғанысы ұйымдастыру принципінің схемасы:
- •Азаматтық қорғаныстың төтенше жағдай кезінде халықтың тіршілігін қамтамасыз етудегі орны мен міндеттер
- •Ақ құрамалары оның мақсаты мен құрылу тәртібі
- •Баспаналармен және транспорттық құралдармен сәулелену әлсіретулері коэффициенттердің орташа мағынасы
- •Ортажылдық қауіп-қатер үлгісі
- •Табиғи апаттарды келесі топтарға жіктеуге болады:
- •Қазақстан Республикасының жер сілкіну қаупі бар аймақтары орналасқан елді мекендер тізімі
- •Цунами апаты
- •Р адиацияның адам ағзасына түсу жолдары
- •Органы, подвергающиеся облучению Сүрет 6. Аэс –тің экожүйеге қауіпті әсер ету шетеулері. Қауіпті қалдықтарды құрту
- •Бактериялы құралдарға мінездеме, қорғаныш тәсілдері
- •Медициналық қорғау әдісі
- •Индивидуалдық қауіпсіздік әдісі
- •Жара туралы ұғым, жараларды жіктеу және олардың асқынуы
- •Дәрігер келгенге дейін талықсу кезінде сырқатқа жәрдем көрсету
- •Жарақаттан естен тану туралы түсінік
- •Екі кезеңнен тұрады:
- •Естен тануға көрсетілетін көмектер
- •Қанның ағуы
- •Қан құю туралы түсінік
- •Өндірістік процесс Қалдық шаңы млн. Тонн/ жылына
- •Гидросфераның ластануы
- •Ластаушы заттар (1 млн.Т/жылына)
- •Гигиеналық білім беру және тәрбиелеу
- •Практикалық жұмыстардың тақырыптық тізімі
- •Өмір тіршілік қауіпсіздігі пәні бойынша глоссарий
- •«Тіршілік әрекеті қауіпсіздігнің негіздері» пәнінен студенттердің өздік жұмысын жүргізуге арналған әдістемелік нұсқау
- •Студенттің өздік жұмысы
- •Тіршілік әрекеті қауіпсіздігінің негіздері пәні бойынша тест сұрақтары
- •67. Азаматтық қорғаныс деп нені атайды?
- •68. Тіршілік қауіпсіздігі дегеніміз
- •69. Курстың негізгі мақсаты
- •70. Шаруашылық объектілері деп
- •72. Ақ курсының негізгі мақсаты
- •73. Жоғарғы оқу орындарының ақ-ның бастығы
- •74. Ақ Құралдарының негізгі түрлері
- •92. Жердің радиоактивті ластануы
- •93. Өткіш радиация деп
- •94. Өткіш радиация деп
- •VIII. 3. Бақылау жұмысын орындауға арналған сұрақтар тізімі:
Естен тануға көрсетілетін көмектер
Есінен айырылған адамдар алғашқы дәрігерлік көмекті қажетсінеді. Зардап шегушіні ауыратын жерлері бөгде затқа тимейтіндей етіп жатқызады.
Оларға мүмкіндік болса, ауыртпайтын дәрі-дәрмек: промедол, морфин, аналгин 5%-2мл ерітінді, олар болмаса 0,5г аналгин, 0,1г кофеин, кординамин егеді, есінен тануға әсер еткен себепті жояды, үстіне жылы киім жабады.
Егер дене тілінген немесе сыдырылған жерлер ластанбаса, оны адамның өзінің емдеуіне болады. Егер жара үлкен болса, ең жақсысы дәрігерге барып, ауруға қарсы ектіру керек.
Алғашқы дәрігерлік көмек. Жараға тиіспей, оның айналасын сулаған мақтамен сүртіңіз, жараға йод жағып, оны таза дәкемен таныңыз, үлкен жараның ең жақсысы алғашқы көмекті жеке пакетіндегі дәкелі-мақталы жастықшасы бар таңғышпен байлаған жақсы, таңғыш материалды алған кезде ешбір жағдайда жараның үстіне жабылатын жастықшаға тиіспеңіз, егер қолыңызда дәнеге жоқ болса, таза бет орамалды пайдаланыңыз, жараны толық жабу керек, таңғыш дененің қатты ауыртпау үшін оны аса қатты тартпау қажет, егер бір-екі күннен кейін тілінген немесе сырдырылған жер іріңдеп, ал оның төңірегі ісіп кетсе дәрігерге барыңыз. Сырқатты басу үшін зардап шегушіге 0,25-0,5 г аналгин беруге, ал жарақаттанған жерге мұзды қағанақ қоюға болады.
Буынның шығуы – бұл буындағы сүйектерді ажырататын буынның үстіңгі жағының анатомиялық өзара қарым-қатынасының өзгерісі. Буын шыққан кезде оның қызметі бұзылады. Буынның шығуы толық және жартылай шығу болып бөлінеді. Буынның таюы әдетте сіңірдің созылуынан немесе буынды бекітетін байламды үзуге, кейде буын қоржынын зақымдауға, яғни буынның үстіңгі жағын жабатын қабатты зақымдауға алып келеді.
Буынның шығу белгілеріне мыналар жатады: домбығу, буынның табиғи емес пішіні, буын төңірегіндегінің қатты сырқырауы, буын төңірегіндегі тері түстінің өзгерісі, жарақаттанған буындағы қозғалыстың шектелуі, бір затқа тисе қатты сырқырауы.
Дененің ұзақ қысымды болуы және оның салдары. Зілзала және апат аудандарындағы құтқарушылар мен медицина қызметкерлерінің жұмыс тәжірибесі көрсеткеніндей, сынықтарды астынан жылдам алып шығуға әрекеттену әрдайым сәтті құтқаруға әкелмейді.
Улы ыдырау өнімдері мен миглобин зақымдану аймағынан тамырлар арасына қарай жөңкиді, бұл жүректің қызметін күрт бұзуға алып келеді. Нақ осы жәй зардап шегушіні үйінділер мен қираулар арасынан алып шыққаннан кейінгі алғашқы минутта жарық дүниемен қоштасуына себеп болды.
Ұзақ қысымда болу салдарынан бұлшық ет талшықтарының зақымдану нәтижесінде қанда бос миоглобиннің пайда болады.
Миоглобиннің үлкен молекулалары міндетті түрде бүйрек қақпақшаларын зақымдайды. Бұл бүйректің жұмысын қиындатады, дәреттің бөліну толығымен тоқтайды, соның салдарынан зақымданушы қаза болады.
Жарақат алған орнында көмек көрсету. Мұндағы көмек екі кезеңмен көрсетіледі.
Бірінші кезең бірнеше сағатқа созылуы мүмкін және қирандылардың астында қысылып қалған аяқ-қолды қалайша жылдам босатуға байланысты.
Бақытсыз жағдайлардың алғашқы минуттарынан бастап зақымданған аяқ-қолға мұз немесе қар салынған пакеттер қойып, қаттырақ таңады және зардап шегушіге барынша көбірек ыстық сусын беру қажет.
Екінші кезең – жарақаттанушы босатқаннан кейін көмек көрсетуді мүмкіндігінше азайту. Қатты таңғыш тастау, көлік шиналарын қою және қан айырбастағыш сұйықтарды енгізу, зардап шегушіні міндетті түрде «жасанды бүйрек» апараты болуға тиіс реанимация орталығына тез жеткізу істің сәтті аяқталуына үміттендіреді.
Іштің зақымдалуы және жарақаты. Іштің жарақаттары сипаттары бойынша ашық және жабық болып бөлінеді.
Жабық зақымдану жоғарыдан құлағанда, ішке соққы тигенде, жер, инженерлік құрылыстар мен қираған ғимараттар сынықтары қысқан кезде, көлік апаты кезінде болады.
Жеңіл зақымдану кезінде құрсақ қуысы жарақаттанып тері сырдырылады, қан ағады, ұлпалар күлбірейді, құрсақ бұлшық еттері тітіркенеді, құрсақтың тітіркену белгілері байқалады.
Ауыр жарақаттар кезінде құрсақ қуысының ішкі органдары: үлпершекті ағзалар және жыныс органдары зақымданады.
Жыныс органдардың зақымдануы сыдырылу, қысылу, толық және ішінара сөгілу болып бөлінеді.
Үлпершекті ағза ішкі органдардың зақымдануы капсулдың бұзылуынсыз және оның бұзылуымен болады. Жыныс органдарының зақымдануы құрсақ қуысы сіре қабырғаның тез қабынуына алып келеді.
Іш жарақаты атыс қаруы мен суық қарудан болуы мүмкін. Атыс қауынан болған жарақат көбінесе ішке өтіп ішкі органдарды зақымдайды.
Үлпекші органдар жарақаты кезінде алғашқы орында ішкі қан ағу құбылысы, жыныс органдары атыс қаруынан зақымдалған кезде құрсақтың тітіркену белгілері тұруға тиіс.
Ішкі жабық зақымдалу кезіндегі алғашқы медициналық және дәрігерге дейінгі көмек. Құрсақ қуысы жеңіл сыдырылған зардап шегуші дәрігерлердің қармағына жіберіледі.
Алғашқы дәрігерлік көмек жараға тазартқыш таңғыш қоюдан басталады. Түскен органдарды түзеуге болмайды, оларды тазартылатын жастықшамен жабады және сақтықпен, қыспай, шеңберлі таңғыш қояды.
Іштің төменгі жағына таңғыш қою. Іштің төменгі жағындағы спиральдық таңғыш сырғып кетеді, сондықтан іш пен шап төңірегіне масақ тәріздес таңғыш қойылады, ол іш төңірегін айнала ораудан басталады. Бұдан кейін бинт орамы санның үсті бойынша оның жанынан өтеді және бұдан әрі іштің маңайынан шеңберлері орамдар қайталанады.
Сүйектің сынуының белгілері.
Жабық сынық белгілері:
сүйек сынған жердің сырқырауы;
аяқ-қол саусақтары бастарының қысқаруы немесе қисаюы;
сүйек сынған жердің қанталауы мен домбығуы;
аяқ-қол қызметінің бұзылуы;
буындар арасындағы аяқ-қол төңірегінің бойындағы қозғалыстың қалыпсыздығы.
Ашық сынық белгілері:
аяқ-қол бармақ бастарының қысқаруы немесе қисаюы;
жарадан сүйек жарықшақтарының болуы;
жарақаттанған жердегі қалыпсыз қозғалыс;
аяқ-қолды қозғалтқан кездегі сырқырау.
Аяқ-қол сынған кездегі алғашқы медициналық көмек. Сүйек сынған кездегі алғашқы медициналық көмек көрсетудің негізгісі зақымданған сүйектің ұш жағының тыныштығын қамтамасыз ету, яғни иммобилизация болып табылады, сол үшін табельдік шендеуіш қолданылады немесе қолда бар заттар; таяқ, үйеңкі, тұрмыстық заттар пайдаланылады.
Тыныштық болу үшін шендеуіш немесе қолда бар зат жоқ болса, аяқ-қолдың бас жағын денеге таңып, қолтықтың астына мақтаның тығыз түйнегін қоя отыра таңады немесе байламаға, белбеуге іліп қояды.
Аяқты оқшауландыру үшін оны сау аяққа байлайды. Шендеуішті сынықтың екі жағының да қозғалысын болдырмайтындай етіп қою қажет. Сүйектің шығынқы жерінде шендеуішті астына жұмсақ мақта немесе жайлы мата қояды.
Шендеуішті мақтамен жауып, дәкемен орайды, бұлай ету сынған жердің қатты қысылмауы үшін жасалады, содан соң оны қайтадан зақымдалған аяққа орайды.
Көлік иммобилизациясын жүргізгенде мына тәртіптерді орындау қажет:
Иммобилизация үшін пайдаланатын қалыптар берік бекітілуге және сынған жерді өте жақсы көрсетуге тиіс.
Қалыптарды бірден жалаңаш аяқ-қолға қоюға болмайды. Олардың үстіне алдын ала мақта қойылуға тиіс.
Сынық төңірегінде артық қозғалысты болдырмай, сынықтың үстімен астындағы екі буынды бекем байлау керек.
Сан сынған кезде аяқ-қолдың барлық буындарын бекем байлау қажет.
Саусақ түйіспелері мен буын сүйектерінің ашық сынығы кезінде жараға тазартқыш таңғыш қойғаннан кейін алақанға саусақтың жартылай бүгіліп тұру үшін дәкемен оралған тығыз мақта түйірін қояды. Білекке, қолдың шашақты ұшына және саусақтарға үйеңкі, картон немесе саты шинасын қояды, қолды орамалға асып қояды.
Білек сүйегі сынған кезде қалыпты саусақтарды қамти отырып, иыққа жақындатып қояды, шынтақ пен кәрі жілік және білек буындарының қозғалуын қадағалап, байламға асып қояды.
Тоқпан жілік, шынтақ жілік, кәрі жілік сынған кезде саты қалыпымен немесе қолда бар құралдармен иммобилизация жүргізіледі. Қалыпты зақымдалған қолға қоюға ыңғайлы болатындай ретпен қиюластырады. Қолды байламға орайды.
Табан сүйектері мен сирақ-табан буындары сынған кезде иммобилизация үшін саты қалпын немесе қолда бар құрал пайдаланады. Қалыпты әуелі табанның өкшесі мен сирақтың арты жақ үстіне қоюға ыңғайлы болатындай етіп бүгеді. Өкше сүйегі үшін ұнғыма жасайды, оған өкше сүйегіне қысым түспеу үшін мақта салады. Бұдан кейін қалыпты аяқ-қолға салады және сирақтың төменгі тұсы мен табан арқылы бинттің сегіздік тәріздес орамдарымен бекітеді, оны бинттің шеңберлі орамдарымен сирақтың үстіңгі тұсында аяқтайды. Табан тік бұрышпен сираққа мығым байлауға тиіс.
Үйеңкі кесіндісімен және ағаш рейкалармен иммобилизациялау кезінде оларды сирақтың үстіңгі тұсынан бүйірлей табанның өкшесіне дейін қояды: біреуін сыртқы жағынан, екінші ішкі жағынан, содан соң табанды мықтап бекітіп аяқ-қолды орайды.
Үйеңкі кесінділері сүйек ұшына тиетін жерге мақта салады.
Сирақ сүйегі сынған кезінде иммобилизацияны сирақ-табан және тізе буындарының қозғалуын қамтамасыз ете отырып, сирақ-табан буындары зақымданған кездегідей жүргізеді.
Егер төңіректе иммобилизация үшін ыңғайлы зат кездеспесе, зақымдалған аяқ-қолды сау аяқ-қолға байлап тастауға болады.
Санның сүйегі сынған кезде ең жақсы көлік қалыбы Дитерихс-қалыбы болып табылады. Қалып ұзындығын оңай өзгертуге болатын екі ағаш қалыптан тұрады және бұрмасы бар ағаш өкшеден тұрады.
Омыртқаның сынуы – қатерлі жарақаттардың бірі. Омыртқа жоталары жарақаттанған кезде омыртқаның өзінің зақымдануы ерекше назар аударуды қажет етеді. Мұндай сырқаттардың тағдыры көп жағдайда оқиға орнында көрсетілген алғашқы көмекке байланысты. Жұлын буын сабақтарымен омыртқа денелерден құрылған арнайы қуыста орналасқан.
Омыртқаның мойын тұсының жарақаттануы аса қауіпті жұлын, әсіресе, оның жоғарғы тұстары деңгейіндегі зақымданған кезде кеуденің тыныс талшықтарының салдануы пайда болады, оның нәтижесінде тыныс алуы тарылады.
Алғашқы медициналық көмек ретінде: жұлынның зақымдануы аса қауіпті, сондықтан аса қажетсіз жағдайда оны мазалауға болмайды. Егер омыртқаның маңайында жара болса, оны тазартқыш таңғышпен жабады. Омыртқасы сынған зардап шегушіні омыртқаны бүгілтпейтін қалқаны бар зембілмен әкеткен дұрыс, ал егер арнайы зембіл жоқ болса, сырқатты етпетінен жатқызады.
Зардап шегушіні тыныштандыру үшін оған валериян тұнбасынан 20 тамшысын, аналгин, демидрол ішкізген дұрыс.
Зардап шегуші жақсы қымталуға және суықтан қорғалуға тиіс. Оның аяқтарын орамалға бүктелген ыстық жылытқы мен ыстық су құйылған шөлмек арқылы жылыту қажет.
Жамбас сүйектер сынығы. Жамбас сүйектерінің зақымдалуы әдетте санның айналасына қандай да бір заттардың тиюінен, заттардың соққысынан, құлаудан, санның әртүрлі бағытта сәтсіз қысылуының салдарынан болып табылады.
Оларға байланысты жанбас сүйектерінің ашық және жабық сынықтары пайда болады.
