Бақылау сұрақтары:

1. Консольді үйінді салғыштардың көмегімен үйінді салу;

2. Үйінділік кемерлердің сырғуы мен опырылуын ескеретін шаралар;

3.Үйіндінің профилін анықтайтын факторлар.

15- Дәріс. Ашық тау-кен жұмыстарымен бұзылған жерлерді қалпына келтіру және экологиялық проблемалар

Жер тау-кен өнеркәсiбi үшін ерекше қазына болып табылады. Жер қойнауынан халық шаруашылығының барлық салаларына қажеттi алуан түрлі байлықтарды өндiруге болады. Жердi пайдаланған кезде, ол нақты жер пайдаланушыға белгiлi бiр мақсаттар үшін учаскенi немесе алқапты игеруге берiледi. Оның нақты орны, дәл шекарасы, белгiлi көлемi көрсетiледi. Мұндағы басты шарт - жердi пайдаланушы өзiне бөлiнiп берiлген жер көлемiн Ұтымды пайдалану жөнiнде қамқорлық жасауы тиiс.

Жердi ұтымды пайдалану дегенiмiз оның халық шаруашылығының әлеуметтiк-экономикалық мұдделерiне барынша сай келуi, жердi пайдалану мақсаттарын барынша тиiмдiлiкпен жүзеге асыруды қамтамасыз ету, жердiң басқа да табиғи факторларының үйлесiмдi әрекеттесуi және оны қорғау.

Кендi ашық әдiспен игерген кездегi басты кемшiлiктердiң бiрiне жер бетiнiң едәуiр көлемде бұзылуы жатады. Сондықтан, бұзылған жердi рекультивациялау (қалпына келтiру) және оны халық шаруашылығында пайдалану мәселерi жер ресурстарын қорғау проблемасымен тығыз байланысты: пайдалы қазбалар өндiрiсiнiң өсуi салдарынан экологиялық ортадағы тепе-теңдiк барынша бұзылады ауыл шаруашылық жерлерi жарамсыз болып қалады, ормандарға нұқсан келедi, аудандардың гидрогеологиялық режимдерi, жер бедерi және ауа ағындарының бағыты өзгередi, өндiрiс қалдықтары жер бетiн, ауа және су бассейндерiн ластайды.

Қазiргi кезде республика территориясында жылдан жылға бұзылған жерлердiң көлемi өсiп келедi. Бүгінгi күндерi олардың көлемi 180 мың гектардан асады, оның iшiнде 70 мың гектары толық игерiлiп бiткен жерлер, сондықтан, олар қалпына келтiрудi талап етедi. Ең көп бұзылған жерлер Қостанай облысында - 24,6 мың гектар, ал Қарағанды және Павлодар облыстарында 23 мың гектардан болып отыр. Бұзылған жер көлемiнiң барған сайын артып отырғандығы, оның елiмiздегi кейбiр халық жиi қоныстанған аудандарға шоғырлануы жердi рекультивациялаудың халық шаруашылығындағы және табиғат қорғаудағы, әсiресе пайдалы қазындыларды ашық әдiспен өндiру кезiнде бұзылған жерлердi қалпына келтiрудегi маңызын күшейте түседі.

Жоғарыда айтылған жайлардың бәрi бұзылған жерлердi рекультивациялау мiндетiн табиғатты қорғау және табиғат ресурстарын Ұтымды пайдалану саласындағы аса маңызды мәселелердiң қатарына жатқызады.

Жердi рекультивациялау дегенiмiз бұзылған жердiң өнiмдiлiгi мен халық шаруашылықтық құндылығын қалпына келтiруге, сондай-ақ айналадағы орта жағдайларын жақсартуға бағытталған кешендi жұмыстар.

Қабылданған заңдар мен жарық көрген ғылми еңбектерге сәйкес жердi рекультивациялаудың екi - техникалық және биологиялық кезеңiн ажыратады.

Техникалық рекультивациялау кезеңi жердi алдағы уақытта халық шаруашылығында өз мақсатында пайдалануға әзiрлеудi көздейдi. Оған жердi тегiстеу, үйінді беткейiн еңiстету, топырақтың құнарлы қабатын жинап алып, рекультивацияланатын жерге тасымалдап төгу, жол, гидротехникалық және мелиорация құрылыстарын салу және т.с.с. жұмыстар жатады.

Биологиялық рекультивациялау кезеңi техникалық рекультивациялаудан кейiн жүзеге асырылатын топырақтың құнарлылығын қалпына келтiру шараларын қамтиды. Оған флора мен фаунаны қалпына келтiруге бағытталған агротехникалық және фитомелиорация шаралары жатады.

Бұзылған жерлердi рекультивациялау нәтижесiнде әдетте айналадағы ортаны бастапқы қалпына келтiру мiндетi қойылмайды, бұл мiндеттi дәл осылай жүзеге асыру мүмкін емес, мұнда экологиялық және әлеуметтiк тұрғыдағы мiндеттер шешiледi.