2 Автоматиканы кеңінен қолдану, сипаты мен тереңдігі техникалық прогресс жүзеге асырылатын жағдайлардағы қоғамдық – экономикалық құрылыммен анықталатын әлеуметтік салдарды тудырады.

Автоматтандырылған жүйелерді енгізу техникалық прогрестің негізгі бағыты және бүкіл қоғамның өндіруші күштерінің дамуы болып табылады. Жоспарлаушы шаруашылық автоматтандыруды өндіріске енгізу мен басқарудың нәтижелерін алдын-ала ескеруге, босаған мамандарды халық шаруашылығының басқа салаларында қолдануға, өндіріс пен тауарларды тұтынуды теңестіруге мүмкіндік береді. Бұл жағдайлардағы механикаландыру мен автоматтандыру жұмыс аптасын қысқартуға, денсаулық үшін ауыр және зиянды еңбек түрлерін жоюға жағдайлар жасайды, бұл әсіресе өнеркәсіптің металлургиялық, тау-кен және басқада салалары үшін өте маңызды.

Автоматтандыруды жүйесін енгізудің маңызды нәтижесі ой және күш еңбегінің бөлінуін жою үшін жағдай жасау және тұлғаның мәдениеттің, ғылымның, техниканың және қоғамдық қызметтің әртүрлі салаларында еркін шығырмашылықты дамуына жағдай жасау болып табылады.

Автоматты реттеу мен басқару жүйелерінің экономикалық тиімділігін бағалау өте күрделі міндет болады, ол көп жағдайларда автоматтандырылған өндірістің қызметін бағалау критерияларын таңдаудың дұрыстығымен анықталады. Мұндай критерияны дұрыс таңдамау техникалық прогрестің баяулауына, негізделмеген техникалық шешімдерге және қосымша шығындарға келтіреді. Мысалы, өнімнің өздік құнынан автоматтандыруға жұмсалатын күрделі қаржыны алып тастау немесе енгізбеу басқару жүйелерінің негізсіз күрделенуіне және автоматтандыру құралдарының өтелу мерзімінің ұзаруына соқтырады. Өнімді шығаруды жалпы көрсеткіштермен бағалау кезінде, сапаны жоғарылатуды дұрыс есептемеген жағдайда автоматтандырылған жүйелерді енгізу ынтасы болмайды, ал ол негізінен кәсіпорын жұмысының осы көрсеткішін жоғарылатуға негізделген.

Негізгі агрегаттарда жұмыс істейтін жұмыскерлердің санының салыстырмалы аз болуына байланысты, металлургиялық өнеркәсіптер жағдайларындағы автоматтандыру жұмыс күштерінің соншалықты көп босауына әкеле қоймайды, көбінесе бақылау мен басқару жүйелеріне қызмет ету үшін кәсіпкерлік еңбекті тартуды талап етеді. Дегенмен технологиялық агрегаттардың жұмысы мен оларды ұйымдастырудың жетілдірілуі, осы кезде туындайтын қосымша шығындарды толығымен жаба алады.

Қызмет етушілердің көп санын талап ететін қосалқы операцияларда (бақылау, әрлеу, іріктеу, орау және т.б.) автоматтандыру жұмыскерлер санын едәуір қысқартуға және сол арқылы экономикалық тиімділікке жетуге мүмкіндік береді.

Автоматты бақылау мен басқару жүйелерінің жұмысының бағалану критериясы ретінде, көп жағдайда, өндірістік шығындардың өтелу мерзімі көрсетіледі. Кейбір жағдайларда критерия ретінде өндірісті автоматтандыру кезінде қосымша алынатын пайда қолданылады. Автоматтандырудан өнеркәсіптің алатын экономикалық тиімділігінен өзге, жалпы халық шаруашылығының эффектісінде бағалаған жөн. Агрегаттардың өнімділігін жоғарылату жаңа агрегаттардың құрылысына пара-пар болады. Металдың сапасын жақсарту (жоғарылату) одан жасалған бұйымның пайдаланылу мерзімін ұзартады, яғни бұл өндірістің жоғарылауымен бірдей болады. Шикі материалдар мен отынның үнемделуі кенді, көмірді, газды, мұнайды қазып алуды арттырумен баламалы. Автоматтандырудан алынатын жалпы шаруашылықты экономикалық тиімділік жеке кәсіпорынның тиімділігінен едәуір артып кете алады.

3 Автоматты реттегіш деп көмегімен автоматты реттеу процесі жүзеге асырылатын құрылғы (құрылғылар жиынтығы) аталады. Автоматты реттегіштің жұмыс істеуі реттеу алгоритміне сәйкес жүреді, реттеу алгоритмі деп реттеуіштің шығысындағы шаманың кірісіндегі шамаға функционалды тәуелділігінің математикалық көрсетілуін түсінеміз. Реттегіштердің негізгі міндеті, объектінің талап етілетін күйін қалпына келтіру үшін, реттелетін шаманың өлшенген ауытқуына тәуелді реттеу объектісіне басқару әсерін қалыптастырумен қорытындыланады. Автоматты реттегіштер әртүрлі белгілері бойынша сыныпталады.

Өзінің жұмыс режимін өзгерту мүмкіндігіне тәуелді реттегіштер екі сыныпқа бөлінеді: детерминирленген және күйге келтірумен — экстремалды және адаптивті. Детерминирленген реттегіштер реттеу процесінде өзінің параметрлерін өзгертпейді, ал экстремалдылар — объектінің шығыс шамаларының оптималдық мәнін үздіксіз іздейді. Адаптивті реттегіштерде, объектінің жұмыс істеуі кезінде оның сипаттамаларының өзгеруі кезінде реттеудің оптималды сапасына жету мақсатында параметрлерді күйге келтіру жүргізіледі.