73 Билет
1 Атқарушы элементтер (ИЭ) АЭ объектіге реттеуші әсер U ету үшін қызмет атқарады. Атқарушы элемент көп жағдайда сервоқозғалтқыш немесе сервомотор деп те аталады.
Жоғарыда қарастырылған элементтер объектімен біріге отырып реттеуші әсердің өтуіне арналған тұйықталған тізбекті түзеді. Дегенмен, көп жағдайларда мұндай қосылыстар реттеудің автоматты жүйесіндегі жұмыстың талап етілетін көрсеткішін алуды қамтамасыз ете алмайды. Сондықтан жүйенің жалпы сұлбасына, өтпелі процестерді түзету үшін қызмет атқаратын бірқатар қосымша элементтер енгізіледі. Түзетуші элементтер (КЭ) ТЭ, реттеу заңының сәйкес өзгерісін тудыра отырып, реттеудің автоматты жүйесіне қосымша әсер жасай алады. Өте жиі, түзетуші элементтер (КЭ) ТЭ, жүйенің бір немесе бірнеше элементтерін қамтитын қосалқы кері байланыстар көмегімен түзіледі.
Элементтердің олардың функциялары бойынша немесе олардың конструктивтік ерекшеліктері бойынша бөлінуі реттеудің автоматты жүйесінің тұрақтылығы мен дәлдігін талдау кезінде қажетті деректерді алуды қамтамасыздандыра алмайды. Бұл жағдайда элементтердің шығатын және кіретін шамалар арасындағы байланыс түрі бойынша бөлінуі тиімді. Осы тұрғыдан реттеудің автоматты жүйесін қарастыру, әртүрлі функцияны атқаратын және әртүрлі конструкцияда болатын түрлі элементтер, элементтің кіретін және шығатын шамалырының арасындағы байланыстарды орнықтыратын бір операторда бола алатынын көрсетеді. Сондықтан жүйенің барлық элементтерін, оны зерттеу барысында, белгілі бір типтік буындармен алмастырылады. Олар өзара, буын операторының түрін анықтайтын статикалық және динамикалық сипаттамалармен ерекшелінеді. Бұл кезде кіретін шаманың түрленуінің қарапайым операцияларын орындайтын, бірқатар типтік элементарлық буындар алынады.
2 Электромашиналық күшейткіштер.
Электромашиналық күшейткіштер (ЭМК) кіретін сигналды үлкен қуаттағы тұрақты токка түрлендіру қажет болған жағдайларда қолданылады. Әншейінде мұндай күшейткіштер, жылдамдығы бірқалыпты реттелуді қажет ететін тұрақты токтың атқарушы электрқозғалтқыштарын қоректендіру үшін қолданылады.
9 сурет. Электромашиналық күшейткіш сұлбасы.
Қарапайым электромашиналық күшейткіштермен қатар көлденең қималы өрісті жетілдірілген күшейткіштерде қолданылады (9 сурет). Мұндай күшейткіштің якоры, қарапайым күшейткіштегі бір жұп щеткалардың орнына, бір – біріне перпендикуляр орналасқан щеткалардың екі жұбына ие болады.
Статорда бір немесе бірнеше басқару Wб орамалары орналасады, қарымталауыш орама Wқ, магниттену орамасы Wм және қосылатын полюстер обмоткасы. Егер басқару ормасына кернеумен туатын Uкір токті Iб берсек, онда күшейткіштің бойлық осі бойынша ағын Фу пайда болады. Осы ағынның әсерінен якордың көлденең тізбегінде E1 көлденең тізбек э.қ.к. түсіріледі. Щ1 және Щ2 щеткалардың көлденең жұбы магниттену орамасының аз кернеуінде тұйықталған, сондықтан тіпті аз э. қ. к. E1 көлденең тізбекте шамасы бойынша мәні үлкен ток тудырады 11. Бұл ток, якорь бойында ағып өте отырып, көлденең магниттік ағынды Ф1 тудырады, осының нәтижесінде якордың бойлық тізбегіне э. қ. к. түседі Е2, ол көлденең тізбек щеткаларынан Щ3 және Щ4 жүктемеге Rж түсіріледі.
Күшейу эффектісі оны тудыратын бастапқы көлденең ағынға ФУ қарағанда көлденең ағынның Ф1 жоғары болуымен байланысты. Көлденең тізбектің щеткаларына жүктеме қосылған кезде, якорь өткізгіштері бойынша жүктеме тогі 1ж өтеді. Кернеу Uшығ э. қ. к.Е2 айырмашылықты болады, оның шамасы 1жRi яғни Uшығ = Е2 — IжRi мұндағы Ri — ЭМК ішкі кернеуі. Жүктеме токтан туатын якорь реакциясының ағыны Ф2, оның әрекетін қарымталай отырып, басқару ағынына Фб қарсы әрекет етеді. Сондықтан көлденең өрісті барлық ЭМК, басқарушы орамадан өзге, қарымталаушы орма Wқ, қарастырылған, ол жуан сымнан жасалады және оның ағыны Фқ ағынның Ф2 әрекетін қарымталай алатындай етіп тізбекке қосылады. Фқ ағынының бағыты Фб ағынының бағытымен дәл келеді.
Көлденең өрісті ЭМК екі каскадтан тұратын сияқты: біріншісінде басқарудың әлсіз ағынынан көлденең тізбектің күштірек ағынына өту жүреді, ал екіншісінде – көлденең ағын шығатын кернеуге және токқа түрленеді. Сондықтан ЭМК күшейту коэффициенті бірнеше мыңдар қатарына жетеді.