- •«Металлургия» кафедрасы
- •Мазмұны
- •1 Уран жаратылысы
- •1.1 Жер қыртысындағы уран
- •1.2 Уранның көп таралу жолдары
- •1.3 Уран геосфераларын құру
- •1.4 Уран пегматиттері
- •1.5 Тау жыныстарында кездесетін уран түрлері
- •1.6 Уранның маңызды минералдары
- •1.7 Уранды минерализациялау
- •1.7.1 Уранды минералдарды классификациялау
- •1. Бақылау сұрақтары
- •2 Уранның физика-химиялық қасиеттері
- •2.1 Уранның физика-химиялық қасиеттерінің жалпы сипаттамасы
- •2.2 Уранның негізгі қосындылары
- •2.2.1 Уран гидриді
- •2.2.2 Уран оксиді
- •2.2.3 Уран фторидтері
- •2.3 Сулы ерітінділерінен алынатын уран қосылыстары
- •2.4 Уранил нитраты
- •2.5 Уранил сульфаты
- •2.6 Уранил оксалаты
- •2.7 Уранды кеннің жалпы сұлбасы
- •2. Бақылау сұрақтары
- •3 Уранды кен орындары
- •3.1 Уранның қалдықты (тұнбаланған) кен орындарын құру
- •3.2 Уранның гидротермальды кен орындары
- •3.3 Уран өндіру әдістері
- •3.3.1 Дағдылы әдіспен өнім өндіру
- •3.3.2 Жерасты шаймалау әдісімен өнім өндіру
- •3.4 Қазақстанда орналасқан уранның кен орындары
- •3.4.1 «Cтепное» кен орыны
- •3.4.2 «Центральноe» кен орыны
- •3.4.3 «№6 Кен басқармасы» кен орыны
- •3.5 Уранды қайта өңдеу кен орыны
- •3.5.1 Солтүстiк Қазақстан кен орыны
- •3.5.2 Грачев және Косашы кен орындары
- •3.5.3 Көксор, Шат, Глубинное, Ағаш кен орындары
- •3.5.4 Есiл, Шоқпақ, Қамыс кен орындары
- •3.5.5 Оңтүстiк Қазақстан кен орыны
- •3.5.6 Қордай кен орыны
- •3.5.7 Ботабұрым мен Жусандала кен орындары
- •3.5.8 Қызылсай кен орны
- •3.6 Уран кендері құрылысының ерекшеліктері
- •3. Бақылау сұрақтары
- •4 Уран кендерін байыту
- •4.1 Уран кендерін байытудың ерекшеліктері
- •4 Бақылау сұрақтары
- •5 Шаймалау үрдісін анықтау
- •5.1 Уранды шаймалау үрдісін анықтау
- •5.2 Шаймалау үрдісінің кинетикасы
- •5.3 Уран кендерін қысым астында қышқылды шаймалау
- •5.4 Уранды кенді карбонаттық шаймалау
- •5.4.1 Карбонаттық шаймалаудың химиясы
- •5.5 Қышқылдық шаймалау
- •5.5.1 Уранның үштотығын шаймалау
- •5.5.2 Уран диоксидін шаймалау
- •5.6 Жерасты шаймалау
- •5.7 Бактериялық шаймалау
- •5.7.1 Бактериялық шаймалаудың физика- химиялық негіздері
- •5.7.2 Бактериялық шаймалаудың шарттары
- •5.8 Уран кендерін шаймалау техникасындағы қазіргі заманғы беталысы (бетбағыты)
- •5. Бақылау сұрақтары
- •6 Урандық ерітінділерді қайта өндеудің собциялық әдістері
- •6.1 Ион алмасу сорбциясының физика-химиялық негіздері
- •6.2 Уран технологиясындағы ион алмасы шайырларына қойылатын талаптар
- •6.3 Иониттердің ғылыми классификациясы
- •6.4 Уранды ерітінділерден сорбциялаудың негізгі заңдылықтары
- •6.5 Уранның күкірт қышқылды ерітінділерден сорбциясы үшін аниониттер мен катиониттердің қолданылуы
- •6.5.1 Күштінегізді анионнттермен сорбциялау
- •6.5.2 Күшті қышқылды катиониттермен сорбциялау
- •6.5.3 Екінші класты ионитгермен сорбциялау
- •6.6 Уранды ерітінділерділерден сорбциялаудың технологиялық нобайлары
- •6.7 Кендік қоймалжындардан уранды сорбциялық бөліп алу
- •6.7.1 Уранды қоймалжыңнан cорбциялаудың шет елдік тәжірибесі
- •6.7.2 Қазақстандағы уранды коймалжыңнан бөліп алудың сорбциялық технологиясының дамуы.
- •6.8 Карбонаттық ерітінділер мен қоймалжыннан уранды бөліп алу үшін ион алмасу шайырларын қолдану
- •6.9 Ионалмасу сорбциялық үрдістеріне арналған қондырғылар
- •6 Бақылау сұрақтары
- •7 Уранды экстракциялаудың физика- химиялық негіздері
- •7.1 Экстракцияның жалпы сипаттамасы
- •7.2 Экстракциялық жүйелерге фазалар ережелерін қолдану
- •7.3 Экстракция кезіндегі фазалық таралу заңы
- •7.4 Уран қосылыстарының экстракциясының механизмімен экстрагенттердің классификациясы
- •7.5 Сұйылтқыштар
- •7 Бақылау сұрақтары
- •8. Уран технологиясындағы аффинаж
- •8.1 Уран қосылыстарындағы «ядорлық тазалық» түсінігі
- •8.2 Уран қосылыстарының «ядорлық тазалық» дәрежелері
- •8.3 Уран технологиясындағы аффинаж әдістері
- •8.3.1 Асқын тотықтық тазалау
- •8.3.2 Карбонаттық тазалау
- •8.3.3 Уранның экстракциялық аффинажы
- •8.5 Англиядағы уран аффинажы
- •8.6 Франциядағы уран аффинажы
- •8.7 Уран аффинажы үшін басқа экстрагенттерді қолдану мүмкіндігі
- •8. Бақылау сұрақтары
- •9. Уран металлургиясы
- •9.1 Металдық уран және оның қасиеттері
- •9.2 Металдық уран алудың әдістері
- •9.3 Уран металлтермиясының термодинамикалық негіздері
- •9.4 Металдық уранды, оның өзінің тотықтарынан өндіру
- •9.5 Металдық уранды уран тетрафторидінен өндіру
- •9.5.1 Уран тетрафторидін кальциймен тотыксыздандыру
- •9.5.2 Үздіксіз металтермиялық тотықсыздандыру
- •9.5.3 Уран тетрафторидін магниймен тотықсыздандыру
- •9.6 Рафинадтық балқыту
- •9.6.1 Тотыксыздандырғыштық және рафинадтық балқыту үрдістерін бір аппаратта біріктіріп жүргізу (дингот-үрдісі)
- •9.7 Жылу бөлгіш элементтерді (жбэл-ді) дайындау
- •9.8 Металлургиялық өндіріс қалдықтарын қайта өңдеу
- •9 Бақылау сұрақтары
- •10 Қоршаған ортаны қорғау
- •Қорытынды
- •Әдебиеттер тізімі
- •5В070900 мамандығыының студенттері үшін
5.2 Шаймалау үрдісінің кинетикасы
Еріген заттың химиялық потенциалы бастапқы қатты заттың химиялық потенциалына тең болғанда шаймалау кезінде термодинамикалык тепе-тендік орнайды. Жеткілікті шама шегі – берілген температурада еруі [4,5].
Уран гидрометаллургиясында суда ерімейтін уран минералдары мен реагент арасында химиялық әрекеттесу арқылы шаймалау үрдісі жүреді. Осындай реакцияның жүруі Гиббс энергиясы және оған байланысты реакция теңдігінің константасының өзгеруімен анықталады. Бастапқы зат пен реакция өнімінің энтальпия және энтропиясының мәнін есептеу үшін қажет мәндерді анықтамадан табуға болады. Мұнда тек ерудің, гидратация мен кристал торының түзілуінің термодинамикасы функциясының өзгеруін есепке алу керек. Минералды кендерден уранды шаймалау реакциясының көпшілігі үшін ΔG-ның үлкен теріс мәнінде тепе-теңдік тұрақтысы ете жоғары және іс жүзінде реакция қолайсыз.
Уранды шаймалау кинетикасы үлкен қызығушылық туғызады. Шаймалау - гетерогендік үрдіс, оның жылдамдығы (кез-келген гетерогендік үрдіс жылдамдығы сияқты) уран минералдарының шаймалаушы реагенттермен химиялық реакциясының жылдамдығымен немесе диффузиялық масса алмасу аркылы анықталады, себебі шаймалау үрдісі үш негізгі сатыдан тұрады:
1) ерітіндіден әрекеттесуші зат реакция жүретін бетке өтеді;
2) әрекеттесудің химиялық реакциясы;
3) реакцияның еріген өнімдерін беттең ерітінді көлеміне өткізу.
Уран гидрометаллургиясында күрделі титантанталниобат тотығы бар уран минералын өндегенде, шаймалау жылдамдығының қосындысы, химиялық реакция жылдамдығын шектейді.
Көптеген уран кені үшін үрдістің анықтаушы сатысы – шаймалау реагенттерінің ерітінді көлемінен уран минералдарының бетіне диффузиялануы.
5.1-сурет. Шаймалауға арналған аппараттардың нобайы:
1 – механикалық араластырғышы бар үгіткіш; 2 – пачук тәріздес пневмоүгіткіш; а – қоймалжың; б – ауа.
Концентрация градиенті dС/dХ кабат калындығына қатысты диффузия қабатындағы шекара беттеріндегі реагенттердің концентрациясының айырымымен өрнектелуі мүмкін.
dС/dХ = (С1 –С2)/δ (5.1)
Мұндағы С1 – қоймалжың көлеміндегі концентрация;
С2 – ішкі бетіндегі концентрация;
δ – диффузиялық қабат қалындығы.
Кеуекті құрылымды кен материалы үшін 5-ны диффузия кедергісінің қосындысына р-ға алмастырамыз:
(5.2)
Яғни, шаймалау жылдамдығы диффузия коэффициентіне фазаның беттесу бетіне, реагент концентрациясына тура пропорционал, ал диффузияның жалпы кедергісіне кері пропорционал. Бұл теңдеуге еріген зат пен ерітінді арасындағы әрекеттесудің жылдамдық мәні кірмейді. Ол тек қана диффузия мен толық анықталатын үрдісті сипаттайды. Бұл диффузия тендеу жалпы түрде шешілмейді, бірақ ол үрдістің кейбір зандылыктарын түсінуге және ашуға көмектеседі.
Әртүрлі шаймалау жағдайы анықталған уақытта уранды бөліп алу дәрежесі мен жылдамдығына бірдей әсер етпейді. Мұндағы негізгі фактор –температураның әсерін карастырамыз.
Температураға диффузия коэффициентері D өте тәуелді.
(5.3)
Мұнда, К – газ тұрақтысы;
N – Авогадро саны;
Т – абсолюттік температура;
μ – орта тұтқырлығы;
d – бөлшектер диаметрі.
Демек, шаймалау температурасының жоғарылауы үрдісті тездетеді.
Фаза бетіндегі әрекеттесуге бөлшектердің ұсақтығы әсер етеді. Бірақ орта тұтқырлығының өсу шегі бар: қышқылдық шаймалау үшін 48-100 меш (0,3-0,15 мм) және карбонаттық үшін -100-200 меш (0,15-0,007 мм).
Шаймалау үрдісіне С, шаймалаушы ерітіндінің концентрациясы оң әсер етеді (С2-әсері аз). Шаймалаушы ерітіндінің соңғы қышқылдығы 5-15 г/л болады. Осыдан реагенттің (кен мөлшеріне кеткен шығыны бойынша) бастапқы концентрациясын анықтайды.
Шаймалау жылдамдығына кері әсер ететін ρ-ды азайту үшін қоймалжынды әртүрлі конструкциялы (пропеллерлі, турбиналы) араластырғыш немесе ауа (пачук) арқылы араластырады.
Кеннен уранды жоғары дәрежеде бөліп алу үшін шаймалау жылдамдығын үрдіс уақыты арқылы анықтайды. Күкірт қышқылды шаймалау үшін 24-48 сағат және содалық үшін 48-96 сағат қажет.
Кеннің құрамына және реагент концентрациясына тәуелді (қатты зат масса, сұйық көлем арқылы) тағы бір фактор, ол Қ:С катынасы. Іс жүзінде қолданылатын Қ:С қатынасы шектелген. Қою қоймалжың тасымалданбайды, керісінше сұйық қоймалжың көп реагенттер қажет етеді және сұйытылған ерітінді алынады. Қоймалжыңды әдетте Қ:С = 1:0,8 – 1:2 қатынасында шаймалайды.
Қарастырылған жалпы зандылықтар қышқылдық та, карбонаттық та шаймалау сипаттамасы бойынша ұқсас. Бірақ карбонаттар уранды қышқылға қарағанда аз бөледі және үрдіс жәй жүреді.
Қазіргі уақытта уранның негізгі мөлшерін жоғары кремнийлі уран кендерінен алады. Бұл кендердің құрамында кальций және магний карбонаттары өте аз. Сондықтан да мұндай кендерді күкірт қышқылымен шаймалайды.
5.2 – сурет. Шаймалау моделінің жүйесінің бейнесі.
Блайнд-Ривер, Банкрофт, Шарлебуа-Лейк (Канада), Витватерсранд (ОАР), Плато Колорадо (АҚШ) және тағы басқа жерлерден шыкқан кендер жоғары кремнийлі уран кендері болып табылады.
5.1-кестеде АҚШ және ОАР-дағы жоғарғы кремнийлі уран кенінің химиялық құрамы келтірілген.
Шаймалау технологиясын қарастырғанда мынадай маңызды мәселеге көңіл аудару қажет:
1) ерітіндіге 90-98% уранды бөліп шығару;
2) уран кенін өндегенде бағасы төмен күкірт қышқылының аз шығын коэффициентіне қол жеткізу;
3) басқа реагент (тотықтырғыштар) қосу тиімділігі;
4) реагенттерді тандау және әртүрлі жағдайлар (реагент концентрациясы, температура және т.б.) арқылы қоспалардын ерітіндіге өтуін азайту, яғни бұл, компонентті шаймалау үрдісінің жылдамдығы әртүрлі екендігін және оның сұрыптылығын сипаттайды;
5) шаймалаудың оптималдық режимін анықтау.
5.1– Кесте. Жоғары кремнийлі уран кенінің химиялық құрамы, %
