- •«Металлургия» кафедрасы
- •Мазмұны
- •1 Уран жаратылысы
- •1.1 Жер қыртысындағы уран
- •1.2 Уранның көп таралу жолдары
- •1.3 Уран геосфераларын құру
- •1.4 Уран пегматиттері
- •1.5 Тау жыныстарында кездесетін уран түрлері
- •1.6 Уранның маңызды минералдары
- •1.7 Уранды минерализациялау
- •1.7.1 Уранды минералдарды классификациялау
- •1. Бақылау сұрақтары
- •2 Уранның физика-химиялық қасиеттері
- •2.1 Уранның физика-химиялық қасиеттерінің жалпы сипаттамасы
- •2.2 Уранның негізгі қосындылары
- •2.2.1 Уран гидриді
- •2.2.2 Уран оксиді
- •2.2.3 Уран фторидтері
- •2.3 Сулы ерітінділерінен алынатын уран қосылыстары
- •2.4 Уранил нитраты
- •2.5 Уранил сульфаты
- •2.6 Уранил оксалаты
- •2.7 Уранды кеннің жалпы сұлбасы
- •2. Бақылау сұрақтары
- •3 Уранды кен орындары
- •3.1 Уранның қалдықты (тұнбаланған) кен орындарын құру
- •3.2 Уранның гидротермальды кен орындары
- •3.3 Уран өндіру әдістері
- •3.3.1 Дағдылы әдіспен өнім өндіру
- •3.3.2 Жерасты шаймалау әдісімен өнім өндіру
- •3.4 Қазақстанда орналасқан уранның кен орындары
- •3.4.1 «Cтепное» кен орыны
- •3.4.2 «Центральноe» кен орыны
- •3.4.3 «№6 Кен басқармасы» кен орыны
- •3.5 Уранды қайта өңдеу кен орыны
- •3.5.1 Солтүстiк Қазақстан кен орыны
- •3.5.2 Грачев және Косашы кен орындары
- •3.5.3 Көксор, Шат, Глубинное, Ағаш кен орындары
- •3.5.4 Есiл, Шоқпақ, Қамыс кен орындары
- •3.5.5 Оңтүстiк Қазақстан кен орыны
- •3.5.6 Қордай кен орыны
- •3.5.7 Ботабұрым мен Жусандала кен орындары
- •3.5.8 Қызылсай кен орны
- •3.6 Уран кендері құрылысының ерекшеліктері
- •3. Бақылау сұрақтары
- •4 Уран кендерін байыту
- •4.1 Уран кендерін байытудың ерекшеліктері
- •4 Бақылау сұрақтары
- •5 Шаймалау үрдісін анықтау
- •5.1 Уранды шаймалау үрдісін анықтау
- •5.2 Шаймалау үрдісінің кинетикасы
- •5.3 Уран кендерін қысым астында қышқылды шаймалау
- •5.4 Уранды кенді карбонаттық шаймалау
- •5.4.1 Карбонаттық шаймалаудың химиясы
- •5.5 Қышқылдық шаймалау
- •5.5.1 Уранның үштотығын шаймалау
- •5.5.2 Уран диоксидін шаймалау
- •5.6 Жерасты шаймалау
- •5.7 Бактериялық шаймалау
- •5.7.1 Бактериялық шаймалаудың физика- химиялық негіздері
- •5.7.2 Бактериялық шаймалаудың шарттары
- •5.8 Уран кендерін шаймалау техникасындағы қазіргі заманғы беталысы (бетбағыты)
- •5. Бақылау сұрақтары
- •6 Урандық ерітінділерді қайта өндеудің собциялық әдістері
- •6.1 Ион алмасу сорбциясының физика-химиялық негіздері
- •6.2 Уран технологиясындағы ион алмасы шайырларына қойылатын талаптар
- •6.3 Иониттердің ғылыми классификациясы
- •6.4 Уранды ерітінділерден сорбциялаудың негізгі заңдылықтары
- •6.5 Уранның күкірт қышқылды ерітінділерден сорбциясы үшін аниониттер мен катиониттердің қолданылуы
- •6.5.1 Күштінегізді анионнттермен сорбциялау
- •6.5.2 Күшті қышқылды катиониттермен сорбциялау
- •6.5.3 Екінші класты ионитгермен сорбциялау
- •6.6 Уранды ерітінділерділерден сорбциялаудың технологиялық нобайлары
- •6.7 Кендік қоймалжындардан уранды сорбциялық бөліп алу
- •6.7.1 Уранды қоймалжыңнан cорбциялаудың шет елдік тәжірибесі
- •6.7.2 Қазақстандағы уранды коймалжыңнан бөліп алудың сорбциялық технологиясының дамуы.
- •6.8 Карбонаттық ерітінділер мен қоймалжыннан уранды бөліп алу үшін ион алмасу шайырларын қолдану
- •6.9 Ионалмасу сорбциялық үрдістеріне арналған қондырғылар
- •6 Бақылау сұрақтары
- •7 Уранды экстракциялаудың физика- химиялық негіздері
- •7.1 Экстракцияның жалпы сипаттамасы
- •7.2 Экстракциялық жүйелерге фазалар ережелерін қолдану
- •7.3 Экстракция кезіндегі фазалық таралу заңы
- •7.4 Уран қосылыстарының экстракциясының механизмімен экстрагенттердің классификациясы
- •7.5 Сұйылтқыштар
- •7 Бақылау сұрақтары
- •8. Уран технологиясындағы аффинаж
- •8.1 Уран қосылыстарындағы «ядорлық тазалық» түсінігі
- •8.2 Уран қосылыстарының «ядорлық тазалық» дәрежелері
- •8.3 Уран технологиясындағы аффинаж әдістері
- •8.3.1 Асқын тотықтық тазалау
- •8.3.2 Карбонаттық тазалау
- •8.3.3 Уранның экстракциялық аффинажы
- •8.5 Англиядағы уран аффинажы
- •8.6 Франциядағы уран аффинажы
- •8.7 Уран аффинажы үшін басқа экстрагенттерді қолдану мүмкіндігі
- •8. Бақылау сұрақтары
- •9. Уран металлургиясы
- •9.1 Металдық уран және оның қасиеттері
- •9.2 Металдық уран алудың әдістері
- •9.3 Уран металлтермиясының термодинамикалық негіздері
- •9.4 Металдық уранды, оның өзінің тотықтарынан өндіру
- •9.5 Металдық уранды уран тетрафторидінен өндіру
- •9.5.1 Уран тетрафторидін кальциймен тотыксыздандыру
- •9.5.2 Үздіксіз металтермиялық тотықсыздандыру
- •9.5.3 Уран тетрафторидін магниймен тотықсыздандыру
- •9.6 Рафинадтық балқыту
- •9.6.1 Тотыксыздандырғыштық және рафинадтық балқыту үрдістерін бір аппаратта біріктіріп жүргізу (дингот-үрдісі)
- •9.7 Жылу бөлгіш элементтерді (жбэл-ді) дайындау
- •9.8 Металлургиялық өндіріс қалдықтарын қайта өңдеу
- •9 Бақылау сұрақтары
- •10 Қоршаған ортаны қорғау
- •Қорытынды
- •Әдебиеттер тізімі
- •5В070900 мамандығыының студенттері үшін
6.5.2 Күшті қышқылды катиониттермен сорбциялау
Бұл кластың иониттерінің өкілдеріне - кеңестік КУ-2 катиониті жатады. Бұл - күшті қышкылды полимерлік типті ионит, ол стирол мен дивинилбензолдың сополимерін сульфидтік хлорлау арқылы алынады.
Уран (VI) сорбциясының осы катионитінен өте - мықты изотермасы (6.6а-сурет), иондардық шайырғе үлкен ұқсастығын дәлелдейді. Сонымен қатар, КУ-2-ң қолданылуы сорбция және десорбция үрдістерінің жоғары жылдамдығымен ерекшелінеді (кейбір мәліметтер бойынша, сорбциялық тепе-теңдік 6-10 минут ішінде орнайды). КУ-2 катионитінің алмасулық сыйымдылығының орта рН-нын мәніне тәуелділігі қызығушылық туғызады.
Бұл тәуелділік 6.6б-суретте көрсетілген, яғни бұнда тек қана КУ-2 қолданылған тәжірибелер ғана емес, сонымен қатар кеңес одағында шығарылатын басқа да катиониттермен жүргізілген тәжірибелер нәтижелері келтірілген.
Бұнда бір көніл аударарлық жағдай, катиондар сыйымдылығының ерітінді рН-ның көтерілуіне байланысты өсуі және жоғары рН аймағында сульфат бойынша толық алмасулық сыйымдылык мәндерінін, артып кетуі. Бұл құбылыс, жалпы формуласы уранил иондарының сорбциясымен шартталған:
UО2[OUО2]n2+
Мұндағы, n - ортаның рН-ы 0-ден 1,2-ге дейін өсу шамасы бойынша өзгеріп отырады.
КУ-2 катионитінің жағымды қасиеттерінің бірі - уранның шайыр фазасынан аммоний нитраты ерітіндісінің көмегімен толық және жақсы десорбциялануы. Уран технологиясында КУ-2 катионитін оның төменгі сұрыптығына байланысты сирек қолданады. Расында да, баска орталарға қарағанда уранның сұрыптық сорбциясы жоғары күкірт қышқылдық орталардың өзінде де уранның және қоспалардың таралу коэффициенттері мынадай (0,5н H2SО4 үшін): UO22+ -29,2; ТҺ - 263; Mg -124; Fe(III) -255; Al -540; Cu(II) -128; Се (III)- 103.
а) б)
6.6-сурет. Уранның күштінегізді катиониттермен сорбциясы:
a - КУ-мен жүргізілетін сорбцияның әртүрлі рН-тағы изотермасы;
б - әртүрлі катиониттермен жүргізілетін сорбциянын, ортаның рН-на
тәуелділігі: 1-МСФ -3 катиониті; 2 - КУ-2; 3 - СДВ-3; 4 - КУ-1; 5-СВС-1.
Уранның басқа катиондардан бөлінуін элюирлеу үрдісінде уранның сульфат иондармен комплекс түзу кабілеті арқасында (мысалы, СЖЭ-ге тән) кол жеткізуге болады. Сонымен катар, комплекс түзгіштерді қолдана отырып, біркатар элемент - қоспаларды, олардын, сорбциясын болдырмау мақсатында берік комплекстерге байланыстыруға болады. Мысалы, ЭДТА-ны Fe, Mo, V, Си және РЬ комплекстеріне байланыстырады. Бұл уран сорбциясының сұрыптығын көрсетеді.
Қорыта келе, 1-ші класты күштінегізді иониттер де, ал кейбір жағдайларда күшті кышкылды иониттер де - активті және сенімді сорбенттер. Бүл иониттер онша сұрыпты емес, өйткені олар уранмен катар SO42+, Fe, P, Аs, V, СЖЭ, Аl, ТҺ және т.б. сорбциялайды. Осының әсерінен көптеген қиындықтар туады. 1-класты иониттердің кемшіліктері - олардың сыйымдылығы ерітіндіде тұздардың болуына байланысты күрт төмендейді.
Күшті қышқылдардың немесе негіздердің қасиетін көрсететін 2-ші класты иониттер, 1-класты иониттермен салыстырғанда үлкен сұрыпты және «фондық» қоспаларға онша сезімтал емес. Сондықтан
