Qiriq qiz dastani

Beline sadaq orattı,

Ǵazap etip tum-tusqa, Dabılın qarday borattı. Qalmaqlardıń túr-túsin,

Bir neshsheden soraptı. Azıq ánjamın taqlap, Kótergenshe oq arttı, Qamal qılıp qalasın, Bekkem qılıp bántlepti. Elatım dep zar jılap, Ketken jawdı quwmaǵa, Gúlayım etti talaptı. Batırlardıń dúbiri, Eldiń ishin janlattı. Tayarlandı Gúlayım, Tuttı júdá saltanattı. Ǵayıp eren qırıq shilten, Salıń bizge sharapattı. Qırıq batırlar jámlesip, Jaw quralın jámletti. Qalmaqlardı quwmaǵa, Gúlayım sapar áylepti. Tayarlanıp urısqa, Qara tuwın jaynattı. Jeti kún segbir tartadı, Jete almaydı keyninen, Qalmaqtıń eli jıraqtı, Atlarınıń tuyaǵı, Qaytpas jawhar polattı, Tas tóbege aladı, Qayshılap eki qulaqtı

Qalmaqlarǵa jete almay, Maydanda atları ılaqtı, Qarsılasqan neshshege,

251

Ólimnen xabar ańlattı, Tulparlardıń dúbiri, Bayabandı janlattı. Saltanatı batırlardıń, Kórgen jandı tańlanttı. Maydanda qurıp saltanat, Jasıl tuwın jaynattı, Aldınan kese ótkenniń, Ózine qolın baylattı. Úsh mezgilde at jemlep, Quyrıq jalın tarattı. Qalmaqlardıń keyninen, Atlardıń basın qarattı Attıń basın tartadı,

Gáhi jelip, gá jortadı, Áziz janǵa zor etti, Izin quwıp qalmaqtıń,

Onbes kún sapar tartadı. Atlarǵa tumar taqpadı, Qaysarǵa sapar jaqpadı, On altı kún jaw shawıp, Jawlardan dárek tappadı.

At shomıldı terlerge,

Bás bar ma eken xalayıq, Sonday batır erlerge. Jigirma bes kúnde baradı, Daraqlı degen jerlerge, Atlarǵa terler qatadı, SHarshaǵan jerde jatadı, Alıp shıqqan azıq joq, Tawlı-taslı jerlerden, Maral, kiyik atadı,

Dárek tappay jawlardan, Armaǵan sapar tartadı,

252

Basına kúnler tuwadı,

Atlarınıń terleri

Jerdiń betin juwadı,

Dárek tappay otız kún,

Jawlardıń izin quwadı.

Kete bersin Gúlayım,

Jawlardan sóz baslanadı.

Alqıssa sózdi esitiń,

Eleksan degen qalmaqtan,

Noǵaydıń elin shuwlatqan, Xabarsız jatqan xalıqtıń, Ústinde at oynatqan,

Sarkoptıń qalıń eline, Túrli opat darıtqan, Qanǵa boyap maydanın,

SHashıp biygúnadan qanın, Azaplap san mıń adamın, On toǵız mıń olja malıń, Ózli-ózine aydatqan. Ǵubbat degen sháhárge, Ǵázep etip jol tartqan.

Sol ketkennen ketedi,

Gúlayımǵa jetkizbey, SHóllerdi segbir etedi. Áyne úsh ay jol júrip, Qalasına jetedi. Bas-ayaǵın jıynatıp, Neshsheniń qolın baylatıp, Qalasın bálent saldırıp, Qandegin tereń qazdırıp, Bende bolǵan xalıqtı, Aqıl-esten sastırıp, Qalasın qamal etedi.

253

Qabıl etpey kóz jasın,

Sıyındırmay allasın,

Otqa jaǵıp jas balasın Qadaǵan etti qalasın. Qarsıların attırdı, Neshshesin tiri shaptırdı, Tamashaǵa neshshesin, Iytlerge taslap tarttırdı.

On-onbesin qosaqlap,

Darıttı hár túr apattı, Qayǵıǵa qayǵı jamattı, Qatarında nar edi, Qarsı kelgen jerinde,

Dushpanǵa dúnya tar edi, Noǵaylıǵa atı málim. Ertuwǵan batır bar edi, Eleksan degen zalımıń,

Sonnan xabardar edi.

Sol batırdı aldırıp, Arqasına er salıp.

Júdá zárresin alıp. Uzaq jolǵa júk arttı, Gúnasız berdi azaptı. Kórsetti hár túr ǵazaptı. Nálet bolǵır qutırǵan, Jılap barǵan xalıqqa, Aranday awzın ashadı. Siyasatı basadı.

Jılap júrgen xalıqqa, Awzın ashıp aqırıp, Uw-záhárin shashadı, Jas kelinshek, qızlardıń, Ókpelerin osadı. Kópshiliktiń ishinde.

254

Kópektey tarpa basadı.

Dálil aytsań bir awız.

Teneńe ot basadı.

Zardabınan tayaqtıń,

Neshsheler qan qusadı.

Juptan-juptan qosaqlap,

Ayaǵın bekkem tusadı

On-onbesten qosaqlap.

Maydanda qosqa qosadı.

Kózde jasın kórmedi,

Zalım sózge ilmedi.

Zar jılasa, mezgilli,

Azıq-awqat bermedi.

Ertuwǵan degen batırdıń,

Azabınan zalımnıń.

Beti órten shalǵanday.

Dúzde umıt qalǵanday,

Dozaqqa tiri salǵanday,

Biymezgil qazan urǵanday,

SHın dozaqı bolǵanday,

Eki qap júkti artadı.

Jonına terler qatadı.

Nar túyedey baypańlap.

Kóshede jollar tartadı,

Heshkim kózge ilmeydi,

Mına bolǵan wayqandı.

Bir qudayım kórmedi.

Túrinen xan seskenip.

Ertuwǵanday batırdı.

Ortaǵa súyrep shıǵartıp.

Elek xan turıp sóyleydi:

«Tegiń maǵan dushpan» — dep, «Mınanı kópke qospań» — dep,

255

«Jutım berip júregórmeń, Erterek ólsin ashtan» — dep. Jasawılǵa aqırdı.

Burınǵı kúnler azday, Sonday jaza qollaptı,

Elge oyran salar dep,

Ertuwǵanday batırdı, Tereńlikke taslaptı. Sol waqıtta Ertuwǵan, Qattı ashıwı keledi,

Kúsh bermey jeti jallatqa, Bir tastı alıp dástine, Juwırıp kirdi Ertuwǵan, Abaysızda otırǵan,

Elek xannıń ústine, Ertuwǵandı kórgende, Eleksanday xanıńız, Tasbaqaday aznadı, Túrin kórip batırdıń, Qara jerge qazıqtay. Kirip kete jazladı. Hawlıqqanı sonshelli, Eleksanday zalım xan, Ashıwlı sherdey aqırdı, Tamaǵın kernep baqırdı, Kópek iyttey barqırap, Jallad diyip shaqırdı, Sup-sur boldı júzleri, Alarıp eki kózleri, SHaǵawıq qara jılanday, Jalaqlap qızıl tilleri, Ísqırıp kózin alartıp, Baqaday boldı túrleri, Qızıl júzin soldırdı,

256

Ǵamǵa kewilin toltırdı,

Biyley almay gewdesin,

Gá turıp, gá otırdı.

Hesh járdemshi tabalmay,

Jılanday tili jalaqlap,

Jaltańlap qaradı,

Qarap turıń xalayıq,

Batırǵa náwbet jetedi,

Ertuwǵan sóyley beredi:

«Ha qutırǵan, qutırǵan, Ashıp qara kózińdi, Sorasa juwap bermeyseń,

Sen kimmen deyseń ózińdi, Házirinshe asıqpa, Sarǵaytarman júzińdi, Barǵanıńda Sarkopqa, Qara shaldıń baǵıma.

Iynedey guman joq edi,

Ot jiberdiń taǵıma, Pende qılıp aydadıń, Urıp soǵıp azaplap. Neler ayttıń xalqıma, Eksitermen jasıńdı,

Jularman bir-bir shashıńdı, Jas quwray quraqım kórmey, Omırayın ba basıńdı, Qayraq tastay qayrayın, Qırayın ba tisińdi.

Oyran qılıp shebine, Aydayın ba isińdi.

Meni kim dep bileseń, Basıńa kiy telpektey. Aqırı mennen óleseń.

257

Kózińdi ashıp anıqlap, Nege meni kórmeyseń, Úsh ayshılıq jollardan,

Baslap keldim xalqımdı, Násiyatlap jubatıp. Ertip keldim jurtımdı, Olja qılıp túsirdiń,

On altı mıń malımdı. Nege qádirim bilmeyseń, Tal burawǵa buratıp. Qıyratayın ba sanıńdı, Qara tigip baǵıńa. SHashayın ba qanıńdı. A qutırǵan, qutırǵan. Oyla sońǵı halıńdı.

SHaba berme batpaqtan.

Bayqap sóyle sońıńdı, Ayı-kúnim batqansha, Umıtpastan sózińdi, Sen de bir iyt qutırǵan, Tax dep aldap xalıqtı, Salǵa minip otırǵan, Túbirime nayza urma. Pisip turǵan eginimdi,

YArım belinen orma, Gezek kelip esin jıyar,

Oylanıp kóz jasın tıyar, Alamdı tutıp eleslep, Keyninen keler aq suńqar, Qasharıńa jer tappay, «Nege tiydim kún tuwar». Ballarınıń arı ushın, Aq suńqarım iyshalla,

Qáhár menen pánje urar.

258

Sendey aqmaq qutırǵan, Bir pánjede joq bolar. Náwbet bizge aynalıp, Ańla sonı qutırǵan. Ayı-kúniń tez batar,

SHaba berme batpaqtan,

Bizge jarıq tań atar. Biyik tawıń qulatıp, SHáhárińdi qıyratıp, Atı shıqqan nárwanıńdı, Balta salıp qulatar. Ulıń menen qızıńdı, Árman menen jılatar,

Seskenbeymen aybatıńnan,

Tilimdi sennen tartpayman,

Jalınıq sóz aytpayman, Jandır meni otıńa,

Haq hesh jerden harımas, Ańla men saǵan haqpan, Eki júzli keskir almas, Haslı kári gúnasız,

Hesh bir jerde jılamas, Jónsiz etken jamanlıq,

Hesh jerde yadıńnan qalmas.

Polat nayza urǵanda, Qara tas ta toqtamas,

Qádirli adam qalıń jawda, Qapalanıp júzi solmas, Qalıń jawda júrse de, Nesibesi arılmas,

Qayda barsa jol ashıq,

Hesh jerde jolı tarılmas. Ǵayratımdı kórgen xalqım, Maǵan narıyza bolmas.

259

Jaqsılıq qılsań jigitke,

Hesh bir jerde umıtpas. Mına qılǵan qısımıń,

Hesh waqta yadımnan qalmas.Aqmaqqa násiyat aytsań,

Sóz mánisin ańlamas. Alqıssa sonda Elek xan, Aybaltası jarqırap, SHalǵan malday qarqırap, Ash kópektey barqırap, Jallat diyip shaqırdı, Qıyıń onıń jelkesin, Qulaq, murının kesiń, Alıń aqıl menen esin, Pándi-pándi násiyatım, Aldıma qaytıp kelmesin. Tezme-tezden ápketiń, Ekinshi kózim kórmesin, Erterekten aparıp,

Uw jaylatıń denesin». Tayın bolıp sákkiz jallat, Erkin bermey urıp aydap, Tumlı-tustan antalap,

Zulımlıǵın baslap,

Qırıq qulash tereń zindanǵa, Aparıp taslattı.

Alqıssa zalım qalmaqtıń, Párawan shıqtı pármanı, Alǵa bastı dáwranı,

Kewiline kelgenin islep,

Ishinen shıqtı ármanı. Qamal qılıp qalasın, Qadaǵan etip dalasın,

260