Qiriq qiz dastani

Ushıp-ushıp quwandı.

Kewil dárti uwlandı,

Qorqıp turǵan xanıńız,

Kewli tasıp jubandı,

Sol waqtında Elek xan,

Sırın aytıp kópshilikke, Mınaday sóz aytadı: Qayttımeken dáwletim, Qırıq kún tınbay jawdı qar

Úsh jıl boldı bir jaǵımda. Gúlayım sulıw degen bar. Kózim tússe kózińe,

Qara jerge qazıqtay,

Kirip kete jazlayman.

Hár bir waqta ájelim, Sonnan ba degen qáwpim bar Úsh kún boldı oylasam, Zamanım meniń tarıldı, Óz-ózinen hawlıǵıp.

Júregim qorqıp jarıldı, Ne qılarım bile almay, Aqıl-esten ayırıldım.

Hesh bir iláj ete almay, Óz-ózimnen mayırıldım, Jipekten názik torqaman, Batırlıqqa shorqaman, Gúlayımnan ájelim,

Jeter me degen qáwpim bar Qarsılasıp kelgendi, Qaltırap qattı qorqaman. Nayıbı násiyat aytadı, Hawlıqpańız xanımız, Qayıl bolıń hár iske, Qayǵınıń ashıp qaqpaǵın,

301

Salma ózińdi qápeske.

Kisige etken jamanlıq

Oylap kórseń ótken isti,

Xalayıqqa qanıqtı,

Ótirik emes anıqtı:

Ótken iske ókinbeń, Dushpanıń seni tanıptı. Uwayım-qayǵı qoyayıq,

Qoldan kele bilgenshe,

Qanın iship toyayıq,

Qamap alıp kóp dushpandı, Eki kózin oyayıq. Ǵayratıńdı sala ber,

Eplep qolǵa túsirip, Gúlayımday sulıwıń, Qarqıratıp shalayıq. Bende bolǵan xalqınıń, Bir shetinen qırayıq, Qızıl júzin soldırıp, Ishine ármanın toltırıp,

Ertuwǵan degen batırı bar, Erterek otqa jaǵayıq. Qoldan kelse doslarım, Gúlayımday sulıwıń, Eplep uslap alayıq, Nasırǵa isi shabadı, Qalmaqlardıń biyleri, Sonday aqıl tabadı.

Alqıssa sonday hámel etedi, Bul saparı eglenbey, Gúlayımǵa jetedi.

Etin qırqıp Gúlayımnıń. Súyeginen ótedi. Qarshıǵaday qayqayıp.

302

Gúlayım atqa minedi.

Qıran batır qasında.

Elek xannıń aldında,

At oynatıp keledi.

Aybatlanıp aqırıp,

Qıran batır sóyley beredi:

Aqılım boldı meniń lal,

Olja bolǵay jıyǵan mal,

Aytatuǵın arzım bar,

Xanımız buǵan qulaq sal. Qatarda bardı qara nar, Ishimde tolı namıs-ar, Bende qılıp qoyıpsań. SHáhárińde qamawlı.

On eki mıń xalqım bar. Oyla biziń maqsetke jet. Urısıp bolma qara bet, Biziń menen el bolsań. On altı mıń malımdı.

On eki mıń xalqımdı, Qolıma ber azat et.

At kekilin óreseń, Ózińe óziń tóreseń, Biziń menen el bolsań, On altı mıń malımdı. Tezme-tez ákep bereseń. Aytqan gápke turmasań. Tań azanǵa iyshalla,

Óz basıńdı ózińiz. Nayza ushında kóreseń. Maydanıń boyalar qanǵa, Basıńa túspesin sawda. Aytqan gápke turmasań.

Eglenbey shıǵın sawashqa.

303

Sol gáplerdi bir aytıp,

Beline sadaq oradı,

Jawǵa qarday boradı,

Jaw quralın taǵınıp.

Barlıǵı birden atlanıp,

Xan ústine tápinip,

Qıran menen Gúlayım.

Sawashqa tayar boladı.

Zerebesin úyirdi,

Qalmaqlardıń xanına,

Qattı xızmet buyırdı,

Bende bolǵan xalayıq,

At astında qalmasın dep,

Bas-ayaǵın jıynap,

Qol kóterip tursın dep,

Gúlayımday periyzat.

Qırıq qızdı soǵan buyırdı.

Alqıssa batır Gúlayım,

Jaraǵan narday ıńıranıp,

Muzday temir qursanıp,

Qan sawashqa qumarlanıp,

Aq semserin qolǵa alıp,

Urıs jayǵa qaratıp,

Attıń basın ońǵarıp,

Tájine shegip tulparǵa.

Kele berdi Gúlayım.

Alqıssa sózdi esitiń,

Eleksan degen zalımnan.

Ashıq edi arası,

Tolıp júrekke jarası,

Eki batır kútip tursa,

Saltanat tutıp kiyatır.

Kórindi qalmaqtıń qarası.

Gúlayımdı kórgende,

304

Tarıladı zamanası,

Tesik tappay kirerge.

Sır bildirmey Eleksan, Gúlayımǵa aqırıp. Mınaday sóz aytadı: Áy batırlar, batırlar,

Miyman diyip men sıylap, Dárpenbeyin jatırman. Ańla, ańla enaǵar, Atıńnıń basın tartıńlar, Sebep pen keldiń elime, Háddiń bilmey enaǵar, Pánje salasań belime, Háddiń bolsa kel beri, Qayıl bolsań ólimge, Miymanlıǵıńdı sıylayıq, Qayt adaspay keynińe. Óziń ázzi nasharsań, Miymanlıǵıń jáne bar, Men tiymeymen zeynińe. Uyat bolarsań jeńilseń, Ne keledi qolıńnan, Meniń menen ayqassań,

Parsha-parsha bolarsań, Qayt keynińe enaǵar, Túserseń jallat qolına,

Ásker shanshıp tum-tusıńnan Jete almay júrme elińe. Biziń ásker jol bermes. Kelmesin hesh kewlińe, Abıray barda nasharım, Tezden qaytıń keynińe,

Sonı aytıp zalım xan, Aybat shegip qaradı.

305

Mına sózdi esitip, Gúlayımday periyzat, Buǵan qarap ne dedi: SHıǵar bolsań atar tańǵa, Zimistandur qutırǵan. Oylap sóz ayt bádirek, Aldıńdaǵı turǵannıń, Kim ekenin sen ańla. Tasıp-tasıp tolǵanıńdı, Sandıraqlap maydanǵa, Bilmeyseń ne bolǵanıńdı. Sen ańlamay tursań ba? Qazan urıp solǵanıńdı, Talqan etip qalańdı, Qanǵa bılǵap dalańdı,

YAdla ketken ata-anańdı. Ańla, ańla enaǵar, Tanımaysań aǵańdı. Baylaǵan belge potamdı, Keshirilmes kóp qatańdı, Ózim ańǵa ketkende, Buwrabay atlı atamdı, Baylap atqan senbediń? Mıńǵa basın taylaǵan, Beldewge bedew baylaǵan. Jańadárya jaǵasın,

Erkin júrip jaylaǵan. Tolı noǵay elatın,

Súriwlep malday aydaǵan, Eleksan zalım senbediń? Xalqıma tisin qayraǵan, Sarkoptıń tolı elatın, Qosaqlap ózin baylaǵan, Jalınsa da zar jılap,

306

Hárgiz tilin almaǵan.

Zalım dushpan senbediń?

Dúnyası bolsa ala ǵoy,

Biygúna jatqan xalıqtı,

Qarqıratıp shalǵanday,

Ne qılıp edim men saǵan. Keshireyin men qıylı qal, El bolayıq xan aǵa, Gúnańızdı moynıńa al. Awır kórme sózimdi, Bir awızdan qabıl al.

Sarkop degen qalamdı, Óziń barıp buzıpsań. Birinshiden aytarım, Tezden barıp sonı sal. On mıń adam qırıpsań, On bir mıńın aydapsań, Ólgen qudaydıń múlki, Tiri jaǵın jıynap-terip, Túrkstanday sháhárime, Qaytıw ushın jolǵa sal. Óltiripseń gúnasız.

Tartar seni de qara jer,

Erksiz aydap kelipseń, On eki mıń janımdı, On altı mıń malımdı, Mıń altınnan qunın ber. Ózgertpe qıylı qalımdı, Aytqanıma júrmeseń, Jiberemen jalıńdı. Alay-pılay sóz aytsań.

SHashaman qızıl qanıńdı. Aytqanımdı etpeseń. Alaman tende janıńdı,

307

Tal burawǵa tisletip,

Qıyrataman sanıńdı,

Oǵan qayıl bolmasań, Áskerlerińdi topla,

Áyne tańnıń atıwına,

SHıǵıń tezden sawashqa.

Esitip onı Eleksan,

Mınaday sóz aytadı:

Tıńlamayman nalańdı.

Oyran qılıp say-salańdı

Kórgenim joq qalańdı,

Ádil bolsań Gúlayım,

Jappa maǵan jalańdı, Tuwrısınan kele ber, Juqtırma, zańǵar qarandı. Malıńdı seniń almadım, Oq tiydi atańız óldi, Kórgenim joq anańdı, Elińde seniń at shaptım. Bılǵadım shańǵa dalańdı. Jala japsań Gúlayım, Qáne aytıń ollańdı.

Men dinimnen qaytpayman. YAlǵan sózdi aytpayman, Barǵan jerde jol tappay, Sendey úsh ay jatpayman. Qarsılasıp jaw kelse. Atımnıń basın tartpayman Aldım shawıp malıńdı, Tóleymen dep aytpayman. Jaba ber qáni jalańdı, Gúlayım sennen qorıqpayman Tıńlamaysań jaǵday-jaydı Túp saǵası bir qudaydı,

308

Burıńǵınıń naqılı bar,

Kúsh atasın tıńlamaydı. Ǵayratıń bolsa sal deydi Haqıń bolsa al deydi, Kúshli jalınıp turmas, Kúshiń bolsa Gúlayım. Mennen óshińdi al deydi.

Jolatpa meni sayańa. Nardan tuwǵan maya ma. Aspanıń bolsa tasla maǵan, Qolıńnan kelse ayama. Ayttım mıqlap tóresin. Kimdi ázzi kóreseń,

Men astıńda qalayın. Taydır aspannıń óresin, Tezegińdi termeymen. Basım ketpey gewdemnen, Saǵan bir pul bermeymen. Zamanım bop tur júdá tar, Bolmasın jigit sózi ǵar Qolıńnan kelse ayanba, Ne qılsań da erkiń bar. Esitip onı Gúlayım, Asıǵısta albırap. Aybatınan seskenip,

Qanı qashıp qaltırap. Qarshıǵaday qaǵındı. Urısqa ózin qolaylap.

Alǵır qustay jaytańlap, Qıran menen Gúlayım, At shawıp shıqtı ortaǵa, Qaraǵay nayza óńgerip. Árebi atqa jem berip, Atlanıp shıqtı batırlar,

309

Basın mıńǵa teńgerip.

Kók ala qalqan jamılıp,

Ash buwraday sabılıp.

At shawıp shıqtı Gúlayım, Ottay baǵrı qamılıp. Qanxor erdiń biri eken,

Erlerden asqan er eken. Bendelerdi iyirip,

Basın qurap qırıq batır, Gúlayım menen Qırannıń. Jolın tosıp tur eken.

At kekili esildi,

Dushpannıń baǵrı kesildi, Basın qurap qırıq batır, Urıs jawǵa qosıldı.

At shapqan daǵlar pás bolıp, Ayra túskenler dus bolıp, Urısqa kirdi batırlar, Gúlayım, Qıran bas bolıp. YAlǵan sózge ermedi,

Urıq shelli kórmedi, Alǵa basıp batırlar, Qalmaqqa qılısh sermedi. Beline sadaq oradı,

Jawǵan qarday boradı, Esabı joq qalmaqqa, Qaytpay qılısh uradı, Ǵubbat degen qalada, Aqırzaman boladı. Qarsılassa jasladı,

SHeginip hárgiz qashpadı, Qalmaqlardıń basına,

Kerilip semser tasladı, Márttiń kewli tasadı,

310