Qiriq qiz dastani

Onıń ushın sarsılma,

SHın ashıǵım Gúlayım.

Márt bolǵanlar waqtın xoshlar, Dushpan ókpesi osılar, Asıqpańız Gúlayım qız, Jawlarıń mennen basılar.

Bekkem baylańız belińdi, Soldırma baǵda gúlińdi, Azǵana waq sabır et, Azat qılarman elińdi.

Taqlay beriń kúsh-qarıwıń, Basıńa keldi dáwiriń, Óz-ózińdi aldırmańız, Siyasat etiń arıwım. Dushpan saǵasın tıyarman, Bas-ayaǵımdı jıyarman,

Qayǵılanba Gúlayım qız, Xanıńnıń jelkesin qıyarman. Sonı aytıp batırıń,

Qızdıń kewilin aladı, Gúlayımnıń beline, Pota buwǵanday boladı, Mına sózdi esitip, Belin bekkem bayladı, Sawashqa ózin sayladı, Jaǵalap shetten aynalıp, Qayım jerler barladı, Qalaǵa atlar salayıq, Jawdan óshti alayıq, YA óleyik, ya qalayıq, Búytip jatqan bolmaydı,

Qoldan kele bilgenshe, Tum-tusqa at salayıq. Dushpanlardan ósh alsaq,

281

Sol bolar bizge ılayıq. Aytqanımdı tıńlasańız, Atlanıń tezden xalayıq. Gúlayımday periyzatqa, Sonday gápti aytadı.

Sol waqtında Gúlayım, Qıran batırǵa, Mınaday sóz aytadı:

— Kórgen jannıń qurıshı qandı, Talap ettiń begi, xandı,

Seniń menen bizlerge, Dus qılǵay alla ańsandı,

Birin biri quwatladı batırlar, Taslayıq qayǵı-qapanı, Kóp shektirdi xalıqqa,

Jábir menen japanı. Hár kim ǵayrat salǵaylı, Dushpanlardı joq qılıp, Súreyik zawqı-sapanı.

Tum-tusqa atlar shabayıq, Qalanıń awzın tabayıq, Saplastırıp dushpandı, Elimizge qaytayıq. Túyinin tawıp shesheyik, Qalmaqtıń qanın isheyik. Oyran salıp ordasın, Kepin tonın pisheyik. Ǵayrat salıń jan dostım, Búlgen eldiń ǵamı ushın, SHıbın jannan kesheyik, Qıran batır esitip, Júdá maqul kóredi,

Jabırlasıp qırıq batır, Usı sózdiń haqqında,

282

Barlıǵı wáde beredi.

Jaqsılıq penen jamanlıq,

Bir qudadan kóredi. Gúlayım sárdar bas bolıp, Batırlar atqa minedi. Keyninen ǵawlap eredi. Kózleri ottay jaynadı, Polattan suwlıq shaynadı, Jáhándi kewili jayladı, Qáhárlenip qırıq batır, Jawlarǵa ózin sayladı, Minip atların jónedi, Óz-ózinen tartısıp, SHamasın ólshep kóredi. Jedel berip óz-ózine, Kúshlerine senedi. Tum-tusınan at aydap, Dárwazaǵa keledi.

Atqa tumar taǵadı, Kimi atıp, kimi shabadı, Almas qılısh kespedi, Qansha qarıw salsa da, Batırlar dadı jetpedi,

Qıyaǵa bedew shappadı,

Tumlı-tustan baqladı,

Bul qalaǵa kirgendey,

Batırlar jasqa tappadı.

Jiger-ǵayrat kúshi tolǵan,

Xalqı ushın qorǵan bolǵan,

Sol qalanı aynalıp,

Etti batırlar tas-talqan,

Jiger-kúshi tasadı,

Tum-tustan hújim jasadı,

Ya ala almay, ya kete almay,

283

Bir yarım ay jatadı.

Onınshı bólim

Alqıssa sózdi esitiń,

Elek xan degen qalmaqtan.

Ármanlı tańlar atırǵan, Ay menen kúnin batırǵan, On mıń bende bar edi, Qalmaqlardıń qolında, Bende bolıp jatırǵan, Zeyni tanıp iledi, Gúlayımnıń kelgenin,

Solar ishte biledi. Ata-tegi batır edi,

Qáhár etken jerinde, Qırıq adamǵa tatır edi. Sol xalıqtıń ishinde, Qarańǵı jayda jatırǵan,

Aqsholpan degen bar edi,

Gúlayımnıń kelgenin, Ishte jatıp biyshara,

Ol da xabardar edi.

Gúlayımǵa baǵıshlap, Kópshilikke xabarlap, Mınaday sóz aytqan eken:

Minip bedew jelgendi,

Namıstan kúyip ólgendi. Ańlap turman bir nıshan, Gúlayımday arıslanım,

Keynimnen quwıp kelgendi,

284

Qalanıń awzın taba almay,

Onda-munda soqlıǵıp,

Jol taba almay júrgendi. Erkin atın shaba almay, Ábireyin xalıqtıń jaba almay, Qańǵalap júrgen bolmasın, Kirer sańlaq taba almay. Jaqsılıǵın keltiriń,

Qast etkendi óltiriń, Men ańlayman bir sırdı, Qalmaqlarǵa sezdirmey, Meniń aytqan sózimdi, Gúlayımǵa bildiriń. Baǵınıń gúli solmasın, Paymanası tolmasın, Mına zalım qalmaqtıń, Segiz jerde xorı bar, Qurıp qoyǵan aytıwlı, Qırıq bes jerde torı bar. Gúlayımday jalǵızım, Solarǵa dus bolmasın, Uzaq biyik tawı bar, Esapsız jatqan jawı bar, Qalanıń arqa shetinde, Kúnniń shıǵar astında, Bir mezgillik jolı bar, Biyik tawdıń astında, Qalasınıń awzı bar, Anıq kózim kórgen joq, Xalqınıń aytqan sózi bar, Joqdur onıń kóp-azı, Mudam qamal qısı, jazı, Kerek emes kúsh-qarıw, Mınaday onıń ilajı:

285

Xabar alsań sol jerden,

Bir adamdı kóreseń,

Saqalı uzın salalı,

Kún-tún otır sol jerde, Erksiz tartar sıynı-salı. Bayqap oǵan qarasań, Qolında ziyruw-zábarı, Sonı qolǵa túsirseń, Talabıń oń bolǵanı. Sonı qolǵa túsirseń, Qalanıń awzın tabasań, Qarsılasıp ayqasıp, Jawıńa qılısh tartasań, Awhalıń júdá qıyındı, Sonı izlep tappasań, Ashıladı etegiń,

Óziń qımtap jappasań, Maqsetińe jetpeyseń, Waqtında tuxım shashpasań. Malıń keter basına,

Basına bas jip taqpasań, Dedigińe jete almaysań, Burın atıń shappasań.

Qazanıń sirá pispeydi, Astına ot jaqpasań, Qatınıń keter basına, Qazıq qılıp qaqpasań. Jete almaysań elińe, Usını oylap tappasań. Jazıp bárjay keltiriń.

Adamzatqa bildirmey,

Gúlayımjanǵa jetkeriń. Mingen atı shabılar,

286

Moynında hasıl taǵılar,

Orınlansa usı sóz,

Izlegeni tabılar.

Ańlay qoysa keshikpey, Ábireyi jabılar. Kúsh-kúshine ulasıp, Ash búrkittey shabılar.

Maqsetine jetisip, Oynap-kúlip shad bolar, Usı xabardı jetkizsek, Batırlar bizdi bahalar. Ne bolsa da men ayttım,

Yar bolǵay ata-balalar.

Sonı aytıp Aqsholpan, Kópshilikke jıǵıldı. Esitip onı xalayıq,

Bólingen qoyday shuwladı. Aqsholpanday arıwdı, Ortasına aladı.

Aytqan sózin qaytarıp, Bir-birlep xatqa saladı, Maydanǵa shıǵıw ilaj joq Kópshilik aqıl tabadı. Hayran bolıp turadı,

Bir birinen soradı. Aytılǵan sózdi xat etip, Mushtay tasqa oradı, Kesh bolıp kúnler batadı, Tósekte hár kim jatadı, Áyne túnniń jarpında, Sálemxatqa tas orap, Saqpanǵa saldı bir jigit, Qaladan sırtqa atadı,

Kempirge hámme bas urdı,

287

Eki qolın quwsırdı,

Saqpan menen sálemxattı, Áyne túnniń jarpında, Táwekel sırtqa asırdı. Alqıssa sózdi esitiń, Maydandaǵı qırıq qızdan. Ishleri tolı namıs-ar, Qalanıń awzın taba almay, Aldı biyik, artı jar, Hayran bolıp júr edi,

Bul qalaǵa kire almay, Áyne túnniń jarpında, Nayzasına súyenip, Tur edi sırtta batırlar.

Ármanlıq penen taq attı, Jarıq túsip álemge, Tum-tusına qaradı. Neshshe qıyır, neshshe adır, Kórgendi erksiz qaratar, Kórinedi aǵarıp,

Janında bir narse jatır, Qaǵazdı jerden aladı, Asıǵısta batırlar, Tarqatıp oqıp qaradı, Mánisin onıń ańlasa, Gúlayımnıń yadına, Túrli xabar saladı. Kózi toldı jasına, Nur toldı peshanasına, Aytqan gápke túsinip, Asıǵıs penen atlandı, Gúlayımday periyzat,

Qızların ertip qasına, Kún shıǵarǵa jol tarttı,

288

Qızlardı ertip artına,

Xatqa bári túsinip,

Jetisti batır shıńına.

Qáhár menen pátlenip,

Quwanıp kewili shadlanıp,

Qaraǵay nayzasın óńgerip,

Júrdi shıǵısqa jollanıp.

Qalaǵa kiriw maqseti, SHıntı menen qollanıp, Bir mezgil júrip qarasa, Qalanıń shıǵıs astında, Bir tas kórdi minarlanıp, Jetip bardı at aydap, Gúlayım batır saylanıp, Saltanat tutıp kiyatır, Som temirge qursanıp, Názer salıp qaradı, Dárwazada bayqadı, Ómirinshe belli kári, Esitken burın qardarı, Otır eken bir ǵarrı, Jası júzden de arı,

Aytqanday qarasa qolında,

Ziyriw-zábarı.

Tuwrı keldi mama aytqan,

Bir jarım ay jolın joytqan,

Quwanısıp batırlar,

Múshkili boldı ansan. Alqıssa batır sóyleydi: Bálent daǵlarda bardı pás, Aqpaǵay kózden selli jas, Jan ózińde turǵanda,

289

Dárwazadan awlaq qash.

Nege otırıpsań jolda,

Batırmısań sen ozalda,

Abıray barda qapıńdı ash,

Jan ózińde turǵanda.

Ketpesin dushpanda arıń,

Batırman men belli kárim,

Dárwazaban esik ash,

Keldi Gúlayım qandarıń.

Batır bolsań qılma nalıs,

Sapar tarttım jolım alıs,

Arnap keldim qalańa,

Keliń berman biz ben tanıs.

Esitip onı Eleksan,

Ne qıların bile almay,

Keynine qarap qasha almay,

Bastı qızdıń siyasatı,

Batırlardıń siyasatı,

Qalmaqtı jaman basadı.

Ne qıların bile almay,

Aqılınan sasadı.

Wázirlerin shaqırıp,

Eleksanday zalım xan,

Mınaday sóz aytadı:

Minip bedew jelipti,

Neshshesi shólde ólipti,

Túrkstannıń xalqınan,

Ataqlı batırlar kelipti.

Alǵanday úlestan payın,

Qarsılassaq alar payın,

Dárwazanı tez ashıńlar,

Mártlik penen bolıń tayın.

Arqayınlıqtı qoyayıq,

Baylap alıp barlıǵıńdı,

Jawlarǵa olja bolmayıq,

290