Qiriq qiz dastani

Qanların suwday shashadı,

Qaq jawrınnıń tusı dep,

Nıqlap nayzalar basadı.

Qalasın tintip jaynattı,

Tum-tusqa atlar oynattı,

Neshsheniń janın qıynattı,

Kempir menen ǵarrınıń,

Júreklerin suwlattı.

Joq qıldı qarsı jawların,

Tumlı-tusqa at qoyıp,

Talqan etti tawların,

Qalmaqlardıń áskeri,

Qara shıbınday ǵawladı,

Aradan úsh kún ótkende,

Qalmaqlardıń elatı,

Bólingen qoyday shuwladı.

Arqadan esti suwıq jel,

Aydarhaday tımsalı,

Teńseldirdi alamdı,

Tawlardıń kúshli shamalı,

Aydap keldi Eleksan,

Tań qalǵanday neshe palwan,

Sawıtı polat jaǵalı,

Qúdiretten kem emes,

Eleksannıń qamalı.

Kúni-túni uytqıǵan,

Ashılmadı dumanı,

Hárkimniń óz oyına,

Tiriligi gumandı.

Qorıqqanınan neshsheler,

O dúnyaday tımsalı.

Jer teńseltip nalası,

Buzılıp kewil qalası,

Kóp jıǵınǵa bas bolıp,

311

Ash jolbarıstay aqırıp,

Jáne tayın boladı, Qalmaqlardıń patshası, Endi náwbet jetisti, Qalmaqlardıń saparı. Kelipti qattı qáhári, Tuw túbinde tur edi, Bolıp atqan sawashtan, Bar edi onıń xabarı Hámeldarı, nayıbı, Jetpis eki palwanı, Átirapına qorǵan bolıp, Xan ortaǵa shıǵadı, Toqsan bolıp toparı, Patsha sóyley beredi, Gúlayımǵa lap urıp, Gúlayım atlı biyhaya, Aldıń zańǵar ayımdı, Ońnan, soldan at qoyıp, Júdá aldıń ońayıń, Asıqpańız kelleǵar, Tutılar kún menen ayıń. Albırama, asıqpa,

Alarman sennen úles payım, Biygúna jurttı shaptım dep SHaplıǵa berme nasharım.

Batır sendey bolmaydı, Jurtqa jábir salmaydı, Xabarlaspay, gáplespey, Kisiniń wájin almaydı. Batır bolǵan sóyleydi tım,

Keshirer on-onbesin, Batırlardan qalǵan naqıl, Almań búlgenniń búldirgenin.

312

Seni batır demeymen,

Íqrarıńa senbeymen.

Sonsha áskerim qırıpsań,

SHıbın shelli kórmeymen,

Kerilip qılısh urıpsań,

Óz kewlińe baratırman dep. Qurıshıń qanıp turıpsań, Xabarlaspay, gáplespey, Ruxsatsız enaǵar, Láshkerimdi qırıpsań,

Men de jaǵalı el dedi, Áskerim ele kán dedi,

Xáddiń bosa Gúlayım,

Endi bunnan buyaǵı, Jekkeme-jekke kel dedi.

Qara shashıńdı ór dedi, Aytqanıma er dedi, Háddiń bosa Gúlayım, Oq atısıp kór dedi. Attıń jalın óreyik, Bir birewdiń hámelin,

Qanday eken bileyik, Endi bunnan buyaǵı. Mına maydan dalada,

Oq atısıp kóreyik. Xáddiń bosa Gúlayım. Bir jerde tur qozǵalma. Ishińde tolı namıs-ar, Seniń menen ayqaspay, At basınday árman bar, Háddiń bolsa kel beri, Tutasayıq kelleǵar. Alqıssa sonda Gúlayım,

Qalmaqqa qarap ne dedi,

313

Qarsılassań belli halıń,

Qalmasın ishinde qıylı qalıń, Xáddiń bolsa qutırǵan,

Tezme-tezden tayarlanıń. Há qutırǵan, qutırǵan, Kóter sál-pál kewlińdi. Qáhárlensem iyshalla. Sındırarman belińdi Kúshiń jıyna ǵayrat sal, Ayırıp al elińdi.

Qoldan kelse ayanba, Oyarman seniń kózińdi. Láshkeriń mennen qırıldı. Oǵan sebep ózińdi. Albıraqlap topıraq shashpa Oylap aytıń sózińdi. Qaqpan qapqan qasqırday. Urınbaǵıl jan-jaqqa, Pitkergen isińdi. Aydarhaday aqırıp. Qubartpańız júzińdi, Halıń bolsa xan aǵa,

Alıń mennen óshińdi, Jekkeme-jekke kel maǵan. Jıyna belge kúshińdi, Zimistan qurıp basıńa, Túsireyin keshińdi, Óz-ózińnen ókinip, Jandırayın ishińdi,

Iyttey talap batırlar, Qarnamas pa eken tósińdi, Keltireyin aldıńa,

Kórgen seniń túsińdi, Jańa taptıń enaǵar,

314

Qorqatuǵın kisińdi.

Birim-birim qashawlap,

Omırayın ba tisińdi,

Mına sózdi esitip,

Eleksanday zalım xan,

Aybatlanıp aqırdı,

Jaqınladı qasına,

Zorǵa sıyıp qanasına,

Óz tilinen enaǵar,

Sawda túsip basına, Gúlayımǵa aqırıp, Mınaday sóz aytadı: «A Gúlayım, Gúlayım, Qoya, berme tabaǵa,

Márt bolsań shıq maydanǵa. Urıs jayǵa, gúres jayǵa, Adamgerlik nıshanı, Palwan shıqtı ortaǵa,

Opat qılar narwanıńdı, Tútip neshshe álwanıńdı. Kóp sózdi qoy nasharım, Jiberiń márt palwanıńdı. Lap urasań sonshama, Tanıymısań aǵańdı,

At shabısıp partawdan, Tanımay jol-jobańdı, Neshshe pullıq kúshiń bar, SHaqır allatalańdı,

Biziń ásker jılatır, Ǵarrı qartań anańdı, Haslıń seniń urǵashı, Kórset jiger sanańdı,

Jasadım qırıq bes jasımdı, Gúlayım dep on bes jıl,

315

Qurban qılıp em basımdı,

Belli dushpan tabıldıń,

Jawdır maǵan tasıńdı.

Ashırqaǵan búrkittey,

Qanatınan qayrıldı,

Uzaqqa shapqan júyriktey,

Tuyaǵınan mayrıldı.

Oylap kórseń xanıńnıń,

Zamanası tarıldı.

Bul xabardı esitip,

Atı shıqqan palwanları,

Gúlayımnan qorıqqannan,

Qashıp jıǵınnan ayrıldı,

Gúres jayǵa qolaylap, Eki jaqtıń áskeri,

Eki jaqqa ayrıldı. Neshshesin urıp jıǵadı. Ókpelerin sıǵadı. Tańlawlı iri palwanları, Toparlasıp shıǵadı. Eki jaqtıń áskeri,Eki tárep boladı.

Atı shıqqan palwanların, Qıran degen batırı, Bir-birden urıp jıǵadı. Attıń jalın taradı. Beline qayıs oradı. Júregi óskin qaysarıń. Qarsı aldına qaradı. Beline qayıs baylaǵan. Kók temirdey denesi. Qorǵasınday qaynaǵan, Túseǵoysa qolına,

Opat qılmay qoymaǵan.

316

Qarsı aldınan qarasań,

Kózi ottay jaynaǵan;

Aldınan shıqqan adamdı,

Júzde bolsa jalmaǵan,

Uwlaǵanı adamzat.

Ishse qanǵa toymaǵan.

Buwınları bosaǵan,

Naq bálege qusaǵan.

Qay sháhárde tuwılıp,

Qanday tawda jasaǵan.

Háddiń bolsa keliń dep,

Jayqalıp shıqtı Bir palwan.

Hesh bir harıp talmaǵan,

Qaytqan emes hesh waqta,

Atıs penen shabıstan,

Anaw-mınaw palwanǵa,

Aspan jeri qabısqan.

Qıyın-qıstaw jer bolsa,

Zalımxan menen shabısqan

Onı kórip Gúlayım,

Jerine jaman jetedi,

Qalmaqtıń aytqan sózleri,

Súyeginen ótedi,

Máneti artıldı.

Qańırqaǵan búrkittey,

Qanı ishine tartıldı.

Gúlayımday periyzat,

Jawǵan bulttay qursadı,

Qalmaqtıń aytqan sózleri,

Júregin jaman osadı.

Ashıwlanıp, arlanıp,

Uńǵısı páreń nayzasın,

Oń qolına aladı.

Taslap basqa jaraǵın,

317

Dáwge qarsı baradı,

Qurt oyının quradı, Qaytpas qıran búrkittey, Gá ońǵa, gá solına, Dáwlerge nayza uradı.

Tasqa tiygen sekilli,

Qarmaq bolıp qayrıldı, Bizden sebil qaldıń dep, Onı atıp tasladı,

Eki batır qarsılastı, Turpatların kórgenler, Qorqıp aqıldan sastı. Tawday tasıp batırlar, Bir birin sawlatı bastı. Qolay jerin tuttırmay, Biri quwıp, biri qashtı, Bir birine juwırıp.

Jaǵadan bekkem usladı,

Qoldan kelse bir-birin.

Óltiriwge qasladı. Eki batır qarsılasıp,

Jaǵadan bekkem usladı,

Biri arman tartadı, Biri berman tartadı, Biri birin jıǵalmay,

Kúshleri kem-kem artadı. Eki batırdıń kúshi,

Teń keledi turadı. Aldırdı aqıl men esti, Tańlamadı bálent,

pásti, Jıǵalmadı bir-birin, Kewilleri dáryaday tastı.

Tekedeyin tiresti,

Ayǵırdayın shaynastı,

318

Qorazdayın julıstı,

Keyin-keyin sheginip,

Qoshqarday gelle dúgisti,

Ash jolbarıstay ıńıranıp Jarılǵan muzday gúńirenip, Batırlar jambas urıstı. Jedel berip ózine, Gúlayım batır kóterdi,

Eki ayaǵın jup tutıp, Alǵır qustay pánjesin, Omırawınan ótirdi. Qolayın alıp Gúlayım, Qalmaqtıń isin pitirdi, SHırmadı oyaq-buyaǵın. YAdına salıp bayaǵın, Juplap tutıp ekki ayaǵın, Gújireytip eńsesin, Búrkittey salıp pánjesin, Ildirmey jerge ókshesin, Mindiredi omırawǵa, Xan aldına aparıp.

Tas tóbeden tasladı, Láwserdey qılıp gewdesin. Ókpesi anıq osıldı, Murnınan qanı josıldı,

Jan táslim etip sóyerde, Ayaǵın dushpan kósildi. Onı kórip qısınıp, Xanıńnıń túri buzıldı, Salmaǵına shıdamay, Palwannıń moynı úzildi. Kózde jasın bulattı, Xannıń quyqasın juwlattı, Júreklerin suwlattı.

319

Endi qalǵanlarına,

Ólimnen xabar ańlattı, Qalmaqlar sońın sońlattı, Gúlayım isin ańǵarttı. Sol sıyaqlı batırınan, Gúlayımday periyzat, On besin anıq qulattı. Arı kelip kóp qalmaq, Bári qalmay xabar taptı, Qarap turıń xalayıq, Jáne bir palwan kiyatır, Saqalı uzın salalı,

Hár barmaǵı bir gezdey, Buwınları qınalı.

Júz adamǵa tay keler, Sózdiń tuwrı hadalı, Jaratqan qudayıń sezgey, Qarsı aldınan qarasań, Gellesi bar gúmbezdey, Túrek tisin bayqasań, Hár qaysısı bir gezdey, Turpatı bar ózbanday, Qáhár etse bir ózi,

Bir arnanı qazǵanday, Túrin kórgen xalayıq,

Qırıq mıń da bolsa tozǵanday. Pánje ursa tawlarǵa,

SHıdap tura almas qozǵalmay. SHunatayı zańǵardıń,

Altı qarıs sazanday, Qarsı aldınan qarasań, Qaralıǵı qazanday, Ishse qanǵa toymaǵan, Iynińde qara shekpeni,

320