Qiriq qiz dastani
.pdfTappadım hár túrli orınnan,
Bir ármansız bolayın,
SHer tarqatıń óz qolıńnan. Biyik bolǵay mingen tawım, Qast etermen qarsı jawıń, SHıntıń menen kewlińdi ber, Opadarım, shın súygenim. Alqıssa sóz etti dártin Gúlayım, Belgili sırı hár jaydıń,
Júzleri shalqar kól aydın, Kelbetine qarasań,
Túri on tórtlik aydıń. Tússe hár kimge nazarı, Jawar rahmatı qudaydıń, Ne keregi qolda tayın, SHep kórer onıń qayaǵın,
Barlap oyaq-buyaǵın, Áste basıp ayaǵın, Oylap sózdiń salmaǵın, Qalayıday qalqıp, Polattay balqıp, Segizlik ayday shalqıp,
Kewili alamdı jaylap, Ashıqqa ózin taylap, SHıntı menen qolaylap, Túrli sózlerdi arnap,
Hár sózine barbaz baylap, Páráń rumal basında, Súrme salıp shashına, Qálem urıp qasına,
Qal taslap peshanasına, Zorǵa sıyıp qanasına, Mádet tilep allasına, SHer sap kewil qalasına. Batırdıń sózine qanıp,
231
Janın alıp qasın qaǵıp,
Mańlayǵa hasıl dúr taǵıp,
Qıyallanıp qıya baqıp,
Kórgenlerdiń ishin jaqıp,
Júzlerinen nur shashıp,
Kórgenniń jigeri tasıp,
Batırdıń miyirin qasıp,
SHını menen kewilin ashıp,
Batırǵa jaqınlasıp,
Quwanıshı kem-kem sholasıp,
Tutıp babamızdıń jolın,
Kórsetip ádeptiń molın,
Bayqas etip ońlı-solın,
Íqlas penen ashıp kewilin,
Arqan menen iyilip,
Berdi batırǵa oń qolın, Alqıssa batır,
Qanı qızıp qaynadı, Kózleri ottay jaynadı, Jigitshilik qumarı tutıp, Súymekshi bolıp oyladı. Kórip hár túrden shashaǵın,
Gáwhar taqqan tulımshaǵın, Kúsh bermey ashıqlıq aǵın, Kewilin ashıp qarsılap, Ashtı batır qushaǵın.
Kewilindegi maqset penen,
Usınadı Gúlayımǵa, Sormaq bolıp lábinen, Ashıq otı kúsh bermey, Súymekshi boldı betinen, Ottay ısıq ashıq jolları, Parsha ushıǵa tonları, Ash suńqarday shabınıp,
232
Intıǵıp tuttı qolların,
Saǵınıshlı ah urıp,
Aqıl esten ayırılıp, Súymekshi boldı betinen, Awǵa ilgen suńqarday, Qızdıń moyının qayırıp. Júzin kórip biyıqtıyar boladı, Kewili ósip átiraptı sholadı,
Suńqar ilgen aq mamıqtay uwqalap,
Aq betinen jup-jup posa aladı. Alqıssa sonda Gúlayım, Anıqlap kewil bermedi, Tenesin ashıw kernedi,
Qırıq qızınan uyalıp, Aq mańlayı terledi. Aybatlanıp aqırıp, Batırǵa eki qolın sermedi, Intizar bolǵan batırǵa, Aybatlanıp sóyledi. Awır-awır sóz aytıp, Batırdıń kewilin jerledi, Tartıp edi qolınan, SHıbıq shelli kórmedi, Sazan balıqtay tuwlap, Qushaǵına kirmedi.
Qızıl júzin qubartıp, Kúshi tasıp órledi, Qırıq qızınan uyalıp, Quwaradı kelbeti, Táselle aytıp batırǵa, Gúlayım sulıw sóyledi:
Orınsız gúnanı quda eter me,
Jónsiz jamanlıqlar yadtan keter me,
233
Batır emes taw jaylaǵan ladansań,
Naǵız batır sonday isti eter me.
Atı shıǵıp basın qosqan qatarǵa,
Jalǵız ózi qıya shólde jatar ma,
Kóp ishinde ǵarrı ógizdey sháp berip,
Sonday isler ılayıq pa batırǵa.
Batır adam esten awıp tala ma,
Aqıl adam janǵa zıyan sala ma,
SHańqay túste qushaq ashıp umtılıp,
Onday is batırǵa ılayıq bola ma.
Qıya shólde qara basın qorǵaǵan,
Oylap kórseń ılayıq pa sol saǵan?
Ilayıq pa kópshiliktiń ishinde,
Qushaq ashıp haywan isin jumsaǵan.
Aqıllı biledi hár istiń jayın,
Adam bolsań bolsın úlesten payıń,
Sóz arqalı bildirgen soń kewildi,
Orınlı jerinde biz saǵan tayın.
Ozaldan belgili batırlıq kóriń,
Aytıwdan túsindim ishte ne barın,
Qushaq ashıp qırıq batırdıń kózinshe,
Xalıqqa kúlki etip tóktiń abırayım.
Qulaq saldım neshshe jıllar izińe,
Ashıq boldım gúldey janǵan júzińe,
Kórgen jerde haywanday bas salǵanıń,
Laqabıńa ılayıq pa ózińe,
Aqıl bolsań qulaq salıń,
234
Bul kúnde qıyın biziń hal,
Jorasın izlep júr degen,
Aldırdıń xalıqtan kóp málel. Suńqar edim qonǵan tawǵa, Soraǵanday hár kim sawǵa, Qıstap meni awǵa shıqtıń, Qaytarmay bara ma awǵa. Elinen adasqan men suńqar, Awǵa emespen men qushtar, Kewilińdegini tabaǵoysa, Tilin bilgen awǵa jıǵar. Ótirik emes shın ashıqpan, Bul kúnde aram qashıqpan, Bul júriste kerek emes, Jıraq qashaǵan sarsıqtan.
Aldıń biyik shıǵa almaytın jar ma,
Bir baralmay kewil qosqan yarıńa,
Kóp ishinde jabıq sırdı jumsaǵan,
Adamzatqa onnan ayıp is bar ma?
Qayǵı-dárti jandırıp tur ishimdi,
Qalmaqlardan men alǵayman óshimdi,
Sennen basqa kewil qosqan yarım joq,
Dushpanıma at sal kórset kúshińdi.
Albırap adastıń júrgen jolıńdı,
Zalım qalmaq shayqamaǵay tolımdı,
Anıq bizde kewliń bolsa er jigit,
Qıyın jerde beriń maǵan qolıńdı.
Anıqlap kórsetiń maqset-niyetiń,
Men sınayın námártińdi, mártińdi,
Ashıq bolsań qalmay izime eriń,
235
Qaradan aǵartar bolsań betińdi.
Alqıssa sol batır,
Ne bolǵanın bilmedi,
Kózi jerdi kórmedi,
Dálilinen utılıp,
Tenesin ashıw kernedi,
Qısınǵanı sonshelli,
Araq-araq terledi,
Aytar dálil taba almay,
Qapalıq kewilin jerledi,
Gúlayımnıń sózleri,
Aldına bóget keredi.
Erlik etip gáp urıp,
Iqtıyarın bermedi,
Qayǵı ǵamdı tasladı,
Ashıwlanıp arlanıp,
Qızdıń qolın usladı.
Neshshe túrli sóz aytıp,
Qıran degen batırıń,
Qızǵa sózin basladı:
Tuwdı oń jaǵımnan ayım,
Senseń meniń teńi-tayım,
Dálilińe dálil mınaw,
Qulaq salıń Gúlayım.
Keltirmeńiz meniń arım,
Kewilimde joq gúnákárim,
Mınaw aytqan sózlerime,
Zeyin berip qulaq salıń.
Kórgenniń bolar kewli toq,
236
Ashıqlıq degen qızıl shoq,
Adamzattıń saǵası,
Siz bizden qızıq nárse joq.
Ata-babadan qalǵan jol,
Ashıqlıq degen qızıl gúl,
Amanlasıw ayıp emes,
Kewil qossań oyna, kúl.
Joqdur hesh jerińde yalǵan,
Qız-jigittiń aqılın alǵan
Qızǵa jigit qol salmaqlıq,
Payǵambardan súllet bolǵan.
Ashıwlansań deydi dolı,
SHarapatı elge tolı,
Jigit qızǵa qol salmaqlıq,
Babamızdıń ullı jolı.
Sayrap tur kewilim qalası,
Adamgershilik nıshanası,
Húrmet etken ayıp pa eken,
Anasına jas balası.
Tuwıp ósken mánzil xana,
Saǵınıshlı adamıńa,
Qushaq ashıp kóriskenlik,
Ayrılmas doslıq nıshana.
Joq edi aramda qashıqlıq,
Amanlasıw bilmegen,
Jamanlıq penen jaqsılıq,
Qushaq ashıp kóriskenim,
Doslıǵım menen ashıqlıq.
237
Duslastıq tabanım tayıp,
Kórgen júrsin elge jayıp,
SHın dostım dep súyip edim,
Gúlayımjan, etpa ayıp.
Zorlıǵıńdı maǵan bildirme,
Kewlime sher salıp,
Júrek baǵrımdı tildirme,
Gúnalı etip ashıǵıńdı,
Maǵan qılısh kóterme,
Ishińe sumlıq jaylama,
Qańǵımay dep sen oylama,
Eńbegińdi zaya etip,
Kelgen baǵıńdı baylama,
Kórdik islerdiń talayın,
Qayda buyırsań men tayın,
Málel salma araǵa,
Málel tappańız Gúlayım,
Ashıqlıq degen jaqsı at,
Baǵınadı jaqın men jat,
Ekewimiz shın dos bolsaq,
Dushpanǵa bolar siyasat,
Maydalıq hesh waq ońbaydı,
Menmenniń kewili toymaydı,
Nashar menen súyiskenlik.
Hesh jerde ayıp bolmaydı.
Saǵınıp tústiń qolıma,
Qayılman ashıw-toǵıńa,
Qurdasım dep bir súydim,
Jalatay dep alma oyıńa.
Dushpanıń basın jalmasın
Ishińe dártler tolmasın,
Jolǵa salıp tegisle,
Kewilińniń qalasın,
Xámdam bolsań biz benen,
238
Oǵan kewiliń qalmasın. Bunnan bılay isińdi. Qırıq shiltenler qollasın, Ayıp kórme Gúlayım, Tolı jıǵın ishinde,
Hár kim súyer balasın. Otqa salıp órteyik. Sarsıq sóz ben jalasın,
Neshshe jıldan bermaǵan, Qurban qıldım bir basım, Birew-birewdi zorǵa kórdik, Bunnan bılay ońlasın.
Endi ólsem ırazıman, Jolıńızda Gúlayım, Qurban bolsın bul basım. Gáp mánisin ańlasań. YArıńa kewlińdi ashıń. Alqıssa sózdi esitip, Gúlayımday periyzat, Maqul sózge ne qarıw, Qayǵını joyıtıp, jubanıp. Kewil dárti uwlanıp, Dáliline meyiri qanıp, Tal shıbıqtay tawlanıp, Awzınan shıqqan puwları, Sarı altınday puwlanıp, Qalıń pitken qarashash.
Moynıńa oralıp, Iytelgidey jaytańlap,
Beli sımday buralıp, SHeyten ońǵa ońǵarılıp, Ashıqlıq lepsin tıya almay, SHın ashıǵın qıya almay, Dálilden qattı utılıp.
239
Joldan shıǵıp kete almay,
Batırǵa ilaj ete almay,
Sózine dálil aytalmay, Ústinen basıp óte almay, Túrli jaqtan utılıp,
Hár jaǵınan tutılıp, Batırǵa qarap jutınıp, Qaymıjıńlap kúlip, Hámirińe qayıl bolıp, Íqlas penen kewil burıp, Qáddi qorǵasınday erip, Batırǵa qushaǵın kerip, Kewili ábden jay bolıp, Batırǵa qarap Gúlayım, Mınaday sózdi aytadı:
Sawash kúni árebi atqa jem berdim,
Aqıl ma dep, aqmaq pa dep sın berdim,
Jigit bolsań az ǵana kún sabır et,
Sizdi qabıl alıp basqa teńgerdim.
SHın kewilden berdim saǵan zeynimdi,
Qashıw tarttım bilmekshi bop meylińdi,
Dostıńızǵa az ǵana kún máwlet ber,
Jolıńızǵa baǵıshladım teńimdi.
Asıǵısta házir elge qaytamız,
Shólistanda qırıq kún sapar tartamız,
SHın dos bolsań keynime ereseń,
Haqqıńızǵa duwa qılsın atamız.
Sarkop ataw deydi tuwǵan elimdi,
Ayta ber jan dostım ókpe giyneńdi,
Qabıl alıp seniń menen bas qostım,
240