Qiriq qiz dastani

Basqı tawıp óz-ózińnen,

Qızıl gúldey solmayıq.

SHaqırıp turǵan dushpannan,

Erterek xabar alayıq.

Qoldan kelse kirgizbey,

Tegis gellesin alayıq,

Tezirek atlan batırlar,

Bar ǵayrattı salayıq.

Bir birine bildirmey,

Qoldan kelse jawlardıń,

Tegislep kózin oyayıq.

Atlan-atlan batırlar,

Qalamızǵa kirgizbey,

Tuxımqurt qılıp joyayıq.

Alqıssa sózin esitip,

Qalmaqlardıń áskeri,

Attıń jalın taradı,

Urıspaǵa qolaylap,

Belin bekkem bayladı.

Jolıǵıp xabarlaspawǵa,

Aytıwlı hámeldarınan,

Jaw quralın saylanıp,

Gúlayımnıń aldına,

Otız adam baradı.

Erden erdiń qáwpi bar,

Qáddi boyı qaltırap,

Ne derin bilmey albırap,

Sır bildirip jawlarǵa,

Sınaptayın titirep,

Tenelerin qorqınısh kernep,

Albıraqlap, sasqalaqlap,

Otız adam taptırıp,

Dárwazanı ashadı.

Anıq kórip batırlardı,

Qalmaqlardıń biyleri,

291

Aqılınan sasadı.

Jasaǵan dáwdey jasanıp,

Jaw quralın asınıp,

Xalıqqa saltanatın salıp

Som temirge qursanıp,

Tápinip tur batırlar,

Bári birden atlanıp,

Isi bolmay bular menen,

Qıran batır, Gúlayım,

Bul qalaǵa at aydap,

Alla dep atlar qoyadı.

Aq jalawdan tuw alıp,

SHaqmaqtan quw alıp,

Metireden suw alıp,

Qalaǵa atlar qoyadı,

Batırlardıń sawlatı,

Kórgenniń aqılın alıp,

Ne qıların bile almay,

Qalmaqlar esten tanadı.

Qarsılasıp tura almay,

Tumlı-tusqa qashadı.

Topılısqa shıdamay,

Dárwazası quladı.

Ulı-shuw bolǵan sesleri,

Daǵı-dasqa toladı.

Bir sháhárge qırıq adam,

Qırıq mıń janday boladı,

Aybatınan seskenip,

Neshsheler erksiz quladı.

At basınday júregi,

Sarayında tuwladı.

Tumlı-tusqa at qoyıp,

Qalmaqlar jol basladı.

Qarsılasqan nesheniń,

292

Qanın suwday shashadı. Ǵarrı menen balanıń,

Qara kózin jasladı,

Batıl qılıp, oń-solın,

Ǵayrat etip qırıq batır, Qursap aldı tum-tustan, Qashatuǵın jolların. Jurt seniki aǵa dep, Qáterdi qalmaq qolların, Áste basıp ańladı, Qulaq salıp tıńladı,

Ulı-shuw bolǵan dıbıstan, Qalanıń ishi jańladı,

Sıyınıp qádir allaǵa, YAd etip kámbil panaǵa, Birin shıǵarmay dalaǵa, Tumlı-tusqa at qoyıp, Oyran etti qırıq batır, Ǵubbat degen qalada. Attıń jalın taradı,

Nar túyedey jaradı, Tumlı-tusına qaradı, Kimniń qolı shabılǵan, Kimi ashtan sabılǵan, Kimi tili baylanǵan, Kimin kórseń zarlanǵan, Kimniń ishi qarnalǵan, Esabı joq pende bolǵan, Musılmandı kóredi.

Onı kórip Gúlayım, Azmaz kewil bóledi.

Hawadan ushar alasar,

Álhawaǵa jarasar, Adamdı iytshe óltiriw,

293

Elek xanǵa jarasar. Aman-esen barsız ba, Aǵa-ini, qarındaslar. Azǵana waq sabır et, Atqa tumar taǵayın. Kim gúnalı, kim gúnasız, Sonıń parqın ańlayıq, Qayda eken Elek xan,

Áwelha sonı tabayıq. Bir-eki awız gáplesip, Senlerdi azat qılayıq, Qarsılasıp at shapsa, Bilgenimizden qalmayıq, Atı-jónin tıńlamay, Aydarhaday jalmayıq. Bizge qarap baǵınsa, Kegimizdi alayıq.

Qarsı urıs salmayıq, Óshti alıp óshliden, Kekti alıp kekliden, Azat qılıp bendeni, Elimizge qaytayıq, Qasıńdaǵı batırǵa, Násiyat ayttı Gúlayım:

— Kórgen jerde bas salıp, Xalıqtıń zárresin almayıq, Sol bolur bizge ılayıq, Alım tutar tábárdi,

Nayıp sózge sheberdi, Xabarlassın tezden dep, Qalmaqlardıń xanına, Gúlayım adam jiberdi. Bekkem tutıp yadına, SHer tolıp kewil shadına,

294

Juwırıp bardı nayıbı,

Elek xannıń aldına,

Jipekten názik torqadı,

Batırlıqqa shorqadı,

Kelgennen soń nayıbı,

Qalmaqlardıń patshası,

Qaltırap qattı qorqadı.

Ne qıların bile almay,

Elek xanday ol zalım,

Ash jolbarıstay aqırdı,

Ishi janıp qamıldı,

Ala tuwın jamıldı,

Biyjay kórip nayıbın,

Júregi qorqıp jarıldı.

Ińıranıp turıp jayınan,

Júrek baǵrı bolıp qan,

Ne qıların bile almay,

SHıqpadı tennen shiyrinjan.

Keliwine qaramay,

At qoyıp keldi esikke,

Atı shıqqan batır Qıran,

Esikte turıp tápinip,

Qalmaqlardıń xanına,

Mına sózdi aytadı:

Bálent daǵlarda bardı pás.

Ormanda aǵar kózińnen jas.

Xabarıń bar ma kelgennen,

Qalmaqlardıń patshası,

SHıǵıp biz benen xabarlas,

Sóz aytaman mıqlı xansha,

Kórinbeyseń aldımda,

Isleriń seniń qalaysha,

Qandarıń keldi ústińe,

295

Háddiń bolsa oylanbay,

Maydanǵa shıq zalım patsha

Batırlıqdur belli kárim,

Nege kelmeydi namıs-arıń,

Qandarıń keldi esikke,

Bolsın munnan xabarıń. Kózińe kórindi janıń, Aǵar seniń qızıl qanıń,

Márt bolsań kel maydanǵa shıq, Ótti basıńnan zamanıń,

Talqan etedi taw-tasıńdı, Bilseń ázeliy qastıńdı, Keldi qandarıń esikke, Márt bolsań kórset basıńdı Ayt mámile sózińdi, Kórset aldıma ózindi,

Erlerden asqan er bolsań, Berman qara ash kózińdi, Qádir qudayıńdı yad et, Zulımlıǵıńdı ada et, Keldi qandarıń ústińe.

Ne juwap aytasań qara bet, Sonı aytıp Qıran batır, Xanǵa qarap tápindi, Esitip qalmaqtıń patshası, Qanı qızıp qaynadı, Juwırıp shıǵıp maydanǵa, Jan-jaǵına qaradı.

Qara túsin suwıtıp, Nar túyedey jaradı.

Batırǵa qarsı bata almay, Ash bóridey jalaqlap, Hayran bolıp turadı. Sawda túsip basına,

296

Qarap eter qarǵını,

Túseǵoysań dástine,

Ash kepektey ırıldap,

Sap jıǵası basında,

Táwekel xanıń keledi,

Gúlayımnıń qasına,

Qalmaqlardıń patshası,

Ińıranıp sóyley beredi:

—Há Gúlayım, Gúlayım, Bunsha moynıń sozasań, Xaslıń nashar enaǵar, Bizden qalay ozasań.

At oynatıp ústime. Meni kim dep oylaysań, Ayamaysań shıbın janıń. Tógilmesin jerge qanıń,

Bunsha nege jalaqlaysań. Neshe pullıq bardı halıń. Ótken kúnniń joqdur sáni. Keshpegey bendeniń janı. Umtılasań tisiń qayrap. Ańla, sen erińdi tanı. Sonı aytıp zalım xan, Zıǵırdanı qaynadı.

Kózi ottay jaynadı. Gúreske adam sayladı. Zalım xannıń sózleri, Buwınba-buwın jayladı. Alısıwǵa qalmaq penen. Qıran batır saylandı, Buǵan qarap Qıran batır, Qáhárlenip sóyleydi:

—Há qutırǵan, qutırǵan, Qubartpańız júzińdi,

297

Alartpańız kózińdi, Menmenge sirá jol joqdur, Páske tutıń ózińdi.

Kórset bizge lalańdı, Aqılıń bolsa enaǵar, Oyran etpe qalańdı.

Ǵamın oyla elińnin. Jılatpa qatın-balańdı. Haslıń nashar enaǵar, Bılǵarman qanǵa dalańdı, Háddiń bolsa kel beri, Bul teńliktin maydanı, Kórset bizge shamańdı. Ermek ushın qırdırma, Eliń menen balańdı. Ózińdi mıńǵa taylaysań, Ishseń qanǵa toymaysań, Bunsha erlik eteseń, Meni kim dep oylaysań, Qulaq saldım sózińe, Kórindim kelip kózińe, Ne qılsań da erkiń bar, Qıyınǵa urma ózińdi. Qanıń aǵıp bolar sel, Sende ne bar ashıq el, Háddiń bolsa kel-kelme, Aytıp boldım óziń bil. Men xalıqqa biyhazar, Jaman ádet tarpa basar, Kórgen jerde shabısıw,

Sendeylerge jarasar.

Nar bolıptı álwanıń, Ańladıń gúliń solǵanıń. Háddiń bolsa gúreske shıq,

298

Bizler noǵaydıń palwanı.

Ishimde tolı namıs-ar,

Kádigim zor qáwpim bar,

Keldi noǵaydıń palwanı,

Kóreyin qansha kúshiń bar,

Qalańızǵa urıń jar,

Halımnan bolıń xabardar,

Bizler noǵaydıń palwanı,

Ańlaymısań gelleǵar,

Bedewiń maydanǵa shabar.

Tilegimdi bergen jabbar,

El kerek pe, jan kerek pe?

Tezme-tezden ber xabar.

Sonı aytıp palwanıń.

SHeginip turdı keynińe.

Esitip qalmaqtıń xanı.

Mańlaydan tókti qara ter.

Tuwrı súńgip kirmege.

Jarılmadı qara jer,

Qanı qashtı betinen,

Qattı qorqıp kelbetinen.

Túkleri duwlap etinen.

Júrek baǵrı tırnadı.

Ne qıların bile almay.

Qanasına sıymadı.

Aqılgóyin, hámeldarın,

Elin xalqın topar-topar jıynadı.

Anda-mında at shawıp,

SHiyrin janın qıynadı,

Sawda túsip basına,

Hámeldarın nayıbın,

SHaqırıp aldı qasına,

Jigirma bes sárdarın,

Basın qurap aldına,

299

Qalmaqlardıń patshası, Mınaday sózler aytadı:

— Aqıl dana shın doslar,

Hár kim óziniń waqtın xoshlar. Ańlaysız ba biziń haldı. Boldım qıyınlıqqa duwshar, Kók teńizge batıl boldıq, Batıp-shúmip biziń baslar. SHáhárime tolıp kirdi,

Esapsız qalıń dushpanlar. Atımdı sorap kelipti, Gúlayım degen bir qaysar.

Bolar isti bilip turman, Aqıl berińizler doslar, Esitip onıń nayıbı, Patshaǵa qarap sóyleydi, Ha patshayım, patshayım. Qorqıp aqılıńdı aldırma. Hesh nárseni oylama, Basıńdı tartıp qorlama, Haslı onıń qatındı.

Onıń ushın qıynalma, Zorlıq, qorlıq kórmey, Erkińizdi bermeńiz, Haslı onıń qatındı. SHopan shelli kórmeńiz, Qarsılasıp ayqasıp. Kewlin júdá jerleńiz, Qolǵa alıń qılıshtı, Ońǵa solǵa sermeńiz,

Teginlikte jol berme,

Qatınǵa baǵınıp, qol berme. Aytqan sózdi bilińiz,

Esitip onı zalım xan,

300