Qiriq qiz dastani

Ot jaǵıw káspi-kári edi,

Bende bolǵan musılmannan

Jasırınıp jan saqlaǵan,

Kárwanlardıń qasında,

Artıq degen bar edi. Jası alpıstan asqan, Saqal-murtı shubalıp, Ayaǵına basılǵan, Elek xannıń qısımınan, Ókpeleri osılǵan, Kárwanlarǵa jalınıp, Túrkstannıń sháhárine, Qaytıw ushın qosılǵan,

Saqal-shashı jumaqtay,

Qalmaq bergen qorlıqtan,

Eregirekte tur edi.

Qızlardıń túrin bir kórip Juwırıp keldi biyshara, Gúlayımnıń qasına, Ayaǵına bas urıp, Buǵan qarap sóyledi:

Basında túrli uwayım,

Qırımdı alıp bir qudayım,

Men ármanım aytayın,

Qulaǵıń sal Gúlayım.

Jas tóktim kózden jasımnan, Ayrılmay miynet basımnan,

Eleksan degen qalmaqqa,

Pende boldım jasımnan. Tuwdı-pitti bul mánet, Ayrılmadı basımnan, Xabar sora Gúlayım,

Men ǵáriptiń haslınan,

271

Saǵan xabar aytayın,

Pende bolǵan xalqımnan dep,

Gúlayımǵa xabar aytıp,

Mınaday sóz aytadı:

Tarıqqannan kózden aqtı qanlı jas,

Qayǵıdan jarıldı qalıń qara tas,

Búlgen elden saǵan xabar aytayın,

Qulaq salıp qup tıńlańız qarındas.

Basıma túskendi hár túr uwayım,

Batıl bolǵan abıroydı quwayın,

Qulaq salıp tıńla meniń awhalım,

Qıyın awhal ótti bizden Gúlayım.

Búlgen eldiń qıyın múshkil halı,

Zalım qalmaq taydırǵandı dáwranı,

Sorasań haslım meniń musılman,

Hal sorasań búgin bizden dármanım.

Quwanıshıńda seniń ósip jaynayın,

Aldıńızda men baslayın qaraǵım,

Bunnan bılay jılawıńdı jeteklep,

Qalmaqtıń sháhárine alıp barayın.

Qalmaqtıń azabı ótti janıma, Pende bolıp Elek xannıń torında, Úsh jıl boyı boldı halımız múshkil,

Qalmaq sabap qan toltırdı qoynıma.

Qarsılassań qıydı onıń jelkesin,

Qırıldı xalqınıń tappay iyesin,

Gúlayımjan qaysı birin aytayın,

Oylap kórseń men sıyaqlı hámmesi.

272

Elatımda atı shıqqan er edim,

Sıyınǵanǵa qol bergendey pir edim,

Keshe-kúndiz seniń tilegińdi tilep,

Kárwan menen janımdı saqlap júr edim.

Mına sózdi esitip, Gúlayımday periyzat, Bende ekenin ańladı, Azat qıldı elimnen, Aldına sonı saladı, Táwekelge bel baylap, Olja qılıp kárwandı, Jolǵa rawan boladı, Qapa kewlin xoshladı, Qayǵılı ǵamdı tasladı, Quwanıshta Artıqbay, Gúlayımǵa jol basladı, Batırlar qılısh qanladı, Jolǵa rawan boladı, Ashtarxandı jaǵalap, Úsh kún jollar tartadı. Atlardıń jonı qızadı, Quwday moynın sozadı, Qıya shólde jarısıp, Birinen biri ozadı, Qazanday qara taslardı, Talqan etip buzadı. Ashtarxandı jaǵalap, Jeti kún jol tartadı. Sebep bolıp jalǵawına,Baslap baratır ǵarrı,

Qırıq qızdıń qarsı jawına,

273

Namazshamda jetedi,

Qaraspań degen tawına,

Attıń jalın taradı,

Ǵarrı kúnge jaradı. Bálent tawdıń basında, Qatara turıp qırıq batır, Tórt tárepke qaradı, Attıń jalın óredi,

Ash bolǵanda árebi atlar,

Tawdan juwsan teredi,

Kewilin basıp qarasa, Jádde degen tawında, Kóp jıǵındı kóredi.

Qalmaqtıń qaysar erleri Ózine málim jerleri, Jádde degen tawında, Jatır edi en jayıp,

Elek xannıń áskeri, Aldı-artı biyik jar, Eles-eles jawdı qar, Kiyatırǵan batırlardan, Elek xannıń áskeri, Bárshesi boldı xabardar, Ańlıp jatqan kóp ásker,

Taysalmay atlar qoyadı, Qayǵı-ǵamdı joyadı, Bir birine qarsılasıp, Eki jawdıń arası, Aqırzaman boladı. Hiylesi ábden asadı, Kúshleri ǵawlap tasadı, Qarsılasıp qalmaqlar,

Tum-tustan nayza basadı. Qarsılasıp Qıran batır Onnan-soldan at salıp,

274

Qaytpay qushaqlasadı.

Menmen degen batırına,

Qaytpay at qosadı,

Gáhi ozıp, gáhi qalıp,

Qalmaqlardıń batırın,

Tap jawırınınan shanshadı,

Hawlıqpadı, qorıqpadı,

Attıń basın tartpadı,

Qırandayın batırǵa,

Otızı birden topılsa,

Sawıtınan batalmay,

Qamır yańlı batadı.

Kóbine qılısh jumsadı,

Biri quwıp, biri qashadı,

Qalmaqlardıń áskeri,

Tum-tustan hújim jasadı,

Tenesi qaynap yoshadı,

Iyini kelse Qıran batır,

On besin búklep basadı.

Qalmaqlardıń áskerin,

Qanın suwday shashadı.

At kekilin óredi,

Aradan úsh kún ótkende,

Qalmaqlardıń áskeri,

Túrin jaman kóredi,

Gúlayımnıń batırınan,

Sol jerde bes qız óledi.

Qarsılasqan eline,

Qaytpay nayza basadı,

Iyini kelgen jerinde,

Anaw-mınaw palwanın,

Ilaq qılıp qashadı,

Aradan bes kún ótkende,

Qalmaqtıń qalǵan áskeri,

275

Keynine qarap qashadı,

Qurt oyını qurıldı,

Astındaǵı bedewler,

Qanǵa tayıp súrindi,

Qalmaqlardıń áskerinen,

Altı mıńı qırıldı,

Sawıt kiyip saylandı, Ábden baǵı baylandı, Gúlayımǵa bata almay, Qalmaqtıń qalǵan batırı, SHeginip keynine aynaldı, Oǵın atıp bayıtadı,

Aqıl-huwshın joyıtadı,

Gúlayımǵa bata almay,

Qalmaqlardıń áskeri,

Serpilip keyin qaytadı,

Baǵlarda gúller shaydadı,

Babańa alǵıs aytadı,

Qıran batır, Gúlayım,

Qalmaqtıń qalǵan áskerin,

Qoyday qılıp aydadı,

Baǵdıń gúli soladı,

Quwanıshqa kewili toladı,

Qıran batır, Gúlayım,

Qalmaqlardıń áskerine,

Mısal tájjal boladı, Basına kún tuwadı,

Beline sadaq buwadı, Ázirayılday topılıp, Qırıq qız benen Gúlayım, Qalmaqlardı quwadı, Qan toldı tereń sayları, Ketti aqıl menen oyları,

276

Tum-tusqa shıqtı qalmaqlar,

Tirilik bolıp ǵayları,

Kirerge tesik taba almay,

Qarańǵı bolıp kún menen ay,

Hár kim bası menen ǵay,

Qarańǵı boldı maydanı,

Tım-tıraqay tozadı, Qıran degen batırǵa, On kún qarsılasalmay, Harıp-sharshap talmadı, Gúlayımnıń qırıq qızı, Aydarhaday jalmadı, Barǵanınsha qalaǵa, Elek xannıń áskerinen, Bir tiri jan qalmadı, Mingen atı shabılmay,

Qarsılasıp dabıl qaǵılmay, Qalaǵa jaqın barǵansha, Nıpqırt boldı qalmaqlar. Batırǵa qarsılasarǵa,

Bir tiri jan tabılmay, Qılısh qannan tap alındı, Ólimnen ayralıq jamandı, Dúbirinen seskenip, Ǵubbat degen qalasına. Tas qorǵan etip qamaldı. Qırıq qız ǵayrat saladı, Qalmaqlar setem aladı,

Barǵanın bilip Gúlayımnıń, Qalmaqlardıń sháhárinde, Aqırzaman boladı.

Alqıssa qáhárinen bulardıń, Burqasınlap jawdı qar, Minarlanıp turıptı,

Qalasında qanlı dar,

277

Jawday jasnap antalap,

Qalmaqlardıń sháhárine, Bardı diydi batırlar. Ashılǵan baǵda lalaǵa, Sıyınıp qudaytalaǵa, Antalap keldi qırıq batır. Ǵubbat degen qalaǵa. SHıqpay aqıl danası, Oyran bop jiger sanası, Onnan-munnan at qoydı, Kire almadı qırıq batır, Qamal edi qalası. Jazılıp atın shaba almay, Abırayın jaba almay,

Hayran boldı Gúlayım qız, Qalanıń awzın taba almay. Sarǵayıp tańlar atadı,

Ájel sharabın tatadı, Janlı adam taba almay, SHarshap barǵan batırlar, SHatırın qurıp jatadı. Alqıssa sózdi esitiń, Elek degen zalımnan. Ásker qashıp kelgen soń, Istiń túrin ańlaǵan, Aqıl-esten ayırılıp, Tumlı-tusın barlaǵan, Burınıraq ǵamın jep, Qalasın etken qadaǵan. Ne qıların bile almay, Qolındaǵı pendege,

Qattı zulımlıq qılǵan. SHıbın janın qıynadı, Elek xanday zalım xan,

278

Alamanın jıynadı.

Qarsı turıp bularǵa,

Túrli hiyle jasadı,

Qalasın bálent saldırıp,

Qándegin tereń oyadı,

Otqa jaǵıp neshesin,

Neshesin tiri soyadı.

Musılmannıń áwladın,

Tiriley jerge qaǵadı,

Qosaqlap qoyday sabalap,

Qayǵıǵa qayǵı jamadı,

Jeti jasar balların,

SHay otın qılıp jaǵadı.

Zulımlıǵın arttırdı,

Bólingen qoyday shuwlattı,

Qalasına kirgizbedi,

Gúlayımday periyzattı.

Gúlayımday periyzat,

Maydanda júrip tıńlaptı.

Mısqa aynaldı gáwhar tası

Qabıl bolmay kózde jası,

Ishte janıp shuwlaydı,

Búlgen eldiń ǵarrı-jası.

Esitip onı Gúlayım,

Qalasına kire almay,

At basınday júregi,

Sarayında tuwlaydı,

Sańlaq tappay hár jerden,

Jan-jaǵına qaradı.

Asıǵısta atlanıp,

Dárwazaǵa keledi,

Názer etip qarasa,

Paqshasınıń kepseri,

Qola menen quyılǵan,

279

Qara tas penen kómilgen,

Biyikligin sorasań,

Ushqan quslar óte almas, Qarası júdá shayılǵan, Atqanda oq ótpeydi, Toytarılmas qarıwlar,

Bayqas etip qarasa, Uzaq-uzaq tarawlar,

Sańlaq tappay kiriwge, Hayran boldı arıwlar. At basınday qulp urǵan,

Sákkiz qabat bek qorǵan, Ásker tolǵan ishinde, Júdá tamashalı dáwran. Erden erdiń qáwpi bar, Qalasında otlar sóngen, Isleri nasırǵa dóngen, Janlı janlar xabar almay, Hayran boldı Gúlayım, Hesh ilajın taba almay. Qalmaqlar xabar tabıstı, Tum-tusqa at shabıstı,

Ish-tıstan oq atıstı, Gúlayım qaynap kúyedi,

Qalmaqtıń xabarlaspaǵanı, Julınına tiyedi,

At shabısıp batırlar, Jol taba almay búledi, Qıran batır sol waqta, Gúlayımday batırǵa, Qarap sóyley beredi:

Basıma salma uwayım,

Baslaǵay ońǵa qudayım,

280