Muratbay Nizanov Tanlamali shigarmalar_roman_gurrinler_drabller

Qáytse de onıń azanlı-kesh aylandırǵanı usı kishkene Sergey. Bir maydanda qıppa taylaq etip sheshindirip taslaydı. Lágenge jıllı suw quyıp, oǵan qayta-qayta barmaǵın basıp kóredi. Lágen etine qattı tiymew ushın suwǵa juqa jórgek salıp batıradı. Soń Sergeydi margancovka menen juwındıradı. Ol da shomıldırıp atırǵanda ház etip turadı. Qulaǵına, awzına margancovka tiygen waqıtta qıshqırıp jılaydı. Oksana onıń qıshqırǵanına qaramaydı. Qoltıqların, qulaǵınıń artların qayta-qayta ısqılap juwadı. Soń onı álle qanday bir qısıp shıǵaratuǵın maylar menen maylaydı. Maydan keyin jáne hól shúberek penen súrtedi. Qalay degende de onıń biziń jaqqa barǵanda hayallardıń balanı uslap-tutıwlarına kewli tolmaǵanınıń liykini bar eken.

Bul úyde besik joq. Balanı shomıldırıp bolǵannan keyin eki qolın hám eki ayaǵın qosıp, jiptiktey etip qundaqlaydı. Misli, jińishke bir kespeltek aǵashtı oraǵanday bolıp túyiledi maǵan. Soń emizedi. Bala emip atırıp-aq, áste pırıldap uyqılap qaladı. Ház etip uyqılaydı. Biraq, tez oyanadı. Nárestege tán qus uyqı hámme balalarǵa da bir eken.

Oksana úyden bir eli bılay-bılay shıǵa almaydı. Kúndelikli bazar sawdasın anası pitkeredi. Kempir ǵarrısınan bes-altı jas kishi bolsa da, oǵan qaraǵanda biraz qartayǵanday. Jelkesi gújireyip, moynın alǵa eńkeytip, súrinip ketetuǵınday bolıp

júredi. Sóytse de, hasa uslamaydı. Bazardan ne ákeledi, oyaǵı maǵan qarańǵı. Biziń jaqtıń hayallarınday eki bilegi sal bolıp kelmeytuǵının bilemen. Sonda da dasturxanda hámme nárse turadı: kolbasa, sır, sarı may, pal, jas miywe hám hár túrli qurǵaq jemisler. Íssı awqattı da tabaq toltırıp iship atırǵan

hesh kim joq. Ana tarelkadan bir shuqım, mına tarelkadan bir shuqım alıp, qurastırıp qarın toydıramız. Dáslepki kúnleri ózimdi shójeniń tamaqlanǵanınday kórip, qánáátlenbey júrdim. Bunı Oksana sezedi. Biziń jaqtıń awqatlanǵanın kórip kelgen ol bundayda ya ortadan alıp, ya óziniń tarelkasınan meniń payıma ústeme qıladı. Atası oǵan jaqtırmay kózin bir tóńkerip taslay-

dı da, biraq, meniń kewlime qarayma , úndemeydi. Bara-bara meniń de qarnım tartılıp, tırnanıń jegenindey, taypaq tarelkaǵa-aq,

toyıp qalatuǵın boldım.

Oksananıń ákesi, úzliksiz vino ishe bermes eken. Ol tek keshki awqattan aldın stakandı toltırıp bir simiredi de, grafindi ornına aparıp qoyǵızadı. Maǵan mirát salmaydı. Ish dese yaq

dew qolaysız, kúsh kúyew atımız bar. Bularda biraq, kúsh kúyewlik ayıp emes qusaydı. Bayqaslap kórsem, anaw-mınaw erkeligim de sıyatuǵın túri bar.

Qanshelli quwatı pás deseń de, vino ǵarrını biraz sayratadı. Bunnan otız-qırq jıl burın urısta qáytip erlik islegenin, neshe nemisti atqanın, ol sumıraylardıń elge bastırıp kelip búlgin salǵanın, Stalinniń ne ushın qırım tatarların postırıp jibergenin, qullası, hesh nárse qaldırmay aqtaradı. Dıqqatsız tıńlasań baqırıp jiberedi. Ira menen Oksana ǵarrınıń aytıp

atırǵan «erteklerine» onsha kewil bólmeydi. Oǵan kesent etpey, ózli-ózi áste sóylesip otıradı. Áńgime sozılıp ketse, stoldıń ústin jıynastıra baslaydı. Tek men bar ıqlasım menen sol fashistler haqqındaǵı ápsananı tákirar-tákirar tıńlay beremen. Oksana qusap stoldan bir tarelkanı alıp shıǵıp kete almayman. Ótirik dálilimdi túsinip qalıwınan tartınaman. Al, olar bunnan on jıl burın da, on bes jıl burın da bul áńgimeni tıńlaǵan. Endi ol qızıq emes. Íǵır bolǵan.

Azanǵı shaydan keyin kempir qolına bir doǵalaq jipti alıp shulıq pa, jempir me — bir nárselerdi toqıp otıradı. Ǵarrı sırtqa shıǵıp «dom»nıń aldındaǵı kishkene sherteksheniń astındaǵı orınlıqqa otırıp, dominosın stoldıń ústine qoyadı. Soń joqarıǵa qarap: Vasya, Nikolay? dep dawıslaydı. Azıraqtan keyin ózi qatarlı eki-úsh ǵarrı túsedi de domino oyınǵa túsip ketedi. Sol otırıstan olar tap kún eńkeyip qarańǵı túskenshe ishke kirmeydi.

Bul jerde eń zerigetuǵını men. Ya domino oynamayman, ya toqıma toqımayman. Kishkene Sergey menen bolsa Oksana áwere. Oǵan qosıla emirenip atırǵan men joq. Burınnan da ya qılıǵı, ya tili shıqpaǵan balaǵa ıqlas qoymaytuǵın ádetim bar.

Otırıp-otırıp «nege keldim?» dep ózimnen ózim sırnıǵaman. Oksananıń saǵınısh penen jazǵan xatına eljirep kettim be? Yaki, kamarımnan dóregen perzentti kórgim keldi me? Úyde apamnıń maǵan suwısıp ketkeni, Alpamıstı barıp kóre almaǵanım, shappattaydan «qaynaǵa» bolıp, tez basılıp qalıwǵa májbúr bolǵanım sebepshi boldı ma, qullası, elden shıǵıp baratırǵanda qıyalıma

kelmegen bul sawallar endi kún sayın meniń janıma egew salar edi. Qaytıp ketiw máselesinde ele bir qararǵa kelmedim. Bilemen, Oksana meni qaytıp jibergisi kelmeydi. «Biybisaradan keshirim sora» dep aytqan keń peyilligi de menińshe kózaba. Ol meni súyip qaldı ma, súymey-aq mázi úyrenisti me, qáytkende de men oǵan kerekpen. Kúyew sıpatında bolsa da, kishkene Sergeyge áke sıpatında bolsa da keregim bar. Erteń bir kún jasarın jasap otırǵan qariyalardı jerge tapsırǵannan keyin qayaqqadúr ketsek kerek. Oksananıń ol haqqında ne oylap júrgenin bilmeymen. Al, ózim úshew bolıp, yaki tórtew bolıp Nókiske qaytıwdı oylap turaman. Biraq, sol zamatı júregim shay tartqanday boladı. Biybisara Alpamıstı ertip, qartayǵan anama qaraw ushın úyge kelgen bolsa she?

Alǵaw-dalǵaw qıyallarımdı Oksananıń «Alik» degen múláyim dawısı bólip jiberdi.

—Him? — dedim oǵan ele de qıyalım menen bánt halda.

—Men seniń aldıńda kóp qarızdarman ya?

—Nege?

—Sen meni qaraqalpaqtıń eń túpkir awıllarına deyin alıp

bardıń. Qayaqqa baraman desem «yaq» demediń! Ótinish etip edim, Odessaǵa da keldiń! Men bolsam... seni tórt diywaldıń ortasında zeriktirip qoyıppan.

—Yaq, zerikpedim.

—Jalǵan. Írasın ayta ber — jalǵan!

—Eger jalǵan bolsa she?

—Azanda qalanı aylanıwǵa shıǵayıq.

—Sergeydi ne qılasań?

—Apası qarap turadı.

Oksana azanda kúndegiden erterek turdı. Tez-tez juwınıp-sha- yındı da, dasturxan jaydı.

—Qızım, sende búgin yosh bar ǵo! — dep kúldi ákesi.

—Yosh bar, aǵa. Jalıǵıp kettik úyde otıra berip. Qalanı, teńiz boyın aylanıp, shamallap qaytajaqpız.

—Durıs qılasız. Bir jerde otırıw, bizlerdey ǵarrılarǵa jarasadı.

Ol Oksananıń hám meniń jabıǵıp júrgenimdi sezdi me, qullası, onıń bul quwatlawı kewlimdi biraz kóterdi.

Taksige otırdıq.

—Qayaqqa?

—Potemkin basqaldaǵına aydań!

—Ele máwsim baslanbadı-ǵo? — dep kúldi aydawshı.

—Shomılıwǵa emes, miymanǵa sol ájayıp orındı kórsetpekshimen.

Maydıń aqırı shamalasıp qalsa da, apreldegi jawǵan qar tolıq erimey, quwıs-qoltıqlarda, saya jerlerde aǵarıp jatır edi. Kúnniń jelemik ayazı bar.

— Siz kúte turıń, — dedi Oksana taksistke túsip atırıp.

— Ele biz kóp jerlerge baramız.

Bul ájayıp basqaldaqtıń eni názerimde eliw-alpıs metrdey bolıp, ol kózdi ǵabırıstıratuǵın mayda-mayda teksheler arqalı tómenge — teńizge barıp tireler eken.

—Túsip kóremiz be? — dedim men.

—Usı jerden tamashalaǵan jaqsı emes pe? — dedi Oksana.

—Túseyik deseń túsemiz, biraq, shıǵarlıǵında sharshap qalamız.

—Neshe tekshe?

—Bunı plyajǵa kelgende qatar-qurbılarımız benen sanawǵa básekilesip, talay márte ǵabırısqanbız. Biraq, gazetalarda eki júz tekshe dep jazadı.

—Teńiz bunshelli páste!

—Sonısı jaqsı. Eger qaqpaqlap turǵanda, sál jerde Odessanı suw alıp keter edi.

Jazda mına plyaj, teńiz jaǵasına sıǵasıp qonǵan quslarday tolıp ketedi. Jaslar jilet kiyip biraz jerge deyin júzip baradı.

—Akula joq pa teńizde?

—Teńizde hár nárse bolıwı múmkin.

—Qorqınıshlı eken.

—Qáweterlenbey-aq qoy, — dep kúldi Oksana. — Suwdan qutqarıwshılar jámiyetiniń motorlı qayıqları tınımsız gezip jú-

redi. Motor dawısınan suw jániwarları úrkip, tereńge ketedi.

—Gitara shertip bileseń be? — dedi bir payt Oksana

kúlimsirep.

—Yaq.

—Ózim úyretemen. Plyajǵa kelgende gitara shertip, qosıq aytıp otırsań, waqıttıń qalay ótkenin bilmeyseń. Hámme sharshaǵanlarıń shıǵıp ketedi. Men saǵan «Chervani rutu» degen Ukrain xalıq qosıǵın úyretemen.

—Men qosıq aytıp bilmeymen.

—Ekewmiz qosılıp aytamız.

—Kórermiz. Jaz shıǵa bersin.

Jáne taksige otırdıq. Judırıqtay jıltır tas tóselgen kóshe

menen kiyatırmız. Trambaylar biziń shep jaǵımızdan, arman hám berman ótip attı. Jolǵa qırq-eliw metrdey jaqın jaylasqan, bir imarattıń tusına kelgende Oksana taksidi irikti.

—Bul akademik Filatov atındaǵı kóz kesellikleri boyınsha ilim izertlew institutı, — dep kórsetti. — Bunday institut awqamda birew. Xalıq awzında «Filatov soqır kózdi ashqan» degen ápsana júredi.

—Írasında da sonday bolǵan ba?

—Onıń ıras-ótirigin hesh kim bilmeydi. Lekin, bul jerge soqırlar kóp keledi. Kóziniń ashılıwınan úmit etip keledi.

—Ashıla ma?

—Bilmeymen. Negizinde ataqlı doktorlardıń, táwiplerdiń dańqı uzaqqa eki-úsh ese bórttirilip jetip baradı. Bálkim, sonnan shıǵar, ózimizdikilerden góre, sırttan keletuǵın kóriniwshiler kóp. Eger, awılıńda kózi ázziler bar bolsa shaqırsań boladı. Sebep penen sawap is qılasań? Úyge aparamız, qonaq qılamız. Men kelinlik wazıypamdı atqarıp, xızmet etemen.

Názerimde ol meniń kelinshegim ekenligin eldegilerge bildirgisi keletuǵınday, onı ózine maqtanısh tutqısı kelgendey seziler edi.

—Odessa úlken port sháhár, dep edi styuardessa..?

—O-oy, sorama! — dedi Oksana kewillenip. — Házir portqa da aparaman. Ol jerdegi korabllerdiń bası-ayaǵına kóziń jetpeydi.

Taksige otırıp portqa bardıq. Ol jerdegi jıbırlaǵan

korabllerdi kórip, kóz aldıma suw iship bolıp, otarda dem alıp jatırǵan mıńlaǵan qoylar súriwi eleslep ketti. Úlken paraxodlardıń arasında kishkene kemeler, motorlı qayıqlar tınımsız hárekette júrer edi. Olar jańaǵı kóz qarastan maǵan qozılardı, ılaqlardı kóz aldıma elesletti.

Porttaǵı turǵan suw tulparlarınıń sheti kórinbes edi. Burın- lı-sońlı teńiz boyına kelip kórmegen, sonshelli kóp paraxodlardı ushıratpaǵan men ushın dúnya endi ashılıp atırǵanday kórindi.

Qalada júdá eski imaratlar, parkler, muzeyler kóp eken. Olardıń qaysı birine barmayıq, payda bolǵan jıllarına kóz

juwırtaman, bir mıń jeti júz, bir mıń segiz júz... Olardıń arasında jigirmalanshı ásirde payda bolǵanları az edi.

Meniń oylawımsha hámme ájayıp nárseler, ullılıqlar tek sovet dáwirinde payda bolǵan, onnan aldın misli, dúnya jaratılmaǵanday seziler edi. Bizdi mektepte de solay oqıtar edi-dá!

—Bizlerdi Deribasov kóshesinde túsirip kete beriń. Qalǵan jaǵına ózimiz baramız, — dedi Oksana taksistke.

Deribasov kóshesi óziniń keńligi boyınsha Nókistegi bir-eki kósheni qosıp jibergendey keń hám úlken eken. Joldıń eki boyı qatara yarmarka. Birese arjaǵına ótip kórgiń keledi, birese berjaǵına. Hár eki tárepte de baha birdey. Biz tárepte tabılmaytuǵın kiyimler sıǵasıp atır.

Bir máhál úyilip turǵan geji oramallarǵa dus keldik. Aq geji, qara geji, qızıl, sarı... «Yapon oramalı» dep atlıǵa jetkermeytuǵın oramallar da usı jerde qat-qabat.

—Sizlerde de geji oramal tarta ma? — dedim Oksanaǵa tańla-

nıp.

—Álbette. Jas mingen hayallardıń bári tartadı. Ulıwma, geji oramallar bizde toqıladı. Biybisaraǵa almaqshımısań?

—Yaq, anama.

—Anańızǵa aq geji alıń, úlkeninen.

—Lekin...

Ol meniń ekilenip qalǵanımdı dárhál túsindi.

— Posılka etip jiberemiz, qayǵırma.

Men oramaldı paketke salıp, qaltama qol suǵıp atırsam, Oksana bilegimnen tutıp qaldı.

—Ózim esaplasaman.

—Pulım bar.

—Bilemen. Men endi anańa kelinmen. Kelinińnen sawǵa dep jibereseń. Jası úlken adamlar sawǵa alǵandı jaqsı kóredi. Biz qıdırıp baraman degenshe ókpe-giynesi tarqaydı.

Oksana ózine de, úyindegiler ushın da hesh nárse almadı.

—Alpamıs neshege shıqtı? — dedi biraz aralaǵannan keyin.

—Ekige shamalap qaldı.

—Onda oǵan polzunka alamız, jemper, kóylek. Qullası, ekewekewden bir qatar kiyim alayıq. Olardıń mákan-jayın bileseń ǵo

—Bilemen.

—Júdá jaqsı. Búginniń ózinde Qaraqalpaqstanǵa Ukrainadan eki posılka ketedi.

Sen bir háptege deyin kelmegennen keyin ol jumıs ornıńa barıp kelgen edi. Hesh nárseden xabarsız jumıstaǵılar seni «jumıstan bosap ketti» depti. Sol kúni mazası bolmay, hesh nárse ishpesten, jemesten jatıp qaldı. Sonnan berli seni «orıs qatınnıń izinen ketti» dep gúmanlansa da, ish-ishinen ótirik bolıp shıǵıwın, seniń basqa sharwa menen júrgenińdi qáler, bir kún «Assalawma aleykum, apa!» dep esikten kúlip kirip keliwińdi kútip júr edi. Búgin mine, bári pushqa shıqtı. Jaqında Alpamıs-

tı ákelip kórsetip, quwantayın dep kishemniń úyine bardım. Esikti qaǵıp turdım-turdım, ashpadı.

Bunnan buyaǵında qanday ámel qılasań, óziń qabırǵańa oylasıp kór. Házirshe apam saǵan qattı ókpeli. Álbette seniń orıs kishemizdiń izinen ketkenińdi emes, aldap ketkenińdi keshire almasa kerek.

Qanatbay»

Men anamnıń minezin biler edim. Ol sonday ǵaybar hayal. Aǵayin-tuwǵanlardaǵı kelinler bosaǵadan sálem berip kirmese, quwıp shıǵar edi. Janazalarda táwellege turmay, awnap jılaǵan nasharlarǵa keyip taslar, quran oqıp atırǵanda bolsa hámmesin jıńq ettirmey qoyar edi. Perishtesi basım edi anamnıń. Onıń

ózi «erkek kisi sırttan kirip kelgende hayal bir shorshıp túsiwi kerek» dese de, ózi shorshımas edi. Biraq, erin sıylawda hámmege úlgi boldı. Ákem, anama qaraǵanda juwas hám kewilshek edi. Hesh kimdi qapa qılǵısı kelmes, birewdiń kewline málel keletuǵın sóz aytpas. Meyli, ol adam nahaq bolaǵoysın, maqul kórmese — xoshlamaǵan keyipti ishinde saqlaydı. Kishkentayımda ákem: Arzıwbay maǵan usaǵan, al, Qanatbay anası qusap qaysar bolajaq deytuǵın edi.

Haqıyqatında da, aytqanı tuwrı shıqtı. Men sezimlerimdi júwenley almay, elden shıǵıp kettim. Qanatbay bolsa qatıberezligi tutıp, bolǵan awhaldı dúrse qoyıp jazıp otır. Men bolǵanda «anam júdá quwanıp qaldı, qayda júrse de aman júrsin dep atır» dep kewlin kótergen bolar edim. Bul ótirigim qımbatqa tússe de solay isler edim men.

Xattı oqıp bolǵanımnan keyin Oksana dım úndemey ornınan turıp ketti. «Túsindirip aytıp bereseń» degen talabın umıttı.

Durısı, umıtqan joq, meniń túr-túsimnen túsindiriwdiń artıqmash ekenligin sezdi. Kewlimde payda bola baslaǵan jaranıń awzın tırnaǵısı kelmedi. «Waqıt óter. Waqıt ele ol jaranı dım kórmegendey etip emlep jiberer» dep ózin jubattı. Bul jubatıw menen meni de aldarqatıwı múmkin edi. Lekin, házir máwriti emes.

—Oksana, men qattı zerigip kettim, — dedim bir kúni keshte.

—Bunday awhalda uzaq jasay almasam kerek.

Ol ún-túnsiz kózin bir noqattan almay pátikke qarap tigilip jattı.

—Ózim de sezip júrmen, — dedi soń. — Hámme waqıtta qıyalım seniń menen bánt. Bir kúni dım úndemey, meni daǵda qaldırıp ketip qalatuǵındaysań. Seni jalınıp súydire almayman, aldıńda jorǵalap ta jaqsı kórsete almayman. Seniń qanıńnan dóregen náresteniń Sergey Sergeevich bolıp jazılǵanına ish-ishimnen qapa edim. Jıllar ótsin, Sergey on altıǵa tolsın, sol waqta saǵan

da aytpastan Sársenbay Arzıwbaevich dep, milleti qaraqalpaq dep pasport áperip quwantpaqshı edim. Oǵan deyin ákem de, anam da bul dúnyadan ótken boladı. Olardıń ruwxı aldında keshirim sorap islemekshi edim bul isti.

Endi Sergeydi ózim kele qılaman Atamdı da, anamdı da ózim kómemen. Súye almasam, súymegen adamım menen turmıs quraman. Saǵan ruqsat beriwge májbúrmen. Barǵan soń anańnan hám Biybisaradan meniń atımnan keshirim sora! Ne bolǵanda da saǵan ırzaman. Siz maǵan ul sawǵa ettińiz.

Oksanadan bul ruqsattı kútpegen edim. Haslında «zeriktim» degende basqa másele edi aytajaǵım.

Oksananı iyninen ózime qaray tarttım. Ol julqınıp iynin tartıp aldı. Jáne tarttım. Bul iret qarsılıq kórsetpedi.

—Sen túsinbediń Oksana! Men úyde otırıp zeriktim demekshi edim. Ireti bolsa jumıs islegim keledi.

—Jumıs? — Ol quwanıp qoya berdi. — Jumısqa kirmekshimi-

seń? Jumıssızlıqtan zeriktiń be?

—Awa. Bar bolsa jumısqa kirsem...

—Shofyorlıq tabılmawı múmkin. Biraq, basqa jumıslar tabılıp qaladı. Qanday jumıstı qáleyseń?

—Qanday bolsa da parqı joq, lekin, vagonnan júk túsiriwshi bolıp islemeymen.

—Ózim de seni onday jumısqa qoymayman! — dedi Oksana kewillenip. — Azanda birge jumıs izleymiz onda, yaqshı ma?

—Maqul.

Usı waqıtları kishkene Sergey oyandı. Oksana bir máwritke hámmesin umıtıp, balasın kish-kishlep, aldastırmaǵa qaradı. Endi onıń mennen kewli toq edi.

Bir hápteden keyin men elektro úskeneler zavodına masterge járdemshi bolıp jumısqa ornalastım. Endi kewlimdegi alaǵadashılıq ta biraz serpileyin dedi. Awıldı da berilip oylay bermeytuǵın bolıp kiyatırman. Úyde bolsa kúndegidey keshte dasturxan basında birge awqatlanamız. Sergey bir stakan vinonı simirip iship, azıraqtan keyin nemisler menen qalay urısqanın sayrap ketedi. Men burınǵısınsha «awzım ashılıp» tıńlayman.

Ol gápti keshe de tıńlaǵanman, ótken háptede de. Búgin de jańa esitip atırǵanday bolıp tıńlay beremen. Óytpesem qapa boladı. Birewdiń mennen nariyza bolǵanın kórgim kelmeydi.

Bir kúni keshte Oksana meni dasturxan basına barmay turıp irkip qaldı. Kórinisi qapa edi.

— Biybisaradan xat bar, — dep kishkene konvertti qolıma uslattı. Soń meniń júzime tigilip, oyshań qarap turdı. Sezdim,

ol meni quwanarma eken, quwanbas pa eken, degen eki oy ústinde tur edi. Al, men bolsam Biybisaradan xat keledi degen úmitti úzgen edim.

Divanǵa otırıp xattı ashtım. «Arzıwbay!

Qay betiń menen Alpamısqa posılka jónettiń?! Seniń haram qolıńnan shıqqan kiyimlerdi ústine ildiredi dep oyladıń ba? Bárin órtep jiberdim. Qudayǵa shúkir ózimdi baqqan ata-anam aqlıǵın da baǵıwǵa qúdireti jetedi.

Men seniń esigińe eńkeyip túskenimde on gúlimnen bir gúlim ashılmaǵan gúldey qız edim. Sen meniń ómirimdi xazan qıldıń! Mennen diyanat kórseń de, maǵan qıyanet qıldıń! Gúldey náresteni tiri jetim ettiń!

Seni keshirim sorap keler ya adam jiberer dep háptelep kúttim, aylap kúttim. Ákem qaladan túyetawıq ákelip saqlap qoydı, biymezgil kelse qısınıp qalarmız dep. Apam hár kúni meniń miyime quydı: óytip kelteqonıshlıq etpe qızım, «uzın arqanlap, keń tusap qoya ber», qáytkende de ol seniń qursaǵıńdı jarıp