Muratbay Nizanov Tanlamali shigarmalar_roman_gurrinler_drabller

edi jigiti, vzvod komandiri. Bir kúni ol meni sol áskeriy gornizonǵa ertip bardı. Jigiti menen tanıstırdı. Nikola edi atı jigitiniń. Men onda on altı jasta edim. Toǵızınshı klassta oqıyman.

Nikola kazarmadan sırtqa qasında Baxrom degen tajik jigit penen shıqtı. Soń oylasam Bahrom Ninadan «qurdaslarıń bolsa tanıstır» degen bolsa kerek. Qullası, men Bahromdı jaqsı kórip qaldım. Qız súygendey jigit edi ol. Uzın boylı, qır murınlı, búrkit kózli. Ol maǵan suqlanıp qaraǵan waqta, dárhal názerimdi tómen alar edim. Sustı basım edi onıń! «Qoyıń da, óytip qaramań da!» dep ótiner edim sol waqları. Eger birinshi muhabbat degen usılay, sezimleriń ózińe kúsh bermey, kúnnen-kúnge ıntıq bolıw menen baslanatuǵın bolsa, mende sol birinshi muhabbat baslanǵanı edi. Siz «Vzletnaya polosa» degen tajiklerdiń filmin kórgenbisiz?

—Kórdim.

—Bahrom sondaǵı vertolyot aydap, hawada kewilli qosıq aytıp júretuǵın jigitti soyıp qaplap qoyǵanday edi. Men hár kúni uyqıǵa jatar aldımnan qıyalımda ózimdi úyine ókpelep shıǵıp, dáryaǵa boyın atatuǵın qızǵa megzetemen. Qaynawıtlap aqqan qattı aǵıslı dáryada men gá qalqıp, gá shúmip baratırman. Usı

gez aspanda vertolyot payda boladı. Shturvalda Bahrom! Qannanqápersiz qosıq aytıp kiyatır. Bir máhál suwǵa ketip baratırǵan maǵan kózi túsedi de, dárhál jaǵaǵa qonıp, ózin suwǵa atadı. Men sulq bolıp jataman. Kózimdi ashpayman. Jortaǵa ashpayman. Hesh qanday suw jutpaǵanman.

Bir kúni onnan — siz vertolyot aydap kórdińiz be? — dep soradım. Qıyalımda «awa» degenin qálep turdım. Eger «awa» dese ol, sol jigittiń ózi! Kinodaǵı lyotchik! Men birden onıń boyına sekirip, moynınan qushaqlap alaman. Ayaǵımdı dizden joqarı búgip alaman. Jerge tiygizbeymen. Ol meni átirapında shır gúbelek aylandıradı. Aylandıra beredi, aylandıra beredi!

Tilekke qarsı, ol lyotchik bolmay shıqtı. Vertolyotke minip te kórmegen eken. Kóz aldımda kúlimsirep turǵan bul súwret, suw betinde payda bolıp, soń shambır etip túsken bir kishkene kesekten tolqın-tolqın bolıp joq bolıp ketkendey, kózimnen ǵa-

yıp boldı. Men onı bir máwritke jek kórip kettim. Lekin, tez pikirimnen qayttım.

Biz onıń menen altı ayǵa deyin dáslebinde háptede bir ret, sońsoń kún ara gewgimletip ushırasıp turdıq. Ol áskeriy qurılısta minaralı kran aydaytuǵın edi. «Eger qorıqpasań, on tórt qabat jaydıń biyikligine deyin kóterip shıǵaraman» deytuǵın edi maǵan.

Oksana sol bir tajik jigitti sonday ıqlas penen táripler, óziniń qáyerde kiyatırǵanın umıtıp, meni de, meniń júzimde

beri sırlas bolıp qalǵan qızdıń saǵan álle qanday bir jigitti

berilip maqtawı, kewlińe ayazday batar eken. Onıń sol maqtaw sózleriniń tezirek tamam bolıwın, tamam bolǵanda da sol tajik jigittiń jaǵımsız, pás qılıqların keyin-keyin sezip qalıp,

onı endi jerkenish sezimleri menen báláátlep ótiwin qálep turdım. Oǵan ózim baǵdar bergim keldi.

—Sóytip ne boldı sol jigitiń, óli me, tiri me?! — dedim kesetińkirep.

Ol biraz únsiz qaldı.

—Ol... óldi, — dedi soń suwıq demin alıp. — Minaralı kranda mólsherden zıyat júk kóterip, kran qulap ketken. Jaqsı jigit edi! Eger ol awılına alıp ketemen dese men mektebimdi taslap ketiwge tayar edim. Anam biraq qarsı edi. «Aziatlar hayallarǵa feodallıq qatnas jasaydı» dep meni hár kúni úgitler edi. Lekin, ol úgitlerdiń birewi de qulaǵıma kirip shıqpaǵan.

—Keyin ne boldı?

—Keyin de kewlime qol salıp kórmekshi bolǵanlar boldı. Lekin men olardı muhabbat dep esaplamayman. Ótkinshi bult edi olar!

Biz podezdiń aldına kelip irkildik.

—Júr, kofe ishemiz, — dedi ol qapını ashıp.

—Raxmet! Erterek barayın. Sońǵı waqıtları Biybisara sizden

qızǵanatuǵın ádetti shıǵardı.

— Sen oǵan aytıp qoy, kóp qızǵana berse, birotala tartıp alıp qoyaman.

Ol náwshe jas qızlarday erkelenip, podezdge juwırıp kirip ketti. Men onıń izinen biraz waqıt ar-sar bolıp qarap turdım da, xodlaw ushın mashinanıń giltin zorǵa izlep taptım.

— Ene, súyinshi, orıs keliniń kiyatır!

Kókiregin qızǵanısh kernegen Biybisaranıń tamnıń sayasında otırǵan apama aytqan «úlken jańalıǵı» sol boldı. Bul ilme qarmaq gáp júregime tıyıqtay qadalsa da, ish-ishimnen onı ayadım. Meniń qansha haq-nahaqlıǵım onıń ushın gúmilji bolsa, tańnıń atıwı-kúnniń batıwı, óz erki ózinde, qoy deytuǵın xoja joq bir qıltıńlaǵan nashar menen birge júrsem... Erkek bolsa

eken, kúsh jumsap qumardan shıǵadı. Hayal biysharanıń qolınan ne keledi? Usınday shaǵıp sóylewden basqa sharası joq. Sonıń menen debdiwin shıǵarǵanday boladı. Lekin, ol debdiw shıqpaydı. Ishinde qaynap atadı!

Biz jaqın rayonnan erterek qaytıp, tuwrı úyge kiyatır edik. Bayaǵı «Alpamıs podojdyot» degen gápi jol boyı Oksananıń yadına túsip, úybetke aydawımdı ótindi. Men oǵan joq jerden dálil tawıp, erkek basım menen qashqalaqlay almadım.

—Haw, keleǵoysın, — dedi apam Biybisaranıń ilme qarmaq gápin házilge alıp. — Bir úyge eki kelin kóp bolama! Balam ákesine tartqan shıǵar, ákesiniń izine de nasharlar oshaǵanday jabısıp júretuǵın edi.

Bul gápler Biybisaraǵa jaqpasa da, apamnıń oǵan biytanıs adamnıń aldında sır bermewi ushın sıpayılap aytqan tásellesi hám támbisi edi.

Alpamıs uyqıdan turǵan, terektiń sayasındaǵı átkónshekte ján-jaqqa jawtańlap qarap jatırǵan eken.

Oksana apamlar menen awızsha sálemlesti de:

—Kórsem bola ma? — dedi Biybisaraǵa.

—Kóriń, kóriń.

Ol balanı átkónshekten alıp, háwletip qol ushına kóterdi. Alpamıs jatırqadı ma, qorıqtı ma, shırqırap jılap jiberdi.

— Chego, chego! Milıy moy! Oy, kakoy xoroshiy paren! — dep orısshalap jubatqan bolıp atır. Eki aylıq bala orıssha túwe óz anasınıń aldarqatqanına túsinedi ya túsinbeydi. Lekin, Oksana

onıń jılaǵanına itibar bermey, qayta-qayta qol ushına kóterer edi. Biybisara bolsa balası hár waq joqarı kóterilgen sayın iyegi menen barıp-kelip tur. Sonıń ushın ana dá, ol! Tap usı máwritlerde men haqqındaǵı qızǵanıshı da yadınan kóterilgen shıǵar.

Bir waqları Oksana balanı tóbesine kóterip turıp, júzine tigilip turıp qaldı. Negedúr Alpamıs házir jılaǵanın qoyıp, bul biytanıs nasharǵa kishkene kózleri menen jawtańlap qaradı.

—Nege qabaǵı qatıp tur? — dedi Oksana Biybisaraǵa qarap. Ol «qáydem» dep iynin qıstı.

—Má, jerge jatqar.

Biybisara balanı Oksananıń qolınan alıp, átkónshektiń qasına kórpeshege jatqardı. Apam hesh nárseni túsinbey jelkemizden qarap tur.

Oksana náresteniń kóylegin kóterip, jaǵımtallı etip qarnın sıypaladı.

—Azannan beri neshe márte ishi júrdi?

—Túnnen beri shıqpadı.

—Ne?! — dep Oksana shorshıp ketti. — Túnnen beri shıqpa- dı-ı?! Sen usıǵan shıdap otırsań ba?

—Ne dep atır? — dedi apam Oksananıń túri ózgerip ketkennen shorshınıp.

—Ishi júrmey atırǵan qusaydı.

—Ayttım-aw, kelinge! Usı waqları shımshıqtay jırqıldatıp

shıǵa beretuǵın waqıtları ǵo. Bul bolsa jórgeginiń taza turǵanına quwanadı.

—Ballonchik bar ma? — dedi Oksana.

—Házir alıp kelemen, — dedim men Biybisaranı qısınıspadan shıǵarıwǵa tırısıp. Ol Oksana hár nárseni soraǵan sayın bir qısım bolıp barar edi.

Men dárixanadan ballonchik ákelemen degenshe Alpamıstı jańa jórgekke klyonka tósep jatqızıp, klizmaǵa tayarlap qoyǵan eken.

Bala klizmanı awırsınıp, qattı jıladı. Lekin, ishi bosasqannan keyin ózinen-ózi jımıyıp kúldi.

—Qara, kúlip atır! –dedi Oksana quwanıp.

—Aynanayın, perishte kúldirip atırǵan ǵo! Apam maǵan qarap, Oksana haqqında soradı.

—Neshe balası bar mına kelinshektiń?

—Turmısqa shıqpaǵan.

—Haw, solay ma?! Esitip qoyǵan joq pa jańaǵı meniń gápimdi. Biraq, bala uslawǵa júdá epshil eken, tap musılmannıń qatınlarınday.

Apamnıń názerinde tek musılman hayallar ǵana balanı álpeshlep biledi, ǵayrı dindegi hayallardı tuwa sala taslap ketetuǵın

ózgeshe bir insanlarǵa megzeter edi. Oksananıń balaǵa hazar bermey kóterip alıwları, jórgeklewi, onı basqa tilde bolsa da kishkishlep jubatıwları apama júdá unap qaldı.

Onıń Oksanaǵa ıqlası awǵanına Biybisaranıń ábden qabaǵı mushtay boldı. Lekin, Oksananıń kewline hesh nárse almastan balanı dıqqat penen kóriwleri, oǵan óz balasınday shıja-pıja bolıwları Biybisaranıń qızǵanıshınan ústem keldi. Kewlinde

«ol doktor, balalar doktorı, meniń kúyewim menen ulıwma isi joq» degen sezimler ótse ájep emes. Taǵı kim biledi deysiz...

Qızǵanısh degen kúl astındaǵı shoqtay, shamal bolsa qaytadan alısıp kete beredi.

Erteńine biz tań azannan Moynaqqa kettik. Jol uzaq edi. Qońırattıń sırtınan aylanıp, Moynaqtıń jolına túskennen keyin Oksana shıdamadı.

—Jáne qansha júremiz? — dedi aldımda sozılıp atırǵan uzınnan-uzaq gúzar jolǵa kóz tigip.

—Jáne usı quraqım hám oǵan qosımsha jigirma kilometr.

—Usınıń bári bir respublikaǵa qaray ma?

—Bul ele jarı jolı, — dedim men kúlip. — Eger «Karakalpakiya» posyolkasına baraman deseńiz, bes júz shaqırım.

—Ya-a-aq! Barmayman oyaqqa, usı jaqtan qaytaman.

—Oy, mına gúllerdi qarash! Qanday sulıw ya!

Mart-aprel aylarında úzliksiz jamǵır bolıp, asfalttıń

eki boyına sıǵasqan maysheshek gúlleri shıǵıp ketken edi. Írasın aytsam «Moynaqtıń jerleri sonday boz, sonday hasıl» dep kóp esitetuǵın edim dá, biraq, asfalt jaǵalarındaǵı taslaqlı topı-

raqtı jarıp shıǵıp aq, sarı gúller ósetuǵının kórmegen edim.

—Bul gúllerdi uzınnan-uzaq egip shıqqan ba? — dedi Oksana ele tańlanıwshılıǵın basa almay.

—Yaq, ózi kógergen. Tuqımın tábiyattıń ózi sepken!

—Onda nege gazetalarda «apatshılıq zonası» dep qapıltıp jazıp atır. Bizde bunday gúllerdi qolma-qol egip shıǵadı. Neshshe mıń som qarajet jumsaydı. Júzlegen adam bánt boladı.

Bir máhál qarsı aldımızdan iri qoraz qırǵawıl seskenbesten alshańlap kesip óte basladı. Men onı qaǵıp almaw ushın mashinanıń tezligin páseyttim.

—Petux! Petux! — dedi Oksana qolın shoshaytıp.

—Yaq, ol petux emes, qırǵawıldıń «petux»ı, — dedim men kúlip. — Fazan!

—Haqıyqattan da fazan ba?

—Fazan!

—Men onı tek oqıwlıq kitaplarda ǵana kórgen edim. Bul jerde olar ózleri ósip kóbeye me?

—Awa. Anaw qatar torańǵıllardı kórdiń be, áne, sol torańǵıllardıń shaqasına qonaqlap, azanda, keshte shaqırıp turadı. Mákiyenleri mayda, shoq-shoq bolıp ósip kiyatırǵan shırpı torańǵıllardıń túbine máyek qoyadı hám ǵurq basadı!

—Ájayıp, Ájayıp tábiyat!

Rayonǵa sonsha erte shıqsaq ta, saat on birsiz jetip kele almadıq. Oksana emlewxanada bir saattan kóbirek ǵana irkildi. Shaması, ol bul jerde óz temasınan kóre, basqa nárselerge qızıǵıp kelgendey edi.

Túslikti bizge Ilya degen kelinshek shólkemlestirgen eken. Emlewxanada bas shıpakerdiń ózi me, orınbasarı ma, yaki bólim baslıǵı ma, qullası, bir abıraylı qánige ekenligi bilinip

turar edi, shólkemlestiriwshilik uqıbınan.

— Men bul jerge izertlew obektimnen basqa Aral teńizin kóriwge, korablge miniwge háwes bolıp kelgenmen, — dedi Oksana balıq qarmanı tikeninen abaylap, zorǵa jep otırıp.

Ilya kúldi.

—Korablge miniwge on-on bes jıl keshigip qaldıńız?

—Nege?

—Nege degende, teńiz júz shaqırım arıǵa qashıp ketti. Paraxodlar kelgen-kelgen jerinde qalıp, metalları shirip, adam skeletine usap, qabırǵaları kórinip atır.

—Bilesiz be, Ilya apa, men ne ushın qaraqalpaqtı tańladım. Maǵan teńizde shomılıw, korablge miniw tań emes, biziń Odessa port qala, Qara teńizdiń boyında. Men mektep sabaqlıqlarında ukrain shayırı Taras Shevchenkonıń Aral boyına súrgin qılınǵanı, lekin, ol súrginde teńiz boyında jasap, sol átiraptaǵı xalıqlar menen doslasqanı, qaraqalpaqlar onı tutqın emes, bir qádirdan dos sıpatında tanıǵanı haqqında kóp esitkenmen. Duznesip tartıp kelgen ekenmen, endi sol babamızdıń ayaǵı tiygen jerlerdi kórmekshimen. Qala berdi, qaraqalpaqtıń doktorları biziń Kievte mamanlıq arttırıw boyınsha tez-tez barıp turadı. Respublikańızdaǵı birden-bir institut Shevchenkonıń atına qoyılǵan eken, usı nárselerdiń bári tuwısqanlıq tamırınday meni

bul úlkege baslap kelgen edi.

—Júdá jaqsı. Tartılıp atırǵan teńizdi kóriwge keliwdi turistler de úrdis etip basladı. Sizge de sol teńiz ultanın, qayırlap qalǵan korabllerdi kórsetiwimiz múmkin.

Tústen keyin rayonǵa tiyip turǵan teńiz jaǵasına bardıq. Ja-

ǵıs demekshi ol kem-kem biyiklep bara beretuǵın tóbeshikke uqsar edi.

—Mına, biz júrip kiyatırǵan joldıń ózi burın teńizdiń

astı edi, — dedi Ilya mashinada jol kórsetip kiyatırıp. — Ulıw-

ma, Moynaqta hár bir úydiń bosaǵasınıń awzına deyin suw tewip turatuǵın edi. Rayonnıń jaylasqan ornı — «Moynaq atawı» dep ataladı. Oǵan tek Qońırat betten, házir ózleriń kirip kelgen jol

menen ǵana keliwi múmkin. Basqa hámme tárepi suw bolǵan. Rayon xalqı tek balıqshılıq penen, onı awlaw, keptiriw, duzlaw hám konservalaw menen shuǵıllanǵan.

Tóbeshikke órmelep mashinanı iriktim. Tómende kip-kishkene bolıp, boyawları tat basa baslaǵan tórt-bes korabl qatara turar edi. Átirap espe qumlar menen qaplanǵan. Tuw alısıraqta kógis tartıp suw kórinedi.

—Anaw kóringen teńiz be? — dedi Oksana Ilyaǵa.

—Yaq, ol saǵım. Anıǵıraǵı, teńizden bólinip qalǵan kishkene kól. Oǵan hár jılı az ǵana muǵdarda suw túsedi de, gúzge qaray ol da tartılıp ketedi.

—Barıp kóreyik.

—Bara almaymız. Oǵan kólik penen de, jayaw barıw da múmkin emes! Átirapı uyma.

—Artem, júr, korabllerdi kóremiz.

Ol meni qolımnan uslap, tómenge qaray jeteledi.

—Ilya apa, siz barmaysız ba! –dedim izime burılıp..

—Baraberiń. Men bara-bara ıǵır bolǵanman. Bir-birinen onon bes adım qashıqlıqta biri úlken, biri kishi, biri ortasha

–tórt korabl tur edi. Biz onı aylanıp kóre basladıq. Onıń birazınıń qaptalındaǵı temir listleri kesip yaki julıp alınǵan

da, arasındaǵı óreleri adamnıń qabırǵa súyegindey siyreksip turǵan edi. Olardıń arasınan adam emin-erkin kirip shıǵadı. Korabldiń ishine bolsa usı qabırǵalardıń arasınan espe qumlar kirip, ústine mayda-mayda shópler shıǵıp ketken.

Biz ortadaǵı úlken korabldiń ishine kirdik. Aynaları sınıp qalǵan kayutanıń esigi ashıq edi.

dá, biraq, onıń adamlardı quwǵanın kórmegenmen. Balalıǵımda «túyeler báhár ayında jaraydı, onıń bawırındaǵı tas qıshıydı,

sonı bir nársege súykep, qumardan shıqpaǵansha jaraǵanınan arılmaydı» dep esitkenim bar edi. Lekin, ol ertekke usar edi. Qala ishinde tórt-bes túye baqqan adamlardıń shet-shebirdegi kóshe menen sırtqa aydap áketip baratırǵanın kórgenim bolmasa, oǵan jaqın barıp kórgen emespen. Házir bolsa turpatı men kórip júrgen túyelerden ádewir irilenip ketken nar túyeniń aldına túsip qashıp kiyatırman. Izimde biyshara Oksana! Irkilip, onı qolınan uslap alıwǵa pursa joq. Qorqaman!

Házir túye qızdıń izine jetip aladı da, onı kókiregindegi tası menen ezip taslaydı. Onı qutqarıp qalıw meniń qolımnan kelmeydi. Bir yaratqannan basqa sırttan keletuǵın járdem joq.

Oksana qıshqırǵanın qoyǵanday boldı. Dárhal izime burıldım. Qarasam, túyeniń bir ayaǵı oqpanǵa kirip ketip, tartıp ala almay buwırqanıp atır eken. Pursattan paydalanıp, izge qayttım da Oksananıń qolınan uslap alıp korabllerge qaray juwırdım. Az da bolsa jeńil tartayın dedim. Qızdıń aldına túsip, óz basımdı

sawǵalap kiyatırǵanıma hújdan azabı qıynap keler edi meni. Biz dus kelgen korabldiń qabırǵasınan ishke atlıqtıq. Bul baǵanaǵı korablden kishirek eken, qabırǵasınan qıyalap óttik.

Izimizshe túye de jetip keldi. Ol qabırǵanıń arasınan basın tıǵıp, bizlerge qaray kóbik shashtı. Oksana meniń bawırıma tıǵılıp aldı.

—Qorıqpa, Oksana! Túye sıymaydı.

—Joqarı shıǵayıq! — dedi ol dawısı dirildep.

Lekin, qarasaq, bul korabldegi teksheler qoparılıp alınǵan eken. Kayutanıń qapısı sınıp, awzında keselep jatır. Endi ya kayutaǵa kirip, ya joqarıǵa shıǵıp bolmaydı. Túye hár buwsanǵan sayın Oksana sumkasın bılǵaydı.

— Urma sumka menen, fotoapparatıń sınıp qaladı!

Qarasam, fotoapparat sumkada emes, iynine asınıp alǵan eken. Túye birazǵa deyin bizdi aylanshıqlap ketpedi. Oksana onnan

sayın meniń bawırıma tıǵıldı. Ol óziniń qız ekenin, al men