Muratbay Nizanov Tanlamali shigarmalar_roman_gurrinler_drabller

—Oqı! — dedi soń buyırıp.

Men hayran bolıp júzine tigildim.

—Oqı dep atırman sizge!

Áste konvertti ashtım. Otkrıtkadaǵı qosıqqa kózim túskeni sol, júregim toqtap qalayın dedi.

—…K…keshirersiz…

—Oqı dep atırman, sizge!

—Oqıdım ǵo.

—Dawısıńdı shıǵarıp oqı!

Mádireyim aǵanıń eki kózi mende. Ol ele bul otkrıtkada ne jazılǵanınan xabarsız. Dawısım dirildep oqıwǵa kiristim.

Eki júziń jańa úzgen almaday,

Meniń ushın tuwǵan seni qaynaqay!

Bir súyeyin, qushıp qıpsha belińnen,

Esikti il, birew kelip qalmaǵay…

Mádireyim aǵanıń albıraǵanı sonshelli, qolları qaltırap, barmaqları ózine baǵınbay, stoldıń ústin taqırlatıp jiberdi.

—Keshirersiz, bul házil sizge emes edi…

—Kórsesh, konverttiń sırtın. Peruza Tursunovnaǵa dep bajıraytıp jazıp qoyıpsız. Mádireyim aǵanıń gápi jerde qalmasın

dep, hámme dasturqanǵa jıynalǵan waqta kúyewime berermen be…

—Meni urıp óltiretuǵın adam joq… Meni urıp óltiretuǵın

adam joq, — dep Mádireyim aǵa ornınan otırıp tura berdi. Usı waqıtları esik qaǵıldı. Xatira apanıń bası kórindi.

Jaqında ol pensiyaǵa shıǵıp edi. Biraq, sawǵanı alarda boldı.

—Xatira apa, keyinirek, — dedi baslıq.

—Yaq, qaraǵım, mına ekewi barda kiremen, — dep ol tup-tuwrı kirip keldi de, keshegi otkrıtkanı baslıqtıń aldına atıp urdı.

—Bul ne qılǵan ermegińiz?! — dedi soń kiyligip. — Ketsem men pensiyaǵa ketippen. Óliwge ketkenim joq ǵo.

Baslıq otkrıtkanı meniń aldıma tasladı.

—Oqı!

Jámáát dep sarpladıń kóp waqtıńdı,

Táǵdir mine, jolıńızdı jaqtırdı,

Súygen yarıń jolıńızǵa intizar,

Buyaǵına Alla ashsın baxtıńdı.

Aqırǵı qatarın oqıp bolmay-aq, Xatira apa eńirep jiberdi.

— Bilemen, kúyewimniń jolıma intizar bolıp qarap atırǵanın. Qudayım, keshireginen bergeyseń, eń bolmasa mına kishkene balamdı úylendirip alayın dep hár kúni qudaydan tileymen. Onısız da jaqınnan beri túsime ene beredi. Kúni keshe jáne kórdim. «Bolaǵoysań-o, kempir keteyik» dep eńsemde tur.

Men úskinim quyılıp otırıp qaldım. Baslıq penen Mádireyim aǵa ekewlep onı zorǵa jubatıp, «aljasıq bolǵan» dep esikten shıǵarıp saldı. Írasın aytqanda, bul qosıq baslıqqa jazılǵan jaqsı tilek edi. Ol barıp ele kúyewiniń jılı bolmaǵan Xatira apaǵa túsipti.

— Endi sizler-ám kózimnen joǵalıń! — dedi Peruza Tursınovna.

Mádireyim aǵa qańbaqtay epeleklep, esikke barıp qaldı. Men durıslańqırap keshirim soraw ushın ornımda tikeyiwim menen qaldım.

— Neǵıp tursań?! — dedi bir waqta qaǵazdan kózin alıp.

— Shıq! Basqa mákemeler shayırsız-ám jasap atır!

Esikten ayaǵım súyretilip zorǵa shıqtım. Shıqsam, xatker qız tryumonıń aldında qádimgi ádetine bola qasların gúzep tur eken. Aynadan meni kórdi de, izine burıldı.

— Qalay, shayır aǵa, biziń syurpriz unadı ma?! — dedi sıńqıldap kúlip.

Sonda barıp abayladım, sawǵalardı bir kún burın xatker qızdıń shkafına salıp ketken edik. Meniń kútilmegen sawǵam oǵan jaqpay qalıp, baslıqtiki menen almastırıp qoyǵan eken.

18.12.2016-j.

NÁZIK MIYMAN

Alıs rayonlardıń birinde turatuǵın jiyenimiz ulın úylendirip toy berdi. Jaqın adam sıpatında bir kún burın barıp qonatuǵın retim bar edi, lekin, házir qonıp jatıp qonaq bolıw dástúrden qalıp baratır. Jaqsısı, azanda erte barıwdı kewlime túyip qoydım.

Adamlar azanǵı shay dasturxanın jıynamay turıp, jetip bardım. Barsam toyxanada jiyen hám onıń qasında fasom kiyingen úsh-tórt jigit tur eken.

—Dayı, saǵan qonaq jer bermeymen, — dedi jiyenim oń bolsın aytıp bolǵannan keyin. — Mına, eldiń bas kótergen jigitleri menen birge qonaqlardı kútip alasań.

—Qonaqlarıńdı men tanımasam…

—Sen tanımasań, olar tanıydı.

Jiyen hámme waqıt dayıǵa mátibiy boladı. Biz baǵındıq. Toyxanada sawlat tógip turǵanlardıń úshewi de burın usı rayonda belgili lawazımlarda islegen adamlar eken.

Jiyenimdi shetke shıǵarıp soradım.

—Názik miymanıń bar ma?

—Bar. Sonıń ushın mına jigitler ketpey turıptı.

—Kim ol?

—Kelgen waqta kóreseń. Nesip bolsa birge otırasań. Lekin, maǵan sóylegendey házil-pázil qıla berme. Házildi jaqtırmaydı.

Aradan bir saattan kóbirek waqıt ótti. Alıstaǵı aǵayinler kele basladı. Olardı kútip alıwǵa meniń menen jiyenim shıqtı

da, basqalar qozǵalmadı. Olardıń kútken miymanı basqa. Ya rayonnıń hákimi-dá, ya qanday da bir ministr bolsa kerek.

—Kiyatır, kiyatır! — degen dawrıq shıqtı bir waqta. Toyxanadan ana-da-ay jerge bir qara limuzin kelip toqtadı.

Mashina oǵırı uzın bolǵanlıqtan onnan beri jaqınlay almaytuǵın edi. Miyman kútiwshiler juwırısıp aldına shıǵıp

ketti. «Áy, dáw de bolsa názik miyman usı shıǵar» dep men de izlerinen jılıstım. Men jetip baraman degenshe limuzinniń

esigi ashılmadı. Shofyor tuw anayaqtan aylanıp kelip esikti ashtı. Dáslep bir ayaq jerge qoyıldı. Soń samar tabaqtay tóńkerilgen qarın kórindi. Keyin ǵarbızday domalaq bet… Qullası, miyman álle nemirde túsip boldı.

Birinshi bolıp onıń menen qarnı sol miymandikine jete qaba bolǵan úsh kisiniń birewi barıp kóristi. Úsh márte qushaqlasıp, úsh márte súyisti. Soń ekinshisi, úshinshisi… Toy iyesine olardan keyin barıp náwbet jetti. «Elge dástúr bolsa, kempir arqama min»

degen, men de qatardan qalmayın dep qushaqlasıwǵa tayar tur edim, miyman qolınıń ushın sozdı. Semizlikten barmaqları iyilmey qalǵan eken.

—Bul jigit kim? — dedi toyǵa oń bolsın aytıp bolǵannan keyin miyman meni kórsetip.

—Meniń dayım — jazıwshı.

— Rayonnıń jazıwshıları az boldı ma, wa-ha-ha!!!

Miyman qarnı selkildep kúldi, oǵan hámme xor bolıp qosıldı.

—Qapa bolma, ózi házilkesh adam, — dep jiyenim bilegimdi qısıp qoydı. Soń qulaǵıma sıbırladı. — Házildi tek ózi aytadı, basqanıń házilin kótermeydi.

—Bayaǵıda men-ám qosıq jazatuǵın edim-á? — dep maqullatıp qoydı miyman qasındaǵılarǵa.

—Awa, tórtinshi klass waǵıńda.

—Tórtinshi klass waqtında bul láńki tebiwge teperish edi, — dep gáp qıstırıp qaldı kútip alıwshılardıń birewi.

—Sen meniń miyimdi jep qoymaytuǵın ediń, — dep onıń bileginen uslap aldı miyman. — Láńki oynaǵansha sabaǵıńdı oqı, sabaǵıńdı oqı dep. Sonda saǵan aytıp edim, «sen milisa bolıwıń kerek» dep.

—Bolsaq boldıq-ǵo.

Miyman hámmeni awzına qaratıp bir ózi sóylep tur. Qalǵanlar awzınan shıqqan sózdi shıqqanlay qaqshıp alıp maqullaw menen bánt.

—Jaqında Mápiriwzanı kórip qaldım, bazarda, bayaǵı tórtinshi klassta meniń menen bir partada otırǵan, — dedi miyman qaltasınan temeki alıp. Qasındaǵılar zajigalka tuttı.

—Muǵallim, mınaw shımshıp aldı dep jılay beretuǵın edi ol, biyshara.

—Erterek jigit bolǵanbız-dá! — Miyman sigaret qutısın qasındaǵılarǵa tuttı. Olar «yaq, yaq, raxmet» dep kishipeyillik kórsetti. Ol sózin jalǵastırdı.

—Bazarda qatıq-sút satıp otır. Qolına júz dollar berdim. Qatıq-sútin sumkası menen maǵan uslatıp atır. Neǵılaman onıń kir-kir baklashkaların.

—Bayaǵı tórtinshi klass waqtımda… — dep jáne dawam etti

ol.

Bunnan keyin shaması on-on bes mártebe onıń tórtinshi klassta «este qalarlıq» waqıyaları aytılıp, ullı wa-ha-haǵa ǵarq boldı. Shaması, onıń ómirinde tórtinshi klasstaǵıday este qalarlıq waqıyalar az bolsa kerek.

—Al, men otırmayman, — dedi bir waqta názik miyman. — Nan awız tiyemen de, ketemen!

—Ya-yaq, — dep jiyenimnen beter qasındaǵılar jabırlastı.

—Jorańnıń sennen úlken qonaǵı joq. Saǵan arnap meńi joq aq qoshqar soyılǵan.

—Sizler birge otırasız-ǵo?

—Álbette, sizdi kútip hesh jaqqa ketpey turmız.

—Mına jazıwshı da bola ma? — dep maǵan jıyrılıńqırap

qaradı.

—Yaq, ol ózimizdiń aǵayinler menen otıradı, qonıq jeri basqa, — dedi jiyenim.

—Anıq ashıwlansam men-ám jazaman bul quraqım, wa-ha-ha!!! Miymandı qonaq jerine jiberip bolıp, jiyenim úlken bir

minnetten qutılǵanday «úh» dep qasıma keldi.

—Qapa bolma, dayı, — dep meniń kewlimdi alıp. — Bay adamlar ózi jazıwshını jaqtırmaydı. Bul adam rayonnıń yarımın sa-

tıp alıwǵa qurbı jetedi.

—Qayaqta isleydi?

—Hesh jerde islemeydi.

—Lekin, meniń bir hayran qalǵanım, ılǵıy tórtinshi klass aytatuǵını, tórtinshi klasstan arman ótpedi-ǵo.

—Arjaǵına oqımasa ne qılsın!

16.11.2015-j.

QUTEKENIŃ QOSÍǴÍ

Onıń ıras atı Qutlımurat pa, Qutıbay ma, hesh kim bilmeydi. Hámmeniń biletuǵını — ol Quteke.

— Pálensheniń toyına Qutekeni aldırıptı! Bir jandırıp

qosıq ayttı ma deyseń, oy-buw, dúnyaǵa bir kelgen jigit-aw, ózi de!

—Keshe biziń jası úlken tuwılǵan kún berdi. Kutekeni aldırdı! Awır jatarǵa deyin ház berdi-ǵo! Sirá dawısı sharshamas.

—Sende Qutekeniń disketi bar ma?

—Bar, biraq, bere almayman. Qaytıp bermey qalasań! Qullası, eki adamnıń biriniń tilinde Quteke! Táriyiplegende

awzınıń suwı qurıydı. Lekin, sol Quteke ya televizorǵa shıqpaydı, ya radiodan aytpaydı, ya koncertlerde kórinbeydi. Onı tek toy merekelerden, otırıspalardan tabasań.

…Uzaq rayonlardıń birinen keshletińkirep qayttım. Uyqı da qısayın dedi.

—Aǵa, uyqı ashar disket qoyıp bereyin be? — dedi shofyor meniń esney baslaǵanımdı sezip.

—Qanday disket?

—Qutekeniń taza qosıqları.

—Qoy, qáne!

Ózim de onıń hawazın jaqsı kórgenlikten dárhal razı boldım. Magnitofon jańlap ketti. Pay-pa-ay, zańǵardıń balasınıń hawazı! Qońırawday sıńǵırlaydı! Írǵaǵın aytpaysań ba? Eger televizordan shıǵıp bir qosıq aytaǵoyǵanda barma, abırayı bunnan beter aspanǵa shıǵar edi. Sebebi, ápiwayı xalıq onı bilmeydi. Ol kóbinese atı tilge túsken adamlardıń toy-merekelerinde,

shaqırıqlarında xızmet qılar edi. Qálegen qosıqshıdan min izleytuǵın meniń qıtımır minezim de bul ret onnan múltik taba almadı.

Diskettiń bir jaǵı yarım saatta ma, onnan kóbirek waqıtta ma aytıp bolındı. Sılt etpey otırıp tıńladım.

—Qalay, aǵa? — dedi shofyor meni riza etkenine kewli tolıp.

—Zor! — dedim oǵan shın kewlim menen. — Sende ol balanıń telefonı bar ma?

—Bar.

—Magnitofonıńdı qaytarıp tur.

Qutekeniń nomerin terdim.

—Allo, Quteke?

—Assalawma aleykum, aǵa! — dedi ol shırp etip.

—Men baspaxanadaǵı…

—Tanıdım aǵa, siziń dawısıńızdı tanımay bola ma?

—Raxmet, inim! Qońıraw etip atırǵanım — jolda kiyatırıp biraz waqıt seniń qosıqlarıńdı tıńladım. Gáptiń shını — lázzet aldım.

—Minnetdarman, aǵa! Xızmet bolsa tayarman.

—Yaq, xızmet joq, inim. Aytayın degenim, sizge burın da aytqan shıǵarman. Allatala bunday hawazdı súygen bendesine beredi, xalıqqa xızmet etsin dep beredi, onda da!

—Durıs, aǵa! Sonıń ushın da, xalıqqa xızmet etip júrmiz, aqsaqal!

—Onıńız durıs shıǵar, lekin, xızmetti basqasha islewiń kerek. Siz televizordan shıǵıń, radiodan aytıń. Talantıńızdı tek toy-merekedegiler yaki otırıspa dógeregindegiler emes, pútkil xalıq bilsin.

—Durıs, durıs.

—Durıs bolsa bılay et, bir kún radioǵa, bir kún televideniege barıp, qosıqlarıńdı lentaǵa túsir. Baratuǵın waqtıńdı aytsań olarǵa men-ám aytıp qoyayın.

—Aytıwıńızdan kemis joq, aǵa! Bir-eki otırıspalarda da eskertip edińiz. Lekin waqıt ǵániymet. Waqıt taba almayman. Mine házir saat túngi on eki yarım boldı, ele xızmettemen!

—Inim, bunday xızmetler otırıspa tamam bolıwdan umıtıladı. Eger qosıqlarıńdı radioǵa jazdırsań, eliw jıl, bálkim júz jıl dawısıń saqlanıp qalıwı múmkin. Seniń talantıń xalıqqa kerek. Keleshek áwladqa kerek.

—Durıs ǵoy, aǵa! Sizdi xúrmet qılaman. — Ol kimgedúr asıǵıs juwap berdi. — Házir, házir… Aǵa, ishke shaqırıp atır eken. Bir arqayın sóylesermiz.

Ol telefondı birden jawıp jiberiwge uyaldı ma, sál irkildi. Lekin onıń mennen qutılǵansha asıǵıp turǵanı dem alıwınan belgili edi.

—Boladı inim, baraber, — dedim oǵan. — Biraq, sonı esińde tut, búgingi bir-eki som pul ushın ájayıp talantıń zaya bolmasın!

—Boladı., aǵa! Másláhátińiz ushın raxmet. Xızmet bolsa aytaberiń! Toy-mereke bola ma, qonaq shaqırasız ba?... Xızmettiń úlken-kishisi joq. Sizge yaq demeymiz.

Men juwap qaytarmay telefondı óshirdim.

—Aǵa, diskettiń ekinshi jaǵın qoyıp bereyin be? — dedi shofyor men telefondı jabıwdan.

—Ekinshi jaǵında ne bar?

—Qutekeniń qosıqları!

—Yaq! Kerek emes! Qattıraq ayda!

27.03.2016-j.

YADÍMA TÚSTI

—Baslıq shep jaǵınan turǵan ba?! — dep bólim baslıq kabinetke tońqıldawı menen kirip keldi.

—He, amanlıq pa? — dedi orınbasarı.

—Haw… Azan menen ózi qatnasatuǵın jıynalısqa meni jiberip… Dúnyanıń baqırısın esitip qara tútinim shıǵıp kiyatırsam, xatker qız aldımnan shıǵıp tur. «Kelip-ketsin dep atır»

— dedi. Kirdim. Jıynalıstıń juwmaǵın soraytuǵın shıǵar desem, yaq, «dúnyaǵa belgili bes alımnıń atın aytıp ber» dedi. Bes alım tilimniń ushında tur ma?! Irkilip qaldım.

—He, bilmeyseń be? — dedi shekshiyip.

—Bilemen-ǵo, — dedim gibirtiklep.

—Bilseń, ayt!

—Ibn Sina, Al Xorezmiy, Al Ferǵaniy, Al Beruniy, Matrudiy…

—Dúnyaǵa belgili alımlardan ayt dep atırman!

—Dúnyaǵa belgili-ǵo bular-ám.

—Bular shıǵıs ilimpazları… Yaqshı, baraber, — dedi qabaǵı ashılmay. — Adam degen dúnyalıq ilimnen xabardar bolıp júriw kerek. Ziyalı adamsań!

Bólim baslıq tońqıldap júrip ornına otırıp atır edi, xatker qız kelip orınbasarın shaqırıp ketti.

—Men aytqan alımlardı tákirarlap júrme! — dep izinen dawısladı bólim baslıq.

Orınbasardıń barıwınan qaytıwı tez boldı.

—Qalay, kewlindegini taptıń ba? –dedi bólim baslıq.

—Yaǵa-aw! Lomonosov, Mendeleev dep baslap kiyatır edim, shıq dep jiberdi.

Gáp usı jerde kesildi. Shabarman maǵan keldi. Barǵansha qısqa ǵana oylap úlgerdim. Demek, baslıqqa eski grek yamasa nemec alımlarınıń atı kerek.

Maǵan da sol sawal tákirarlandı.

—Aristotel, Platon, Gercen, Eynshteyn, Nobel…

Baslıq ruchkasın tıqıldattı. Bul «qoya ǵo» degeni.

—Hesh qaysısıńız ilimge qızıqpaysız-á! — dedi keyin ókpeli pishinde. — Meyli, baraber. Maǵan ekinshi bólimdegi Shınıbaydı shaqırıp jiber.

Úndemey, moynım salbırap esikke betledim.

—Aǵa, keshirersiz, taǵı bir alımnıń atı yadıma tústi, — dedim bosaǵaǵa barıp.

—Kim?

—Nyuton.

—Kim-kim? — Baslıq stolǵa óńmenleńkirep alǵa umtıldı.

—Kim dediń?

—Nyuton. Basına alma túsip tartılıs nızamın ashqan alım.

—Xosh-xosh, atı kim sonıń?

—Isaak! Isaak Nyuton!

—Atańa raxmet! Men ana górsawatlarǵa usı ilimpazdıń atın ayttıra almay qara ter boldım-ǵo! Baraber, raxmet saǵan!

Bes alımnıń atın durıs taba almaǵanıma qattı qorqıp qalǵan ekenmen. Sırtqa shıǵıwdan bosasıp, qapıǵa súyenip turıp qaldım.

Baslıq kimgedur entigip qońıraw etti.

—Hayal! Yadıma tústi. Tap házir esledim. Isaqtıń toyı eken ǵo túni menen atın taba almay atırǵanımız. Ayttım-aw, qanday da bir ilimpazdıń atına uqsas dep… Kiyinip tayarlanıp otır, yarım saatlardan baraman.

31.05.2016-j.

SEN SHÍǴÍP TUR

«Balanıń kishkenesi bolǵansha, iyttiń kúshigi bol» degen gáp bar biziń xalıqta. Durıs, genjetay bolǵan jaqsı, hámme erkeligiń sıyadı, jeymen degenińdi jeyseń, kiyemen degenińdi kiyeseń. Lekin, bul artıqmashlıqtıń ekinshi tárepi de bar.

Úyge eki adam kele me:

—Sen shıǵıp tur, bizler sóylesip alayıq.

—Aynanayın, dalada oyna, bizlerdiń gápimiz bar.

—Shıǵıp tur balam, ájapań menen sóylesip alayıq, — dep sen esikti tars ettirip jappaǵansha áńgimelerin baslamay turadı.

Ájapam uzaqtan kelgen bolsa, ayda-jılda bir kórsem, úlken adamlar qusap men de onı saǵınǵan bolsam… Yaq, oyaǵı menen hesh kimniń isi joq. Azan ba, kesh pe, báribir:

—Bar, dalada oyna!

—Bar, shıǵıp tur!

Hámme sıyǵan úyge shúlliktey men sıymayman. Qashan úlken bolar ekenmen, qashan áńgimeniń waqtında shıǵarıp jibermeytuǵın bolaman, dep tezirek úlkeyiwdiń háreketine kiristim. Toyıptoyıp jedim. Turnikke tartılıp-tartılıp óstim.

«Qartaysań baladay bolasań» degen de gáp bar xalıqta. Adam ózinen-ózi qartaymaydı. Qartaymay turıp qartaytadı. Úydegiler qartaytadı. Jasım alpısqa shamalasıp edi, bayaǵı balalıqtaǵı

kún qaytadan basıma tústi.

— Shayıńdı iship boldıń ba? — dedi hayal azanda.

Jas qaytqan soń uyqı qashadı. Erterek turıp shay halqas qılıp alatuǵın ádetim.

—Awa, boldım, — dedim.

—Bolsań shıǵıp tur.

—He?

—Kelin shay iship alsın.

—Haw, oǵan meniń ne zıyanım bar?

—Bir erkek adam bejireyip qarap otırsa tamaǵınan óte me náresteniń!

Úndemey turıp kettim. Kelin meniń aldımda iybe saqlap shay ishe almasa, oǵan da raxmet. Saatıma qarayman. Jumısqa barıwıma ele bir saat bar. Oǵan deyin qayaqta qıslayman? Kishkene bólmede kelinniń bópesi uyqılap atır. Ekinshi bólme — kitapxana. Miyman kútetuǵın zaldı kóbinese ilip qoyamız. Uyqılaǵan bólmege qaytıp kireyin desem, kózim ilinip ketiwi múmkin. Shay iship bolıp uyqılaǵan adam jeti jinim.

Sırtqa shıqtım.

—Assalawma áleykum?

—Waleykum assalam!

—Há, jezde, azan menen dalada júrseń-ǵo? Ya ájapam quwıp jiberdi me?...

—Sálem berdik, qaynaǵa?

—Kóp jasa.

Qullası, jumısqa ketemen degenshe on-on bes adam menen sálemlesemen. Olarǵa taza hawada shamallap júrgenimdi, doktor kóbirek azanǵı quyash nurına taplanıwım kerekligin aytqanın túsindirgen bolaman.

Jazdıń mıs qaynaǵan ıssı kúnleriniń biri edi. Avtobus kútip tóbemnen kún ótip ketpesin dep takside úyge keldim. Kelsem gúmbirlegen muzıkanıń dawısı qulaǵıńdı jaradı. Hayal bosaǵada kútip aldı.

—Bul ne shawqım?

—Áke bolǵanıńa?! Ánjimniń tuwılǵan kúni-ǵo búgin. Ánjim bıyıl liceydi pitkergen kishkene qızım.

—Bilemen-ǵo. Azanda «óziń bir nárse alarsań» dep aqsha berip

kettim.

—Berseń jaqsı bolıptı. Endi kósheden bir aylanıp qayt.