Muratbay Nizanov Tanlamali shigarmalar_roman_gurrinler_drabller

Kúnlerim kúnnen-kúnge kewilsiz óte basladı. Jumısqa baramanqaytaman, baraman-qaytaman. Qaytarda bir paket qurıtılǵan birmeshel ákelip, qaynaǵan suwǵa salıp ishemen. Ádepki kúnleri jekke baslılar ushın jaqsı taǵam eken dep júrdim de, keyin ala

ol da awzıma dám bermey qoydı. Báribir, tabılǵanın ǵawzanıwǵa májbúr edim. Denim saw, hesh jerimde keselim joq, biraq, kúnnenkúnge jaǵımnıń etin jep, aza basladım.

Bir kúni qızım qońıraw qılıp qaldı.

—Aǵa, vizanı aldıń ba? — dedi ol.

—Aldım.

—Nege kelmey atırsız? Jay ótpey atır ma?

—Satıwǵa daǵaza bermedim.

—Mamamnıń densawlıǵı tómenlep baratır. Siziń jolıńızǵa qarap atır, aǵa.

—Boladı, qızım. Baraman.

Sol zamatı qıyalımnan Arkadiy haqqındaǵı passıq pikirler shıǵıp ketti.

Bir hápte ishinde jaydı ótkenine sattım. Jumıstan arza berip bosadım. Onısız da kárxanamız bankrotqa júz tutqan, kúnde derlik bir kárxana jabılıp, Awqam tarqaǵalı basqa shıǵıp, tarıǵıp atırǵan jas xojalıqtay, respublika úlken daǵdarısta

edi. Tel-Avibke ushıp bardım. Taksi meni gózlegen mánzilime, klinikanıń dárwazasınıń aldına aparıp túsirdi.

Oksana tósekte zorǵa qaltıraqlap otır eken. Men barıp júzinen súydim. Onıń betin juwıp ketken kóz jasları kermek dám berip, lábimde qaldı.

— Jaqsımısań? — dedi maǵan. — Bizlersiz zerigip qalmadıń

ba?

—Zeriktim, saǵındım sizlerdi!

—Jaqında bul táshwishlerdiń bári artta qaladı. Men sizlerdi bul mashqalalardan qutqaraman.

—Onday demeń, jazılıp ketesiz!

—Yaq, men ol basqıshtan óttim. Saǵan aytajaq gáplerim bar. Sol ushın shaqırttım seni. Mariya, aǵań ekewimizdi jeke qaldır.

Maryam úndemey sırtqa shıǵıp ketti.

—Men shın ateistpen, — dep basladı ol sózin. — O dúnya degenniń barına isenbeymen. Biraq, quday barına isenemen. Ol biziń tiri janımızǵa ǵana xojeyin. Ólgenimizden keyin ol da

biziń mashqalamızdan qutıladı. Insan óz ómirinde bilip-bilmey islegen gúnaları ushın tiri gezinde esap beredi. Kerek bolsa, jazasın tartadı. Qanday qılıp jazalanadı, bul qudanıń erkinde. Men kórip-bilip islegen gúnalarımnıń jazasın tartıp atırman. Jeke ózimniń ómirimdi oylap, Biybisaranıń ǵarǵısın alǵanman. Meni kishkene Alpamıstıń kóz jası ǵam dáryasında júzdirip atır. Jasırmayman, birinshi muhabbatım bolǵan tájik jigiti

menen aramızda hesh nárse bolǵan joq. Biraq, Arkadiy menen....

Aytqan shıǵarman, onıń ózimshilligi maǵan jaqpadı dep. Onıń ústine aǵamnıń qáhárlenip baqırǵanı Arkadiy menen baylanıstı úziwime jaqsı báháne boldı. Oylamaǵanda sen maǵan ushırastıń. Men ol jaqqa kandidatlıq jumıs penen shuǵıllanıwǵa barǵan edim. Jigit tawıp alaman degen niyette emes edim. Lekin, seniń sın-sımbatıń, qızday tınıq mineziń meniń aqıl-esimdi biylep aldı. Biraq, seniń menen qansha ashılısıp sóylessem de, sen maǵan sóz aytıwǵa bata almadıń. Waqıt bolsa ótip baratır. Aqırı, tuwılǵan kúnimdi belgiledim. Ol sáne meniń tuwılǵan kúnim emes edi. Saǵan «Odessadan arnayı alıp shıqtım degen «Belıy ayst»tı Tórtkúlge barǵanımda sumkama salıp jibergen eken. Bilip, bilmey para da alǵanman sóytip.

Bileseń be, órmekshi sup-sulıw aw toqıp, oǵan bir shıbınshirkey ilinip qalıwın bir shette turıp gúzetedi. Túsken payıtında jetip baradı. Hayallardıń mákkarlıǵı da órmekshi awınan qalıspaydı. Sol belgilegen tuwılǵan kúnim — sen ushın toqılǵan órmekshi awı edi. Seni óz boyıma úyretip alǵannan keyin, maǵan birotala baylanıp qaldıń. Biraq, bunnan Biybisara xabarsız edi. Ol xabarsız bolar eken, bul kúnler bári bir ótkinshi bolıp qalatuǵının sezdim. Oǵan ózim telefon etip shaqırdım. Sen ayıp ústinde qolǵa tústiń. Bolmasa, ol meniń jasaytuǵın jerimdi bilmeytuǵın edi. Niyetim iske asa baslaǵanına sheksiz quwanıshta edim. Lekin, seni Biybisara óytip jazalaydı dep oylamadım. Ol ushın keshirim sorayman.

Seniń endi meniki bolatuǵınıńa isener edim. Sınap kóriw ushın dáslepki xatlarımdı amanlıq-esenlikten arı ótpey, ıqlas-

sız jazdım. Qarasam, seniń jáne mennen suwısıp ketetuǵın túriń bar. Keyin seni qattı saǵınǵanımdı, sennen perzent kútip atırǵanımdı aytıp, júrek-bawırıńdı eljiretip jazıwǵa máj-

búr boldım. Sen azamat bolsań da erkiń bos jigit ediń. Basqa

erkekler qusap qoldı bir sermeytuǵın qatallıq joq edi sende. Názik tábiyatlı ediń. Sonıń ushın da, aqırǵı xatımnan keyin jetip keldiń.

Jaman bolmadıq. Sherek ásir tatıw jasadıq. Ullı boldıq, qızlı boldıq.

Endi meniń ómir jolımnıń aqırǵı bándirgisi kórinip qaldı. Usı haqıyqatlıqlardı saǵan aytıwdı parız dep bildim. Bunnan

buyaǵına qanday boladı? Tuwrı aytqanım ushın meni keshir — seni baxıtsız ǵarrılıq kútip turıptı. Sergeydiń saǵan miyrimi túsedi dep oylamayman. Sonda da xat jazıp jiberdim. Jaydı satqanıńdı ayttım. Meni topıraqqa tapsırıp bolıp, seniń qolıńa baradı, dedim. Qanday bolǵanda da ákeńdi jekkesiretpe, seniń tamırıńda onıń qanı aǵıp turıptı dedim. Bunıń menen onıń

kewlinde miyrim-shápáát oyata aldım ba, bilmedim. Óz perzentim bolsa da shının aytayın, Sergey atasına usaǵan — qatal hám miyrimsizlew. Meniń álpayımlıǵım oǵan ótpegen. «Sen kempir apańa tartqansań», — deyberetuǵın edi anam maǵan jaslıǵımda. Oǵada tásirsheńseń hám sál nárseni júregińe jaqın alasań». Saǵan usı jerde usı waqıtqa shekem tis jarıp aytpaǵan, bálkim, aytıw zárúr emes shıǵar dep kelgen bir haqıyqattı aytayın, meniń anamnıń ákesi balqar qızınan tuwılǵan. Demek, meniń tamırımda musılman qanı da aralas aǵıp tur. Múmkin, sol qanı jaqınlıq shıǵar seniń menen tabıstırǵan. Saǵan jaydı sattırǵanda dáridarmaq ushın sattırmadım. Seni jekke jasap qalıwıńdı qálemedim. Bilemen, jaydı satpasań Sergeydiń qolına barmaysań. «Jekkelik — qudayǵa jarasadı» deydi xalıq. Sen maǵan pulıńdı sarplama. Sergeydiń qolına barǵanda esap penen ara-arasında ruwzıgershilikke islet. Tabısı joq dep Sergey de, kelin de bezigip júrmesin.

Endi ne ushın Tel-Avibke kelgenimdi aytayın. Germaniyada maǵan qolınan kelgen emin islep boldı. Aqshalarımız da shamaǵa keldi. Men internetten Tel-Avibte usı kesellik boyınsha jaqsı klinika barın oqıdım. Dárhal Arkadiyge xat jazdım, internet arqalı. Burınnan xat jazısıp júr eken dep oylama. Ózimniń jazılmas dártke jolıqqanımdı ayttım. Óziniń jaǵdayın, maǵan járdem etiw múmkinshiligi barı-joqlıǵın soradım. Ol internetten xattı oqıptı. Hám qızımız ekewimizge bilet alıp jiberdi. Kelsek, klinikadan orın tayarlap qoyǵan eken.

bolma. Dúzelmeytuǵınımdı bilemen. Lekin, ómirden eń aqırǵı minutlarına shekem óz payımdı alıp qalǵım keledi. Meni usı qalanıń bir qoyımshılıǵına jerleń. Biraq, Mariyanı qaldırıp

ket. Men jat jurtta jekke qalǵım kelmeydi. Qızım tez-tez izimnen kelip, basıma gúller qoysın, ruwxım menen sóylessin. Usıǵan wáde bereseń be, artımnan tınıp keteyin.

— Oksana, onday dey berme. Biraq, bir nárseni aytayın, Taras Shevchenko jat jerlerde júrip:

Ólgensoń meni kómińler,

Ukrainaday jerime, dep aytıp ketken eken.

— Men Shevchenko emespen, Kravchenkaman, — dedi Oksana.

— Al, saǵan aytarım — qartayıp belińnen quwat ketkende elińe qayt. Odessada seniń qádir-qımbatıńa jetetuǵın hesh kim joq. Óz elińe bar. Bar bolsa ulıńdı tawıp al. Biybisara menen diydarlas. Dúnyadan ótkenińde súyegiń óz topıraǵıńa aralassın. Eger usı aytqanıma qulaq assań, az da bolsa meniń gúnalarımdı jeńilletken bolar ediń...

Usı máhál tamshı dári quyatuǵın úskeneni kóterip, medsestra kirip keldi.

— Sóylesip bolsańız shıǵıp turıń, qan salamız.

Men Oksananı bunday halatta kóremen dep oylamaǵan edim. Qasına qızımdı qaldırdım da, emlewshi shıpakerdiń bólmesine bardım.

—Doktor, men anglizshe bilmeymen...

—Orıssha ayta beriń, — dedi doktor meniń gápimdi bólip.

—Men Leningradta tuwılǵanman.

—Onda júdá jaqsı! — Írasın aytsam, awıldıń adamın kórgendey quwanıp kettim. — Bir nárse soramaqshı edim.

—Sorań.

emletemen» degen ór kókireklik aqıbetinde bar pulım da ada boldı. Onıń ústine Oksana mutlay dep oylaǵan kompaniyaǵa tiyisli miymanxananıń maǵan ajıratqan shaǵın bólmesine de enepattay aqsha tóledim. Qullası, qaytarda kisemde 500 dollar-aq qalǵan eken. Ol pul menen Odessaǵa jetip bara alaman ba, joq pa

— bilmedim.

«Óliniń aytqanın tiri qılmaydı» degen. Biz Arkadiy ekewimiz de Oksanaǵa bergen wádemizge qılaplıq etip, bir-birimiz benen ushırastıq. Ushıraspawımız múmkin emes edi. Oksana bayǵus bizlerdi málellesip qaladı dep oylaǵan bolsa kerek. Endi mállelesiw emes, bir-birimizge muńlas, dártles bolıp qalǵan edik.

— Sen baxıtlı insansań, — dedi ol maǵan. — Meniń qolım jetpegen ármanǵa qolıń jetti. Eger men jaslıǵımda baylıq hám ózimshellik shırmawıǵına oratılmaǵanımda, búgingi erisken hámme ǵáziynelerimnen waz keship, onıń menen dáwran súrgen bolar edim. Oksana mennen beze almaydı, bári bir izimnen baradı, dep oylap edim sonda. Yaq, onıń insanıylıq qálbi, óz qádir-qımbatın joqarı tutıwı meni sındırdı. Biraq, onı men kesh ańladım. Usı

boslıq júzege kelgen waqtında onıń ómirinde sen payda boldıń hám muhabbattıń lázzetine meylińshe ǵarq bolıp jasadıń.

Meyli, endi bul waqıyalardı eslewdiń máwriti emes. Onıń muhabbatına erisiwge miyasar bolayın-bolmayın, oǵan bolǵan húrmetim júregimde bárha saqlanıp qaladı. Tiri ekenmen, onıń ruwxın hesh qashan biytaxat etpeymen. Mariyaǵa kompaniyaǵa tiyisli úylerden qálegen kvartirasın sawǵa etemen. Qansha turaman dese erkinde. Erteńgi kúni xojalıq bolıp jasayman dese de ishitarlıq qılmayman.

Sizge, jol qárejetiń ushın bir mıń evro beremen. Qaytaraman dep qısınba, qalıs. Biz seniń menen endi kórispeymiz. Bir waqıtları sırtımızdan bir-birimizge baxtalas bolıp jasasaq ta,

búgin kewlimizde dıq qalmawı kerek. Oksananıń ruwxı shad bolıwı ushın solay islewimiz shárt.

Aeroportqa meniń mashinam shıǵarıp saladı. Biletińizge buyırtpa berilgen, irkinish bolmaydı.

Biz Arkadiy menen eski doslarday qushaqlasıp xoshlastıq. Ol men oylaǵanday menmen, ózin júdá bálent tutatuǵın, Oksananıń eri bolǵanım ushın kókireginde ıza-kegi qaynap atırǵan adamǵa usamadı. Kim biledi, endi paydası joqlıǵın túsinip, ózin

Solayınsha bir neshe táǵdirlerdi qurban etken dawasız bir kesellik keyninde insaniyatqa táslim bolar edi. Al, házir... Biziń hámmemiz qorqaqpız! Ilimpazlardıń bári! Kesellikti emlewdi tıshqanlarda, qurbaqlarda sınap kórip, qurttay ózgeris bolsa dúnyaǵa jar saladı. Aqırı, adam balası qurbaqa emes ǵoy! Tıshqan emes ǵoy! Uqsaslıq bola beriw múmkin! Medicinada dusmalıylıq degen nárse bolmawı kerek. Sol dusmalıy boljawlarǵa ózimiz de isenbeymiz. Sonlıqtan, mudamı dawasız keselliklerden qorqıp jasaymız. Onnan ózimizdiń aman bolǵanımızǵa quwanamız. Lekin, kúnlerden bir kúni onıń úndemey kelip tisleytuǵın iyttey biziń densawlıǵımızǵa tis batıratuǵının oylamaymız.

Maryam bul gáplerdi Oksananıń hámmege aytıp ketken wásiyatı sıyaqlı tiline shıǵarıp, hám qamsıqtı, hám ishki debdiwin shıǵardı.

— Men biraq, anam árman etken sol usılǵa táwákel ete almayman, — dedi biraz ózin basıp. — Solay da, medikler arasında qatarımnıń aldı bolıwǵa háreket etemen. Bul elde, kerek bolsa basqa

da Evropa mámleketlerinde, bálkim Amerikada kóp tájiriybe arttırıp, elge qaytaman. Siz oǵan deyin awırmay turıń. Men sizdi mezgilsiz qartaytpaw ushın jetip baraman.

Endi, jaqsı barıń! Sergeyge, jeńgeme meniń atımnan sálem aytıń. Anamnıń jazıp jibergen wásiyatına sadıq bolıwın uǵındırıń. Ózińiz de, onıń menen qarama-qarsılıqqa barmawǵa háreket etiń. Men barǵansha ońısıp baǵıń. Soń sizdi ózim qolıma alaman.

Samolyotta kiyatırıp, qızımnıń biraz aqıl toqtatqanına quwandım. Ol anasınıń hámme wásiyatların kókiregine túyip alǵan edi. Lekin, jıllar ótip qaytıp keliwine kózim jetpedi.

Ol tájiriybe toplaw jolında túrli mámleketlerdi aralaydı. Nátiyjede, el gezip jasawǵa úyrenip ketedi. Onıń kókireginde watan súyiwshilik seziminen góre ózi ushın jasaw niyeti kúshlirek boladı. Barıp-barıp meni de esinen shıǵaradı. Men, watan geda bolıp ómir súrgende, ol watanpurısh bolıp qayaqqa barar edi?! Watan gedadan, watan geda dóreydi-dá!

Keyin Sergey haqqında oylay basladım. «Anańdı topıraqqa berip keldim balam» desem, meniń kóksime bas qoyıp jılar ma eken? Onıń kókiregindegi suwıqlıqtı anasınıń wásiyatı jılıt-

qan bolsa ne jaqsı?! Sergey ǵarrı atasınıń qasında «Seni de, anaw Arkadiydi de, mınaw kelgindińdi de patırlatıp atıp taslar

edim» degen ashshı gáplerdi esitip ósti. Onıń qálbinde bizler nákas adamlar sıpatında sáwlelendik. Sonıń ushın da, ol bizlerge suwıq boldı. Dúnyaǵa keltirgen áke-sheshesiniń jıllı uyasında bir kún de túnemedi. Sol tárbiyada ósken bala meni qanday qabıl alar eken? Men oǵan kinolardaǵıday ǵayıptan payda bolıp «men seniń ákeńmen» dep kirip barǵan kimsege usamas pa ekenmen?

Samolyot jerge qonaman degenshe usı oylar meni qıynap keldi. Oksana men hárdayım qapa bolǵanda:

—Qabaǵıńdı ashıp júr, mıń qayǵı qosılıp, bir shadlıq alıp kelmeydi, — dep jaqsılıqqa jeter edi. Bul gáplerdi qabıl ete almasam hár qıylı anekdotlar aytıp, kúldiriwge tırısar, degenine erispegenshe qoymas edi.

Endi bolsa qasımda Oksana joq. Meniń ne oylap, ne qoyıp otırǵanım menen hesh kimniń isi bolmaydı.

Samolyot kelip qondı. Aman-esen jetip kelgeni ushın adamlardıń dúrlegen qol shappatlawları meniń oylarımdı sergitti. Aradan ótken eki ay ishinde Odessa meni, men Odessanı saǵınıp qalǵan ekenmen. Teńiz boyınıń salqın hawası zeynimdi ashıp, bir zaman bolsa da ǵam-qayǵını umıtqanday boldım.

Sergeydiń úyine kelgenimde kún táwir eńkeyip, batıwǵa meyil bergen edi. Qońıraw túymesin bastım. Kúttirmey qapı ashıldı. Lekin, bosaǵada Sergey emes, samayına aq ene baslaǵan, jası bizlerge shamalas bir kisi turar edi. Qaynatası qıdırıp kelgen bolsa kerek degen oy qıyalımnan juwırıp ótti. Kelinniń anasın burın kórgenmen, lekin atasın kórmegen edim.

—Sizge kim kerek? — dedi ol maǵan.

Hayran boldım. «Kim keregi», nesi! Balamnıń úyine kelsem, álle kim mennen jol bolsın sorasa.

—Sergey qayda? — dep qaytarıp ózine sawal qoydım.

—Kim Sergey?

—Usı úydiń iyesi-dá!

—Bul úydi biz satıp aldıq, — dedi jańaǵı kisi.

—Qasha-an?

—Bir ay boldı.

—Sergey qayda ketti?

—Bilmeymen. — Ol usını ayttı da, qapını jappaqshı boldı. Men qapıǵa qolımdı tiredim.

—Bálkim, qayaqqa kóshkenin aytqan shıǵar.

—Yaq, bizge aytqan joq.

—Ayttı, ayttı, — dep dawısladı ishten bir hayal. — Sergey Doneckige kóshti. Sol jaqta shaxtada júk tiyewshi degen jumıs taptım, kelinshegim de ózim menen birge isleydi, dedi. Siz kimi bolasız?

Men hayaldıń sorawın juwapsız qaldırıp, podezdden uzaqlastım.

***

«Hayal — qulıplawlı sandıq. Áwmeti kúlgen jigit onıń giltin tawıp ashadı. Lekin, sol sandıqtıń ishinde kishkene sandıqsha bar. Áne, sol sandıqshanıń gilti hayaldıń ózi menen qosa jerlenedi».

Bul astarlı áńgimeni jaslıq jıllarımda qatnasqan merekelerimniń birinde tórde jası úlkenlik etip otırǵan bir kisiniń

awzınan esitken edim. «Bunshama kelip jumbaq etedi, ózinshe danıshpan bolajaq pa?» dep ishimnen mırs etip kúlip qoyǵan edim sonda.

Podezdden uzaqlasar ekenmen, aradan sonsha jıllar ótiwine qaramastan, usı bir astarlı áńgime óz-ózinen esime túsip ketti. «Oksana — qulıplawlı sandıq, — dep oy keshirdim ishimnen.

— Áwmetim kelip onıń giltin tawıp asha bilmedim be?! Álbette, asha bildim! Al, sandıq ishindegi kishkene sandıqshanıń she? Buǵan kózim jetpeydi. Ol meniń menen birinshi muhabbat haqqında sáwbetleskende Bahrom degen tájik jigitti birinshi muhabbatım dep esledi. Onnan keyin de kewlin awlawshılar bolǵanın, biraq, olardı muhabbat dep esaplawǵa arzımaytuǵının ayttı. Usı jerde

ol meniń jaslıǵınan xabarsız ekenligimdi bilip, Arkadiydi súygenin jasırdı. Kúnlerdiń bir kúninde anası Arkadiy haqqında gáp ashıp qalǵanda «maǵan onıń ózimshilligi jaqpadı, onıń ústine ákemniń qattı keyip baqırǵanı onıń menen aranı birotala ashıq qılıwǵa jaqsı báháne boldı» dep jáne bul sırdı sol kishkene sandıqshanıń ishinde jasırıp qaldı. Biraq, ómiriniń aqırǵı demlerinde hesh nárseden bas tartpastan Arkadiydi ózi izlep taptı hám oǵan bolǵan muhabbatına sadıqlıǵın dálillew

maqsetinde súyegin sol jurtta qaldırdı. Demek, men hámme erkekler qusap sol sırlı sandıqshanı asha almaǵan ekenmen.