Muratbay Nizanov Tanlamali shigarmalar_roman_gurrinler_drabller

shıqqan perzentińniń atası! Keshirimli bol! Allataala «keshirimli bolǵan bendelerimdi súyemen» degen. Áytewir, úyińnen bas alıp ketpese boldı dedi. Men bul táwellelerge táwir jibisip, izimnen keliwińdi kútip júr edim. Bir kúnleri Moskvaǵa ketip, qaytıp aylanbaptı dep esittim. Sonda-aq ishim ǵım etip edi, sol sallaqınıń izinen ketken shıǵar dep. Aytqan jerimnen shıqtı. Endi izime qaytaman dep oylamay-aq qoy. Kórerge kózim joq seni! Qay waqta da seni meniń ıqlasım uradı! Gúldey náresteniń obalı tutadı! Qańǵırıp quladalada qalasań! Diywana bolasań ele!».

Xattıń izine atın da jazbaptı, qol da qoymaptı. Kóz jasları tamǵan dápter beti daǵallanıp qalǵan edi.

***

Waqıt hámme nárseni dawalaydı degen durıs eken. Aradan bes jıl ótip, men de usı eldiń belgili turǵınına aylandım. Qalanı

bes barmaqtay bilmesem de, keshe-búgin sırttan kelgenlerge jol siltey alaman. Shırayımnıń qara páreńligin aytpaǵanda hesh kim aziyalı ekenimdi júris-turısımnan parıqlay bermeydi.

Jumıs ornımda da bir kisidey abırayǵa iyemen. Jaqınnan beri «Húrmet taxtası»nda súwretim turatuǵın boldı. Írasın aytsam, jumısımdı jaqsı kóremen. Azanda asıǵıp jolǵa shıǵa-

man, keshte sharshap úyge qaytaman. Biraq, bul sharshawdıń da óz aldına gáshti bar.

Kishkene Sergey biziń jaqtıń balalarınday erke emes. Úlken adamdı kishireytip qoyǵanday, estiyarlı adamnıń gápin aytadı. Bet-álpeti maǵan onsha usamaydı, lekin, apama tartqan tárepleri kóp. Apam usını kórip quwansın dep úshke shıqqan waqtında ekewmiz ortaǵa alıp súwretke tústik. Oksanaǵa qızıl geji tarttırdım. Iynine ukrainsha naǵıs salınǵan, barxattan tigilgen

jeńsiz kiydirdim. Júdá úńilip qaray bermese qaraqalpaqsha sholaq kamzol eken ǵoy dep oylaytuǵını anıq.

Oksana solardı kiyip, biziń awıldıń jańa túsken kelinshekleriniń ózi boldı qaldı. Kelinshekler túsken kúnleri ǵumshadan jańa ashılǵan gúldey shıraylanıp ketedi ǵoy, sol sıyaqlı qızıl geji oramal, jasıl barxat kamzol Oksananıń shırayına shıray qostı. Ózi, aqbozlaq adamlarǵa hámme kiyim de jarasadı. Al, Oksananıń tap házirgi sın-sımbatı ulıwma erkek zatın jutınıp qarawǵa májbúrlegendey edi.

— Qalay, endi anańızǵa unayman ba? — dep ol ózine-óziniń ıshqı ketip súwretke qayta-qayta qarap qoyadı.

Biz qısqa ǵana jazılǵan xat penen súwretti awılǵa jiberdik. Xattıń izine balań Arzıwbay hám keliniń Oksanadan dep qol qoydıq. Konverttiń sırtında Qanatbaydıń atı turǵan menen, ishinde anama sálem beriwden baslanǵan edi xat.

Sol kúnnen baslap ekewlep hár kúngi pochtanı asıǵıp kútetuǵın boldıq. Aradan bes kún ótti, on kún, bir ay... Yaq, tım-tırıs! Ádep men anam xattı alıwdan-aq, Qanatbayǵa: xat jaz, aqlıǵımdı alıp tez elge qaytsın! Orıs bola ma, orman bola ma kelindi de alıp kelsin. Musılman kelin maǵan iyman áperdi me! Mınaw iyman júzli nasharǵa usaydı. Bayaǵıda Alpamıstı jórgeklegenin kórgenimde-aq ańsarım awıp edi. Tek mına, ǵayrı din dep... «Bir kápirdi musılman etken adam dozaq otında kúymeydi» deydi. Balamnıń bilip-bilmey islegen gúnaları sonıń menen juwılıp keter. Tez jaz, balam!

Anamnıń yoshlanıp ketkende usılaytıp aǵıtılıp sóyleytuǵın ádeti bar edi. Eger onıń kewline jaqtı ma, dońızdıń etin de hadalǵa shıǵaradı.

Ózimshe anam bolıp qıyalımnan ótkergen bul gápler sózsam qolıń, baqırsam dawısım jetpeytuǵın mázi eles bolıp qaldı. Xat kelmedi.

Boptı! Endi ulıwma qaytıw haqqında oylamayman! «Er jigittiń úsh jurtı boladı» deydi. Úshinshi jurt maǵan haqıyqıy jurt bolıp qaladı! Ol qáyin jurt!

Qudaǵa shúkir, bul jerde kún kórisim de bináyiday. Oksana medinstitutta sabaq beredi, háptege eki márte balalar klinikasında náwbette turadı. Aylıǵı menikinen bir yarım ese zıyat. «Hayal erinen kóp tabıs tapsa, úyde ústem boladı» degendi esitetuǵın edim. Yaq, Oksana onday emes. Maǵan húrmeti jaqsı. Betime kelmeydi.

Atamızdıń ele sol bayaǵı dominosı. Biraq, házir Vasya, Nikolaylar joq bul jerde. Onıń ornına Ivan, Timofey, Anton degen ǵarrılar payda boldı. Urıs qatnasıwshısı retinde ótinishine bola birinshi qabattan, basqa kvartaldan jay berdi. Búyerge kóship kelgenimizge de eki jıldan asıp baratır.

Jazda kópshilik waqtımızdı bayaǵı plyajda ótkizemiz. Gitaranı da demde úyrenip aldım. Bala kúnlerimde qulaǵı sınıq rubabım bar edi. Sonıń menen bir-eki namanı josparlap úyrenge-

kelgende ayaq-qolıma qaltıratpa tiydi. Tezirek irkilip, jazdırıp ketiwin tilep kiyatırman. Meyli, Qońıratqa barmay-aq jolda taslap ketsin!

Yaq. Keldim Qońıratqa. Qalaǵa kirer jerdegi aylanbaǵa kelgende toqtadı. Ekewi eki jaǵınan tústi de, trosstı jazdırdı. Qara-

sam, ketip baratır.

—Jigitler, toqtıp turıń, — dedim izinen dawıslap. Endi olardıń jaman niyeti joq ekenligin bilip aldım. Qaltama qol suǵıp pul qarastırdım.

—Kerek emes! — dep olar qolların bir sermep mashinasına qaray júrdi.

—Onda kimsizler? Ne ushın meni júz shaqırım jerden súyretip keldińiz? Jigitler kúldi.

—Mashinańnıń artqı aynasına qarań, soń túsinesiz!

Qarasam, dostım mashinasına dóńgelek etip soǵılǵan Stalinniń súwretin qıstırıp qoyǵan eken. Sol jılları shofyorlar mashinalarınıń aynasına, shashtarezler, etikshiler ózleriniń jumıs ornına usınday súwret qıstırıp qoyıw modaǵa aylanǵan edi. «Ural»daǵı jigitler gruzin milletinen eken, óz xalqınıń kósemin qádirlep, mashinamnıń aynasına qıstırıp qoyǵan men, olarǵa tuwısqanınday kórinip ketken qusayman.

Sol sıyaqlı «Chervonı rutu»dı aytıw arqalı kóp ukrain jigitlerge dos bolıp qaldım. Bul qosıqtı jumısta kishigirim bayramlarda aytıp, sawǵalar da alǵanman. Qáyin atam men alıp kelgen quwatı kúshlirek vinolardan iship bir qumardan shıǵar, esesine «awırıp qalmasam, endigi jılı siziń jaqlarǵa barıp qaytaman» dep meni xoshametler edi. Awırıp qalmasa da jolǵa jaramaytuǵının ózi biledi, lekin, meniń kewlimdi alıw ushın «priz» ákelgen waqtımda usı gáplerdi tákirarlap turadı.

«Aydıń on besi jaqtı bolsa, on besi qarańǵı» deydi ata-baba. Kúnlerdiń birinde men ushın sol qarańǵı kúnler baslandı.

Noyabrdiń aqırǵı háptesi edi. Jerde qar joq, biraq, qara suwıq. Qara suwıq hár qanday ıǵallı ayazdan jaman boladı. Jaǵamdı tik kóterip, qulaǵımnıń ashıq qalǵan jaǵın qolǵap penen uwqalap, úyge entigip kirip keldim. Esikti ashıwım máttal, úydegi jıllı leb júzime urıldı. Lekin, tórden shıǵıp atırǵan ashshı-ashshı dawıslar meniń tońǵanımdı da, jıllı lebti sezgenimdi de umıttırıp jiberdi. Bul bálent dawıslar atamız Sergey hám Oksanaǵa tiyisli edi.

«Seni de, Arkadiyińdi de!» Usı sóz meniń júregime nishterdey qadaldı. «Kelgindi» degen sózden de awırıraq tiydi maǵan. Kelgindi ekenim ıras. Bul topıraqqa meniń kindik qanım tambaǵan. Qosıǵın aytqan menen ukrainalı bolıp kete bermeymen.

Arkadiy! Men sılaǵan qollardı mennen burın sen sıladıń-á?! Sol ǵumshaday láblerden mennen aldın sen posa aldıń, zańǵar! Nege sonda Izraylıńa arqalap ketseń de áketpediń?! Sonda men álle kimlerdiń aldında kemsitilip, qádir-qımbatım jerge urıl-

mas edi.

Yaq, Arkadiy, sende gúna joq! Ol jaqsı kórdi, sen súydiń. Kónbedi, tasladıń da kettiń! Men qusap úyińnen bezip izinen juwırmadıń! Azamatsań sen! Men zatı pás...

—Aǵa! Olay bolsa men bul úyden bas alıp ketemen! — degen Oksananıń óksik aralas dawısınan ózime keldim.

—Ket! — dedi ákesi pikirinen qaytpay. — Meni húkimet

kómedi!

—Yaq! Ol ketpeydi! Bul úyden men ketemen! — Bul ashıw menen kirip barıp aytqan meniń sózim edi. Hámmesi tır-tım bolıp

qaldı. Olar meniń jumıstan qaytıp keler mezgilim bolǵanın umıtqan, eń baslısı, tosattan kirip keliwimdi kútpegen edi.

Sózime juwap kútpesten qaytıp shıqtım da, ózimniń bólmeme kelip, shkaftan chemodandı aldım. Qıs kiyimlerim ústimde bolǵanlıqtan, chemodanǵa salatuǵın zatlarım kóp emes edi.

—Alik! — dep Oksana shıǵanaǵımnan tarttı. Onı keyin qa-

ray iyterip jiberdim. Oksana tentireklep barıp, kreslonıń qırına jambası menen urıldı. Awırsınıp turmastan jáne me-

niń qolımdaǵı chemodanǵa jabıstı. Qáytkende de, ashıwlı erkek adamnıń kúshine hayal adam shaq kele alama? Onıń qolınan julqınıp shıǵıp kettim. Bosaǵa awzında ańrayıp turǵan anası Ira hám kishkene Sergey, aybınıp, keyin shegindi.

— Alik qayt! Alik! — Oksananıń bul dawısı qońsı «dom»dı aylanǵansha izimnen jańǵırıp esitilip turdı.

Men izime burılıp qaramadım. «Usharımdı jel bilsin, qonarımdı say bilsin» dep jónaldı qarabaraq ılaǵıp baratırsam da, ebindey sózi ótimsiz bayǵustıń táwellesine jibiskim kelmedi. Usı ret qattı begligim tuttı. Bes jıl kisi elinde tentirep júrgenim jeter, qaytaman! — dep ishimnen sert ettim.

Bul sertimniń qanshelli sheshiwshi kúshke iye ekenin bilmesem de, házirshe sol toqtamǵa kelip kiyatırman.

Úyge qaytaman! Anamnıń kóksine bas qoyıp, «adasqan ulıńdı keshir» deymen. Bes jıllıq perzent saǵınıshı oǵan hámme ashıwızasın umıttırıp jiberedi. «Shıraǵı-ı-m, aman kelseń bolar, hámmesi janıńnan sadaqa» dep eljireydi. Oksananı da, aqlıǵın

da soramaydı. Ol kelininiń xızmetin kórmegen, aqlıǵı qolında óspegen, olarǵa búyiri burmaydı. Anama tek men kerekpen.

Kelindi, Qanatbaydı qulı-peren ettirip, dasturxanǵa ne barın shıǵartadı. Joǵın taptırıp keltirtedi. Túngi uyqı kelip jıqqansha meniń menen sóylesip otıradı. Boyı-sınıma qaytaqayta sın názer saladı. Azıp qalmadım ba, awırıp júrgenim joq pa, jaslay qartayıp, shashlarıma aq túsip ketpedi me, bárin-bárin kózden qashırmaydı. Bunnan bes jıl burınǵı túr-túsimdi yadqa biledi ol.

Awıldaǵı aǵayinlerdiń bárin barmaq búgip aytıp beredi. Kim bar, kim o dúnyalıq bolıp ketti. Kim kelin túsirdi, kim qız uzattı. Qaldırmay sawdıraydı. Búginshe ol kókiregine pitken ǵaybarlıqtı jeńip turadı. Ápiwayı, sóylemshek hayalǵa aylanadı. Biraq, Biybisara haqqında gáp qozǵamaydı. Meniń esime salǵısı

kelmeydi. Tek men ish-ishimnen oylap qoyaman. «Meniń kelgenimdi esitse ol ne qılar eken? Bayaǵı ǵarǵap-silewi menen otıra bererme eken yaki anam qusap jibise me?» Onnan Alpamıs tez-tez sorasa kerek: apa, aǵam qayaqta? Sonda ol ne dep juwap beredi eken? «Ákeń meni taslap ketti» dey me? Yaq, ayta almaydı óydep. Hayallar ushın bul qattı namıs. Náresteniń aldında bolsa da ol óziniń qorlanıp qalǵanın sezdirgisi kelmeydi. «Ákeń Moskvaǵa ketti, soyaqtan saǵan kóp oyınshıqlar ákeledi» dep aldarqatadı. «Endi qashan keledi dep soraydı Alpamıs. Neshe uyqılasam keledi?!» dep mazasın aladı. «Jatıp uyqıla endi, balam!» dep jekirinip qutıladı. Onısız da dártli júregine Alpamıstıń nısh qaday

bergenin jaqtırmaydı.

Úyde bir-eki kún dem alǵannan keyin Qarjawbay aǵaǵa baraman. Yaq, jaqsısı birotala ministrge baraman. «Tórt-bes jıl Moskvaǵa barıp, pul islep qayttım. Endi xojalıqtan arqayınman. Qabıl etseńiz atqosshı bolsam» dep ótinish etemen. Ol álbette, meni qıymaydı. Bayaǵı áwmetli kúnler qayta baslanadı. Sonda men Oksananı birotala esten shıǵaraman. Oksana sirá da endi meni izlep kelmeydi. Oǵan Alik bolmasa Andrey, Andrey bolmasa Nikolay... kinolarda kóp kórsetedi, bir nekede toqtay almaytuǵın

—Sorama aǵa! Meni de táǵdir shamalı erterek ushırıp, usı jaqlarǵa ákelip tasladı. Bul jaqta da endi quyın turıp atır. Awılǵa qaytpasam bolmayjaq.

—Buyaqqa júr, anda kisheń otırıptı. Alıs jurtta kimdi taptı dep ishi dúbirlep atırǵan shıǵar.

Foede hár qıylı jurnallar hám miymanxanaǵa ornalasıw ushın toltırılatuǵın blankalar taslap qoyılǵan stoldıń janındaǵı

qatar kreslolardıń birinde qońır túsli shuba kiygen, basında aq puxlı oramalı bar bir hayal otır edi. Men «Assalawma aleykum, jeńge« dep sálem berdim. Ol alǵa qaray qolın sozdı. Meniń qolım bir jaqta qaldı, onıń qolı... Sonda barıp hayaldıń kózli ekenin ańǵardım.

—Jeńgeńniń kózi kórmey qaldı, — dedi Qarjawbay aǵa meni qasına otırǵızıp atırıp. — Úsh ay boldı, kórsetpegen doktorım qalmadı. Ministr keyninde jollama jazıp berdi, «Filatov atındaǵı kóz kesellikleri boyınsha institut» bar eken. Hár kim-

hár kimnen sorastırsaq, dúnya júzindegi eń kúshli klinika deydi.

—Bar sonday klinika, bilemen, — dedim men.

Hayal janlanıp qoya berdi.

—Soqır kózdi ashadı deydi-ǵo, ıraspa sol?

—Íras bolsa kerek. Kóp adamnan esittim.

Biytaptıń kewlin alıw ushın jalǵan sóylegen ayıp emes shıǵar, bolmasa Oksananıń aytqanınan basqa bul temada hesh kim menen sóylesip kórmegenmen.

—Institutqa bardıńız ba?, — dedim sawallar bunnan arı tereńlesip ketpew ushın aldın alıp.

—Yaq. Samolyottan túsip usı kelip turǵanımız.

—Erteń ózim alıp baraman. Búginshe miymanxanada tınıǵıp dem ala beriń.

—Qayaqtan dem alasań, orın joq dep atır, dedi Qarjawbay aǵa.

—Birewińizge jay bar deydi, jeńgeńdi qalay taslap ketemen? Bul biysharanıń kózi kórmese...

«Jılaǵannıń aldınan ókirgen shıǵadı» dep usındaydı aytatuǵın shıǵar. Usı qalada jasap turıp, olardı úyge ertip bara almasam. «Tıshqan inge kire almay júrip, quyrıǵına sipse baylaydı» degen. Keshe ushırasqanda bir gáp edi, búgin meniń jaǵdayım Qarjawbay aǵadan tómen bolsa tómen, artıq emes. Olarǵa jay bolsa miymanxana orın beredi, maǵan múmkin emes.