Muratbay Nizanov Tanlamali shigarmalar_roman_gurrinler_drabller

—Qutılarsań awa! Búgin jáne bir arzasın dizimnen ótkerip kelip turman.

—Endi ne depti?

—Tań azannan tóbemizden samolyot usha beredi, aeroporttı kóshirip beriń yamasa, samolyot armanıraqtan ushsın, depti.

Átteń, usı ret ujıbatlı dálil taba almay qaldım. Kósheniń abırayı qoldan ketti.

25.09.2017-j

MUSHTUK

(Tursınbay Baymirovtan)

Rus tili sabaǵınıń oqıtılıwına baha berip kórgen tekseriwshi kemshilikler haqqında, anıǵıraǵı pedkeńeste aytqan sózleri haqqında oylar edi. Oylawdan bası qatıp ketti me, shawqımlasıp atırǵan balalar tárepke názer tasladı. Qızlar hákkelek atıp, balalar bolsa bir-birin quwalaw menen bánt edi.

Eki oqıtıwshı ótkendegi rus tili sabaǵın eslep, pikirlesip

tur.

—Mushtuk sózin muǵallim doskaǵa qáte jazdı. Men sózlik boyınsha salıstırıp kórdim.

—Tekseriwshini kórip albırap qalǵan shıǵar.

—Ózi burınnan-ám kóp qáte jazadı. Men bilip turaman. Tekseriwshi qoyın dápterin aldı da, on ekinshi sannıń astına

on úshinshi etip «mushtuk» sózin jazdı hám jerden jeti qoyan tapqanday quwanıp, «muǵallimler bólmesi»ne qaray shalt júrip ketti.

Sabaqlar tamam bolıp, mektep bosap qaldı. Tek te «Muǵallimler bólmesin»de ele ǵawırlı basılmaǵan edi.

—Muǵallimler 9-«a» klassqa jıynalsın, — dedi direktor ilimiy bólimniń baslıǵına. — Pedkeńesti sol jerde ótkeremiz.

Keńeste ótilgen sabaqlarǵa baha bergen tekseriwshiler gezekpegezek sózge shıǵıp, ótilgen sabaqlardıń jetiskenlikleri hám kemshilikleri haqqında sóz etti.

—Men qanaatlanbadım, — dedi rus tili sabaǵına baha bergen tekseriwshi kúyinsheklik penen. — Mine, máselen, dálillerge júgineyik — tórtinshi klassta: «Kniga dlya chteniya» sabaǵın ótken muǵallim sálemlesiw sóziniń qalay aytılatuǵının bilmeydi.

«Zdravstvuyte» dewdiń ornına «Izdrastvuyte» dedi. Arslanov Qádirdiń qalay sabaq ótetuǵınına soǵan qarap baha bere beriń.

Xo-osh, joqarı klasslardı alayıq, — dep sózin dawam etti tekseriwshi. — Olar rus tilinde erkin sóylese alıwları kerek. Haqıyqatına kelsek, sóylesiw bılay tursın, kúndelikli mıń márte aytılıp júrgen sózlerdi de durıs aytıp bilmeydi.– Tekseriwshi qolındaǵı kishkene dáptershesin stoldıń ústine qoydı. — Máselen, Álimbekov Áshirbek degen oqıwshı «xorosho»,

«spasibo», «srochnıy», «pojaluysta», «mayak» degen sózlerdi ayttırıp kórgenimde «xarashu», «ispasibo», «surushni», «moyak» dep tur. Xalimov Nasır bolsa, muǵallim, oqıwshısınıń sózlerdi buzıp aytıp atırǵanına bası da aylanǵan joq. Jaqsısı, ózim sabaǵına kirgen úsh rus tili muǵallimlerinen kópshiliktiń aldında imtixan alıp, juwmaq jasawǵa qarar ettim.

Tekseriwshiniń mına gáplerinen keyin «gúnákarlar» tınıshsızlana basladı. Bir-biri menen kóz urıstırıp alǵannan keyin, shashlarına aq ene baslaǵan jası úlkeni ornınan turdı.

—Biz imtixan tapsırıw jasınan ótkenbiz!

—Tek bir sóz jazdıraman, bolǵanı. Ótinish, qaǵaz-qálem alıń. Muǵallimlerdiń kewli ornına tústi. «Al ayta ber» degendey,

tekseriwshige telmiristi.

—Jaqsısı, doskaǵa jazdıraman, — dedi tekseriwshi pikirinen qaytıp.

—Arslanov, shıǵıń.

Qádir muǵallimniń túsi ózgerip ketti. Gáp kimge tiyisli ekenin bilip tursa da, bilmegenge aldı.

—Men ya?!

—Awa, siz!

Ornınan zorǵa qozǵalıp doskaǵa shıqqan Arslanov, qáte qılıp qoyǵan oqıwshıday, tekseriwshiniń awzına úńildi..

— Jazıń — Mushtuk! Muǵallimniń ǵázebi keldi.

—Bolǵanı ma?!

—Bolǵanı, tek usı sóz! — dedi tekseriwshi nıqlap. Arslanov «M» háripti úlken etip jazıp bolıp irkildi. Kásipleslerine burılıp qarap edi, olar tómen qarap otırıp alıptı. Hesh kimnen mádet joǵın sezgen ol, táwekel jazdı da qoydı — «Mushtuk!».

Tekseriwshi jámáátke «mine, kórdińiz be?» degendey, qolların jayıp ishara qıldı da, doskaǵa ekinshi muǵallimdi shaqırdı.

— Nasırov, náwbet sizge. Siz-ám usı sózdi jazıń. Nasırov qolındaǵı pordıń tórt tamanın aylandırıp, ózine

qolay etip usladı da diktant jazǵanday shıraylı etip doskaǵa jazdı — «Mushtik».

Otırǵanlar bir qozǵalısıp qoydı. Sıbır-sıbır kóbeydi. Tekseriwshi oqıwshılardı tártipke shaqırǵanday, ruchkası menen stoldı tıqıldattı. Keyin úshinshi oqıtıwshını doskaǵa shaqırdı.

—Men-ám usı sózdi jazayın ba? — dedi úshinshi muǵallim narazı túrde tekseriwshige qarap — Bálkim, papiros, sigaret degen sózlerdi.

—Yaq! Tek «Mushtuk» sózin jazıw!

Oqıtıwshı ózinen aldınǵı shıqqanlardıń natuwrı jazıp qoyǵanlıǵın olardıń bet-álpetinen ańlap, pútkilley basqasha jol tańladı: «Mushtyuk!»

Úshinshi rus tili muǵallimi artına burılıp qaray-qaray ornına otırdı. Birazdan keyin tekseriwshi jáne gáp basladı.

—«Mushtuk» sózin úsh oqıtıwshı úsh túrli jazǵanın kórip otırıp, mektepte rus tili qalay oqıtılıp atırǵanın túsindi-

rip otırıwdıń zárúrligi joq. Jaqsısı bul sózdiń qalay jazılatuǵının kórsetip beriw menen esabatımdı juwmaqlayman.

Tekseriwshi doskadaǵı qosıq qatarlarınday qatarma-qatar jazılǵan «Mushtuk» sózlerine qarap turıp, ózi de biraz tubalap qaldı. Kostyumına qayaqtandur juǵıp qalǵan aq daqlardı barmaǵı menen shertip ketirip, doskaǵa úlken háripler menen jazdı: «Mishtuk!»

—Mine! — dedi tekseriwshi por juqqan barmaqların doskanıń shetine qoyılǵan shúberekke súrtip. — Bilmeseńiz bilip alıń!

Oqıtıwshılardıń bir-birin túrtip kúlisip atırǵanınan qáweterlengen tekseriwshi:

—He, qáte jazdım ba? — dedi hawlıǵıp.

—Qáte!

Ornınan turıp doskaǵa shıǵıp kiyatırǵan qosıq páni muǵallimine hámme hayran bolıp qaradı. Ol tekseriwshiniń jazǵanına itibar bermesten, besinshi qatarǵa jazdı:

«Mundshtuk!»

Sizińshe, adam qalay qartayadı? Jası ulǵayadı, táni tozadı, solay ma? Yaq, onnan emes. Pútkilley basqasha! Bilseńiz, adamdı adam qartaytadı.

—Seytekti jaqın arada kórdiń be? — dedi Mustafa bir merekede ushırasıp qalǵanda.

—Yaq, — dedim men.

—Bir barıp kóriwiń kerek. Biyshara, dım qartayıptı.

—Qalay? Úshewmiz institutta birge oqıdıq. Seniń menen biz dińkildep júrmiz ǵo.

—Ol armiyadan kelip kirdi ǵo oqıwǵa! Sonıń ushın onı «starost» etip sayladı.

—Sondaǵı eki jas pa? Onda bizler-ám eki jıldan keyin… — Arjaǵın aytıwǵa tilim barmadı.

—Bilmedim, — dedi ol basın shayqap. — Biytaplıǵı bar ma, qullası, kórip qalǵanıń maqul.

Mustafanıń mına aytıwınan Seytek kópke barmaytuǵın qusaǵan. Bes jıl bir tislem nandı bólisip jep edik, keyinge qaratıwǵa hújdanım shıdamadı. Tań ata jolǵa tústim.

Aytqanında jan bar eken, Mustafanıń. Seytek maǵan kózi túsiwden ornınan turmaqshı bolıp edi, Aysha dizesinen basıp qayta otırǵızdı.

—Jıǵılıp qalarsań, otır.

Men barıp, diz búgip sálemlestim. Qushaǵın ashqan menen turıwǵa shaması bolmadı.

—A-al, Seytek jora, bul ne awhal? — dedim hal-awhal sorasıp, bir-bir sháynek shay iship alǵannan keyin. — Awırıp qaldıń ba?

—Qudayǵa shúkir, táni-janım saw, — dedi ol «dińkem bar» degendey, dawısına kúsh berip.

—Onda nege, shay ishseń keseń qaltıraydı? Ya máskúnem bolıp qaldıń ba?

—Ol kósheden júrgendi qoyǵanım qashshan!

Men bunnan artıq ne sawal bererimdi bilmey, sorawlı mániste júzine tigildim.

Ol nurı qashıp baratırǵan kózlerin mennen alıp qashıwǵa urındı.

—Áp-ánedey, dińkildep júrgen-aq adam edim, — dedi állen waqta gáp baslap. — Meni adamlar qurttı. Mına, kempir de solardıń soyınan.

—Áne, bul kisige asıladı, — dep júzin teris burdı hayalı.

— Íras tá! — Seytek azımaz dem alıp áńgimesin basladı.

— Óziń bileseń, jas mingen sayın kózden uyqı qashadı. Azanda kempirden bir saat, ballardan eki saat burın oyanaman. Hámme dasturxanǵa jám bolǵansha qol qawsırıp otıraman ba? Mal-hálge qarayman, egin-teginge aylanısaman. Bir kúni azanda qawın ketpenlep atır edim:

—Seytek! — degen dawıstan jalt qaradım. Tursınbay degen atalas inimiz eken, sheldiń basında tur. Ketpenge súyengenshe izime burıldım.

—Buyaqqa kel! — dedi ol.

—Amanlıq pa?

—Keleber!

Bardım.

—Sende kempir bar ma?! — dedi sálemge qolın sozıp. Lekin, meniń sálemdi alǵan-almaǵanım menen isi bolmadı.

—Bar, — dedim hayran bolıp.

—Ballar bar ma?

—Bar.

—Kelinler bar ma?

—Bar.

—Qızlar bar ma?!

—Tursınbay inim, ne bolıp qaldı, bunsha tergestirip qal-

dıń?

—Aǵa-a, jasıń payǵambar jasınan ótti, dúnyanıń túbine jeteseń be?

—Mına qawınlar joldan qalıp atırǵannan keyin...

—Áy, pálegine nálet qawınnıń! Usı waqıtqa deyin islediń ǵo, qara miynetti!

Ol usını ayttı da, úlken bir jumıs pitkergendey, jedellenip jolına tústi. Men ańırayıp qala berdim. Izinen qarap turman. Aldı-artına qaramaydı. Ol uzaqlasqan sayın jańaǵı gáp batayın dedi. «Ketpenniń sabına ot tússin» dedim de, kelip jatıp aldım. Sol-sol eken, qawın ketpensiz qaldı, maldıń astı tazalanbadı, eshekke waqtında ot salınbadı. Dátim shıdamay qıyallanıp turaman

da, Tursınbay qusap, taǵı birew hár gápin ketpendey qılıp aytıp salar dep, ózimdi irkemen. Ballar, kelinler jumısta, kempir bala-baǵıwdan bosamaydı.

Bir kúni awılda sadaqa boldı. Pısqırıp turǵan súr eshegim bar edi, kórdiń ǵo, talay. Zárdteń-zábertden ertlep, minip aldım da jetip bardım. Barsam úydiń aldındaǵı skameykada Pirimbet, Gúlman, Sherbaylar otır eken. Sen olardı tanımaysań.

—Sende bala bar ma? — dedi Pirimbet.

—Qudanıń bergen balları barshılıq, — dedim qabaq shıtıp.

—Bir balańda «Neksiya», bir balańda «Lasetti», seniki ne júris? Usı zamanda eshek minip júrgen adam bar ma?

—Nesi bar? Ózim menen ózim!

—Áy, qoy-á!

—Onnansha, ballar aytqanımdı tıńlamaydı desesh!

—Baltırına ot tússin onday ballardıń!

—Seytek ádepten ballardı erkeletip jaman úyretken.

Qullası, sol kúni qaytaman degenshe «ballardı durıs tárbiyalamaǵan, qartayǵansha jannıń ráhátin bilmeytuǵın, jansebil» men boldım.

Awılda Ótebay degen bir jası úlken bar edi, eshek arba izlep júrgen. Erteńine eshekti soǵan aparıp berdim, «arbasın óziń tawıp alarsań» dep. Eshekke ot salıw, arqanlap keliw, suwǵarıp baylaw maǵan úlken ermek edi, bunnan da qutıldım.

Jáne bir kúni keshte, turmısqa shıǵıp ketken qızım qıdırıp kelip edi. Túyetawıq soyıp, júweri gúrtik pisirttim. Awqat endi pisti-aw degende ornımnan turıp atır edim:

—Aǵa, qayaqqa? — dedi qıdırıp kelgen qızım.

—Qolımdı juwıp qaytaman.

—Sende kelin bar emes pe?

—Haw.. Suw biymálel aǵıp tur. Kelinniń waqtın alıp…

— Ánekey! Ákeń qartayıp, aljıdı, — dedi mına kempir.

— Sóytip jorǵalay berseń kelin sıylay ma seni!

Ilajsız qaytıp otırdım. Kelin qolıma suw aldı, tabaq berdim, kelin jáne suw quydı. Bul endi ózimizdiń dástúr ǵo. Lekin, úydiń ishi bolsa da bılay-bılay júrgende ayaǵımnıń tamırları jazılatuǵın edi, qanım boyıma taraytuǵın edi, qaldı bári.

Kempir namaz oqıp atır edi, — taǵı birde, aqlıq oyanıp jılay basladı. Turdım da qolıma aldım. Háwletip joqarı kótermekshi boldım.

Hár jılı tuwılǵan kúnimde qayıstırıp dasturxan jayaman, lekin, bir adam kelmeydi. Ya jora-joldas bolıp, ya tuwısqan-tuw- ǵan. Ári kútemen, beri kútemen, keyninde birim-birim qońıraw etip shıǵaman. Hámmesinen alatuǵınım bir juwap: «Jańa jıldı

hár kim óz úyinde kútip alıw kerek».

Shara joq, kelmegen adamdı súyrep ákelemiz be? Keyninde bir háptege deyin jılıtpa ishemiz. Awısqan gúrtik penen bawırsaqlardı, qońsı-qobaǵa úlestirip shıǵamız. Ballardıń awzınan qulaǵına deyin qatıp qalǵan shikoladlardı ǵıshırlaq qaǵaz benen tazalaǵanday, hayal zorǵa artıp aladı.

Bir-eki márte dasturxan zaya bolǵannan keyin «kelesi jılı tım-tırıs otıramız» dep shárt aytamız. Lekin, jańa jılǵa úsh

kún qalǵanda men mal bazarda ya tawıq bazarda, hayal diyqan bazarda júrgen bolamız. Kim biledi, «jılda barmay qala beremiz, uyattı,

kirip shıǵayıq» dep birew-yarımı kelip qalsa…

—Sen búytip búlingendi qoy, — dedi bir kúni joralarımnıń birewi. — Tuwılǵan kúnińdi ózgertip al.

—Qalay ózgertemen?

—Pasport stolǵa barasań, meniń tuwılǵan kúnim 31-dekabr emes, 1-yanvar eken deyseń. Wássalam. Ózgertedi de beredi.

—Bolmaydı, óyte almaymız, dese ne qılaman?

—Óydemeydi. Tuwılatuǵın sen, pasportqa pul tóleytuǵın sen, olardıń nesi ketipti! Jańa jıldıń dáslepki kúni hámme úyinde boladı. Hayal-bala shaǵalardı qaldırmay ertip keleǵoyamız.

Bul tabılǵan aqıl boldı. Pasport stolǵa bardım.

—Birinshi yanvarda tuwılǵanıńdı qalay dállileyseń? — dedi ol jerde otırǵan bir leytenant.

—Ózim bilemen.

—Qayaqtan bileseń, sen jańa tuwılıp atırǵan bolsań?

—Ata-anam aytıp ketti.

—Ólini gúwa tutqan bolmaydı. Men sizge pitetuǵın jaǵın aytayın, seniń tuwılǵanıńdı kórgen yamasa anıq biletuǵın úsh adamnan til xat alıp kel, keyin ózgertip beremiz.

Bul quraqım kewilge ǵulǵula túskennen keyin turıs bar ma? Awılǵa tarttım.

—Seniń qay kúni tuwılǵanıńdı bir bilse Hámre kempir biledi, — dedi anamdı jeńge dey beretuǵın Qádirbay degen adam.

— Biraq, endi oǵan túsindirip ayta alsań. Biyshara, tas gereń, bir júz altıǵa shıǵadı.

—Qaysı alfavitte xat tanıydı, latınsha ma, arabsha ma?

—Háy, alfavittiń basın awırtıp júrgen sen. Qolıńdaǵı aq qaǵaz ba, shay qaǵaz ba, sonı ayırıp tanısa aquday deyber!

Hámre kempirge ayaǵımızdı ógiz basqanday baqırıp, yarım saatta shamalı uǵındırǵan boldıq.

—Sol kúni túni menen qalıń qar jawdı, — dedi ol ózi de ba-

qırıp sóylep. — Qoyanlar omaqazan atıp júre almay qaldı. Ballar úsh-tórt qoyandı ayaǵınan uslap ákeldi.

—Sol kúni dekabrdiń sońǵı kúni me edi?

—Á!?!

—Dekabr me edi, yanvar ma?!

—Janı bolmay ne qıladı, atıp alǵan joq, uslap ákeldi ǵo! Bunnan wáj pitpedi. Kettik. Shaqamanǵa kóship ketken Ońǵarbay

degen adam bar eken. Sol adam anam meni tuwǵan jılı awılda brigad bolıptı.

Ońǵarbay aǵa qulaǵınıń ishine jún shıǵıp ketken, saqalmurtın aytpaǵanda qasına deyin aǵarıp bolǵan kekse adam eken.

—Sen birinshi yanvar emes, otız birinshi dekabr de emes, ekewiniń arasında tuwıldıń, — dedi ol.

—Birinshi yanvarda tuwıldı dep jazıp bereǵoysańız ǵo!

—Óyte almayman, qaraǵım. Ótirik sóylewge tilim barmaydı.

—Brigad bolıp islegen bolsańız, talay ótirikler ketken shı-

ǵar. Sonıń biri boladı dá!

—Áy, endi, onıń nesin aytasań! Waqtında ótirik degendi qudaydan tapqanday ettik ǵo. Raykomnan qorqıp ótirik sóyledik, direktordan qorqıp sóyledik… Endi górimizdiń awzı ashılıp turǵanda ótirik sóylegenimiz bolmas.

Ońǵarbay aǵa biz jalınıp qoymaǵannan keyin Quralpada turatuǵın Saǵındıq degen bir traktorshını siltedi. Ol kóp sóylemeytuǵın, toqeterin aytatuǵın adam eken.

—Qashan tuwılǵanıńdı bilemen, — dedi ol. — Seniń anańnıń tolǵaǵı awır bolıp, alashaǵa jatqarıp, tórt adam tórt mushınan uslap shayqaǵanbız. Bir waqta shır-r etip sen tuwıldıń, Men dárhal kisemnen qalta saatımdı alıp qarasam, saat on ekiden bir minut ótken eken.

—Kúndizgi me, keshki me?

—Túngi on eki dá!

—Demek, birinshi yanvar ǵo?

—Awa, birinshi yanvar.

—Sol kúnleri 1-yanvar dep metrika almaǵan eken dá!

—Oy inim-aw, ol jılları metrika degendi úsh-tórt aydan keyin beretuǵın edi. Anań biysharanıń góne jılda tolǵatqanı esinde qalǵan dá! Bolmasa ol góne jılda tolǵatıp, jańa jılda tuwdı.

Ol biz usınǵan qaǵazǵa birinshi yanvar saat on ekiden bir minut ótkende, dep jazıp berdi. «Saatın jazbay-aq ǵoy» desek tıńlamadı. Buǵan da shúkir, ne bolsa da bir til xat tayar.

Saǵındıq aǵa ekinshi adamnıń mákan jayın siltedi. Ol usı ózimizdiń qalada, iyegimizdiń astında-aq júrgen adam eken. Wákil bolıptı ol, sol jılları.

—Sen dekabrde tuwıldıń, — dedi ol.

—Saǵındıq aǵa on ekiden bir minut ótkende, yanvarda dep ayttı ǵo?..

—Aytaberedi. Onıń saatı jeti-segiz minut alda ketetuǵın edi. Demek, sen jańa jılǵa bes-altı minut qalǵanda dúnyaǵa keldiń.

—Sonda da! 1-yanvar dep til xat bereǵoyıń da, aǵa!

—Ya-aq, qosshım, bizler temir tártiptiń adamımız. Sen ele de Saǵındıqtıń til xatın jırtıp tasla. Sol boyınsha ózgertip beretuǵın bolsa, pasport stolıńnıń pıt-shıtın shıǵaraman.

Hámmesinen qol juwıp, súyretilip úyge keldim.

—Sen jora basıń islemeydi eken, — dedi bir kúni úyge kelgen eki joram. — Saǵan neshe til xat kerek?

—Úsh til xat.

—Bolǵanı ma?

—Bolǵanı.

Ekewi otırdı da eki tilxat jazıp berdi. Úshinshi tilxattı ózimizdiń hayalǵa jazdırdıq. Biziń hayal Hámre kempir boldı, bir joram Ońǵarbay, bir joram Saǵındıq bolıp jazdı. Tómenine mákan jayların jazıp, árre-tárre etip qol qoydı. «Ǵarrı adamlar» durıslap qol qoyıp bilmeydi ǵo.

Múshkilim ap-ańsat pitkenine quwanıp, erteńine til xatlardı alıp pasport stolǵa bardım.