Muratbay Nizanov Tanlamali shigarmalar_roman_gurrinler_drabller

Biraq, júzine tik baǵıp, dasturxan basına barıw maǵan ólimge aydaǵannan beter edi.

Qoraz shaqırdı. Bul birinshi shaqırımı. Ekinshi shaqırımında da oyaw jattım. Úshinshisin bilmeymen.

...Úyge ot tiyip atır eken. Men divanda shalqama jatırman. Tóbege qarasam jayǵa bastırılǵan on bir aqterek qıp-qızıl shoq bolıp tur. Ústindegi jemtikler de janıp bolǵan ba, arjaǵında juldızlar jarqırap kórinedi. Biybisara hesh nárse bolmaǵanday kirip-shıǵıp júr.

—Jay janıp atır-ǵo! — dedim oǵan hawlıǵıp.

—Yaǵaw, qáne? Haw, ıras, janıp atır eken-ǵo, — dedi ol. Lekin, shorshınayın demeydi.

—Bar, suw ákel!

Ol ústine qalayı shólmek salıp, bir shelek suw alıp keldi.

— Ana, janıp atırǵan aqterekke quy.

Ol shólmek penen joqarı qaray suw sebedi, lekin, suw aqterekke jetpey, qaytıp óziniń ústine tógile beredi.

—Ishsha-a!

—Esiń durıs pa! Tóbege shıq! Joqarıdan quy!

Qayaqtan órmelegenin bilmeymen, bir qarasam Biybisara qolında shelegi menen párdiywaldıń ústinde júr.

—Quy!

—Qaysıǵan?

—Mınaǵan. Meniń tóbemdegige.

Biybisara shelektegi suwdı meniń tusımdaǵı qıp-qızıl shoq bolıp turǵan aqterektiń ústine awdardı. Shelektegi suw shoqtıń qızıwı menen birden qaynaǵan suwǵa aylanıp, kindigimniń ústine aqtarıldı. Jan aybat penen ornımnan sekirip turdım.

Meniń túsim menen ońım qarısıp ketken edi. Biybisaranıń qolındaǵı gazge qoyatuǵın temir sháynek, maǵan soqlıǵısıp, dańǵır-r etip jerge tústi.

Ol bir sháynek qaynaǵan suwdı boy óserimniń tusına awdarǵan eken.

EKINSHI BÓLIM

Bul waqıya sırt kózge ápiwayı bir jaraqat alǵanday bolıp kóringen menen, sońǵılıǵında meniń táǵdirimdi keskin ózgertip jiberdi. Meniń usı kúyge túsiwime sebepshi boldı. Men elden shıǵınıp kettim.

Anam Biybisaranı úyden birotala shıǵarıp jiberdi. «Balamnıń ómirine qáwip tuwdıratuǵın hayalǵa bul úydiń duzı haram» dedi. Jańa betine kúlip qarap kiyatırǵan aqlıǵınan da keshti. Bul waqıyalar sol dáslepki bir-eki kúnniń ishinde júz berdi. Bunı men inim Qanatbaydan esittim. Ol jáne mına gápti qosıp qoydı: apam eger Arzıwbay usı kórgiliklerdi umıtıp, qaytadan alaman dese o dúnya, bul dúnya ırazı emespen, — dedi.

Meniń tap usı kúnde Biybisara qayǵım joq edi. Apam meniń izimnen kelmedi. Kelmegenin ózim de júdá qáler edim.

Emlewxanada bir aydan kóbirek jattım. Oń ayaǵım juwan sannan baslap boyóserime deyin kúygen eken. Kúyiktiń dárejesin maǵan aytpadı. Biraq, eki márte operaciya bolǵanıma, kúyiktiń tereńirek jerlerine ekinshi sannan et alıp jamaǵanlarına bola,

suw ábden qaynap pisken, Biybisara onı gazden aların ya almasın bilmey biraz irkilgen bolsa kerek dep oyladım. Sońında ashıwıza meniń ómirime tuwdıratuǵın qáwipten de ústin kelgen.

«Medicinada uyat joq» dep mektepte anatomiya muǵallimimiz hámme múshelerdi óz atı menen atay beretuǵın edi. Bul gáptiń haqıyqatlıǵına usı jerde jáne bir márte isendim. Meniń yarım jalańash deneme jáp-jas miyirbiykeler kelip dári jaǵar, soń ayaǵıma baylaǵan bintti belimnen aylandırıp tańıp taslar edi.

Men usı awhalım menen watanlarlıq urısqa qatnasıp, bombanıń zardabı menen bir talay jerge ushıp ketken jawıngerdi esleter edim.

Kúyikke jaǵatuǵın dárileri oǵada sasıq, bayaǵı gewrektiń iyisin esletedi. Lekin, shıdawǵa májbúrmen. Tiri qalǵanım olja. Awırıwdıń zardabı júrekke túspew ushın tez-tez tınıshlandırıwshı shanshıw isleydi. Onıń quramında narkotik zatlar

bar ma, misli hesh nárse bolmaǵanday, esikke qarap, Oksananıń keliwin kútip jataman. Dáriniń kúshi qaytqannan keyin jáne óz janım qayǵı boladı. Bul awhal derlik bir hápte dawam etti. Sońsoń qádimgi halıma qayta basladım.

Oksana keshqurınları on kúnge deyin qasımda boldı. Qalay degende de ol da doktor, maǵan hár qıylı temalarda ańız-áńgimeler aytıp, awırıwımdı az da bolsa umıttırıwǵa háreket etetuǵın edi.

—Endi hámme qáwip artta qaldı, — dedi bir kúni ol azanda kelip. — Qapa bolmasań, búgin keshke bilet alıp Moskvaǵa ushaman.

—Kievke ketpeyseń be?

—Yaq. Birinshi gezekte úyime baraman. — Odessaǵa. Biraq, Odessaǵa bul jerden reys joq eken. Sonıń ushın Moskva arqalı tranzit biletke buyırtpa berdim.

Men sam-saz qaldım. «Meyli, baraǵoy, jolıń bolsın» dep aytıw da birden qıyalıma kelmepti.

—Nege úndemeysiz? Ketpeyin be? — dedi ol krovatqa eńkeyip.

—Ya? Shıqqansha qasıńda bolayın ba?

—Yaǵaw, ózim álle nelerdi oylap ... Máyli, aman bar. Xat jazıp

tur.

—Álbette jazaman. Saǵan bir tapsırma aytsam orınlaysań ba?

—Qıyın emes pe?

—Qolıńnan keledi.

—Boladı. Biraq, emlewxanadan shıqqannan keyin.

—Biybisaradan keshirim sora.

Men únsiz qaldım. «Men keshirim sorawım kerek pe, yaki ol. Álbette, birinshi gezekte men, keyin ol. Lekin, ekewmizdiń mámleshiligimizden de ústin turatuǵın bir nárse bar — ol anamnıń serti! Men anamnıń sertin buza almayman!»

—Wáde bereseń be? — dedi mennen teginlikte saza shıqpaǵannan

keyin.

—Bere almayman.

—Nege?

—Bilmeymen.

Oǵan anamnıń aytqan sertin túsindirip otırmadım. Túsindirgende de ol «bala ózińdiki ǵoy» degendey, «turmıs ekewńizdiki, anań ketesi adam» dep aytatuǵını turǵan gáp edi. Men anamnıń atına onday gáplerdiń aytılıwın qálemedim.

— Yaqshı, jaqsı bolıp ket. Keyin bári jónlesip ketedi. Házir

sen ashıw ústindeseń. Mennen saǵan payda joq. Qara, minekey ketip baratırman. Bálkim, endi bir ómir kórispespiz.

Ol bunnan soń meniń juwabımdı kútip otırmastan eki betimnen alma-gezek súydi de, esikke betledi. Esik awzında xoshlasıw iretinde qolların bılǵadı da, qapını japtı. Men qádirli bir

zatımdı joǵaltqanday ar-sar bolıp qala berdim.

Oksana meniń barlıǵımdı-quwanıshımdı, qayǵımdı, táshwishimdi ózi menen qosa alıp ketkendey boldı. Endi maǵan hámmesi biyparıqtay. Emlewxanadan shıǵıwǵa da asıqpay qoydım. Burınǵıday doktorlardan, ne qılıptı, quwrılıp kiyatırma, qashan shıǵaman? — dep te soramayman. Jaraqatım biraz jeńilleskenin bilemen. Tańıw bólmesine endi óz ayaǵım menen barıp kelemen.

Úyge kelgennen keyin de bayaǵı Arzıwbay bolıp kete almadım. Kóshede ne jańalıq, aǵayin-tuwǵanlarda ne gáp-sóz, hesh qaysısı maǵan qızıq emes. Kóringen adamnan boy tasalaǵım keledi. Hámme meni sırtımnan ǵáremetlep júrgendey. Bir jaqsı jeri, meniń

qalay kúygenimdi, ne sebep kúygenimdi men, inim, Biybisara, apam hám Oksanadan basqa hesh kim bilmes edi. Doktorlarǵa «tosınnan bolǵan hádiyse» dep karta toltırǵızdıq.

Apam da, Qanatbay da meniń menen burınǵıday ashılısıp sóylespeydi. Bir oyım, «olar meni «islegen isleri ózin qıynap, ishqısta bolıp júr, meyli ózine kelip alsın, umıtsın» dep óz halıma qoyǵanday. Taǵı, kim biledi... Ózim ashılısıp sóylespegennen keyin olardıń da jayma-shuwaq bolıp otırıwın kútpeymen. Jaqsısı, báháne tabılǵanday bolsa sırtta, dúzde júrgim keledi. Jalǵızlıq, eslew — meniń ushın eń jaqın joldas bolıp qaldı.

Jumısta da abırayım kete baslaǵanday seziledi kewlime. «Bayaǵı waqta ministrdiń atqosshısı bolsam bolıppan-dá» dep ózimdi-ózim jubataman. Kúndelikli buyırtpa boyınsha andamında medikament tasıyman, ministrliktegilerdiń bólim baslıqları menen rayonlarǵa shıǵaman. Kúnler bir-birine uqsap óte beredi.

Bir kúni Oksanadan xat keldi. Xatta den sawlıǵımdı soraptı, Biybisara menen jarasıwımdı jáne tákirarlaptı. Basqa hesh gáp joq. Men onnan «aradan bir ay ótpey sizdi qattı saǵındım, Qaraqalpaqstanǵa qaytıp barǵım kelip tur» degen jıllı gápler-

di kútken edim. Yaq, joq onday gápler. Jalǵannan bolsa da sol

gáplerdi jazǵanda, kewlim tawday kóterilip qalǵan bolar edi. Jazbaptı. Jazıp ne qılsın?! Men kimmen oǵan?! Biraq, ózim oǵan qattı bawır basıp qalǵanımdı ish-ishimnen tán alar edim. Al, ol bolsa meni ózinen uzaqlatıw ushın sol kewilli kúnlerdiń hesh birin eslemey, mázi den sawlıǵımdı soraǵan da qoyǵan. Ol meni umıttırmaqshı! Ózi de umıtpaqshı! Endigi márte bunnan da qısqa jazadı. Aranı biraz ótkerip jazadı. Bolmasa jazbay-aq

qoyadı. Nátiyjede sen kim bolasań?! Qaqayǵan bir súr boydaq. Ya dúzge paydası joq, ya úyge! Barıp-barıp saǵan Oksana da, Biybisara da qıysayıp qaramaydı. Dizeńdi qushaqlap taq óteseń!

Ádette, kútken adamıńnan xat alsań ózgeshe keyipte bolasań. Men bolsam... usılayınsha uwayımıma-wuayım qosıldı. Kewlim birotala qulazıp qaldı. Ministrdiń atqosshısı waqıtta hámme shofyorlar meniń menen ortada húrmet saqlap sóylesken. Olar menen ara-arasında merekede birge otırǵan menen ájik-gújik bolıp ketpegenmen. Ishpegenmen. Qadaq qaǵıstırıwǵa da boyımdı bánelegenmen.

Mendegi sol beglik ápiwayı aydawshı bolıp qatarǵa qosılǵannan keyin de teginlikte sınbadı. Hesh qaysısı menen enisip kete almadım. Írasın aytqanda, qurı jumıs dep júrip, dos-yaransız qalǵan ekenmen. Sırımdı shaǵınǵanday kewil jaqınım joq edi meniń.

Aradan biraz ótkerip Oksanadan taǵı bir xat keldi. Ádepkiden kewlim qaytıp qalǵan men xattı asıqpay qáler-qálemes bolıp ashtım. Aytqanımday bul xatta da meni quwandırǵanday jańalıq joq edi. Qádimgi gáp — Biybisara menen jarastıń ba, jumısqa barıp kettiń be, bolǵanı. Óziniń kandidatlıq jumısın pitkerip, ilimiy basshısına tapsırıptı. Eger onnan jaqsı baha alsa, keńestiń kelesi ayda bolatuǵın májilisine qoyar emish. Onıń bul jańalıǵı meni endi pútkilley qızıqtırmay qoydı.

Jańa jıldıń aldında Qanatbay úylendi. Kórpemizge qarap ayaq uzatıp, kishigirim toy berdik. Awılda turatuǵın ákemniń atalas aǵayinleri bar edi. Olar menen toy-merekede qatnasqanımız bolmasa, ara biraz suwısqan. Lekin, olardıń da birazı qartayıp, qátqudalıq jasına jetken edi. Olar toydan keyin meni ortaǵa aldı:

— Qáne, sen balanıki ne júris?!

Anam meni «ne aytar eken» degendey awzıma úńildi. Ózi gáp qospadı. Men de lám-lim demey, názerimdi pás alıp tura berdim.

—Anań jesir halına eki toy berdi, úshinshi toy bergendey shaması joq, — dedi olar. — Kelindi barıp alıp kel!

—Yaq, kelindi qaytıp ákelmeydi! — dedi usı waqta apam shıdamay.

—Nege?

—Solay! Biypatpanıń tuqımınıń sońı bolsa da bul úydiń bosaǵası oǵan berk.

—Ortada bala bar emes pe?!

—Balanıń baqayına ot tússin! Tiri bolsa ózi ákesin tabadı!

—Á-áy, biz qurı shóllep otır ekenbiz ǵo. Tuwısqanımızda gáp joq, hámme bále sende eken dá!

—Mende! Mende hámme bále!

Apam oramalın iynine silkip taslap, ornınan turıp ketti. Aǵayinler «ózleriń bilesiz dá, zarımız bar, zorımız joq» dep kiyimlerin kiyiw menen boldı.

«Nákás perzent ata-anaǵa sóz keltiredi» degen. Men anama sóz keltirdim. Bul ushın ya anamnan, ya aǵayinlerden ápiw etiń dep soray almas edim.

Solay etip, úyge taza adam qosıldı. Kelin keldi. Endi men qaynaǵaman. Júrer jolım burınǵıdan beter jińishkerdi. Úyge dúziw kelip, dúziw shıǵaman. Zıyat gáp aytıp salıwdan qorqaman. Eń bolmasa kelinniń aldında húrmetim joǵalmasın.

Kelin hámmemizdiki qatarı meniń kóylek-shalbarımdı juwıp, utyuglep tayarlap qoyadı. Lekin, ish kiyimlerimdi vannanı ilip alıp, ózim juwaman. Ózim jatatuǵın bólmede keptiremen. Biybisara ketkeli bergi awhal edi bul. Sol jaǵday kelin kelgennen keyin de dawam etip qaldı.

Biybisaraǵa bolǵan giynem umıtılmasa da, Alpamıstı teztez oylaytuǵın boldım. Otıratuǵın boldı ma eken, eńbekledi me eken, geybir ballar jeti-segiz ayda júrip ketedi, múmkin... Usı oylar menen jolım túspese de Biybisaranıń úybetinen ótkenimdi bilmey qalaman. Onıń úyiniń tusına kelgende mashinamdı barınsha áste aydayman. Nabada dalaǵa kóterip alıp shıqqanın kórsem. Yaq, sılt etpeydi. Ya qapısı ashılmaydı. Keshletip ótsem áyneginen jaqtı shıqqanın da kórmeymen. Misli, kóship ketken góne jurtqa usaydı.

Bir kúni Oksanadan tompaǵıraq xat keldi. Bul waqıtları onıń ketkenine jeti aydan ótip baratır edi. Xat jazbay qoyǵanına

qarıwlı bolsa, balası keselbent bolmaydı. Basqadan kemshilik izlegenshe ádep ózińe bir qarap al, qumırısqa beliń shıǵıp alıp, kóp bolsa eki balalıq halıń bar shıǵar, dedi. Qasımda turǵan doktor kelinshek onıń hámme gápin maǵan orısshalap túsindirip berdi. Tap ońımdaǵıday. Sonda barıp ózimniń «figuram buzıladı» dep kóp awqat jemeytuǵınım esime túsip, tilimdi tisledim. Ol qatınǵa qaytarıp hesh nárse ayta almadım.

Sizler bette jegen awqatlarım elege deyin awzımnıń suwın qurıtadı. Kórpeshede otırıp awqatlanıwdıń ózi bir náshe eken-

ǵo. Solardı kúseymen. Túyetawıq salǵan palaw!! Oy-bu-w, pútkil kontinentti aylanıp shıqqanda oǵan teń keletuǵın awqattı taba almaydı hesh kim! Saǵan «posılka etip jiber» dewge uyalıp otırman. Keyin ala, ishine hesh nárse salmaytuǵın pirojnigińiz

bar ǵoy, romba tárizli, mayǵa pisken (bawırsaqtı aytıp atır) sonı qattı jegim kelip júr. Ásirese, bunnan eki-úsh ay burın soǵan júdá háwes boldım. Awırıp qaldım, sonı kúsep. Bul hayallarda bolatuǵın jaǵday. Sen túsinbeyseń.

Men Dáwletbiyke apanı da, Jumabay aǵanı da «jaltaq bolıp qalǵan» dep ayıpladım sizge! Bul qáte pikir edi, endi bilsem olar eliniń pidayıları eken. Milletiniń jankúyerleri eken.

Ulıwma hámmesi! Men qay rayonda bolmayın olar óz xalqı haqqında basqalardıń jaman pikirde ketpewi ushın jan kúydirer edi. Bunı mámleket talap etip atırǵan joq. Siyasat solay úyretip atırǵan joq. Olardıń pútkil janı-tánine jaratılıstıń ózi qan

menen sińdirip qoyǵan eken.

Sen emlewxanada jatırǵan kúnlerdiń birinde ózim barǵan rayonlardıń hámmesiniń bas shıpakerleri, orınbasarları menen ushırasıp qaldım. Ministrlikke jıynalısqa kelgen eken. Olardıń qay-qaysısı da maǵan kózi túsiwden: — Haw, Oksana! Ózińbiseń? Nege qaytıp barmay kettiń?! dep qushaǵın ashıp kelip kóristi. Olar meni biraz waqıt bawırına basıp turdı. Sonda men olarǵa tekseriwshidey shoshtıyıp barǵan waqıtlarım esime túsip qısınıp kettim. Ásirese, Ilya apa jaraǵan túye ushın keshirim sorap atır. Ne degen kishipeyillik! Men kimmen olarǵa!»

Olar eki-úshewi jámlesip meni muzeyge alıp bardı. Úlke tanıw muzeyińizdi kórdim sizlerdiń! Oy, qúdiret, qúdiret! «Aq boz at» degen bir portretti kórip, awzım ashılıp qalıptı. Tiridey-aw!

Ústine minseń shawıp ketetuǵınday bolıp tur. Men kinoda, at