Muratbay Nizanov Tanlamali shigarmalar_roman_gurrinler_drabller

dápterimizdi tekserip, baha qoyıp keter edi. Bul qálemler ele bar jerinde bar eken-dá!

Kabinet iyesiniń meniń barı-joǵımdı elestirmewi batayın dedi. Shıǵıp keteyin desem qurıǵır úmit, «qayaqqa barasań, shıda, jańa zamannıń baslıqları usınday boladı» dep óz kewlim ózime táselle berdi.

Állenemirde telefonda sóylesip boldı.

—Xosh, xızmet? — dedi ol da basqa baslıqlarday.

—Esiktiń awzındaǵı daǵazanı oqıp qayrıldım.

Írasın aytsam, bul kárxananı abaylamay ótip baratır edim. Sırtqı qapınıń oń qaptalına bannerge «texnik mamanlıqtaǵı qánigelerdi jumısqa shaqıramız. Aylıǵı joqarı» dep jazıp qoyılǵan edi.

—Nomay aylıq tapqıń keldi me? — dedi ol sının buzbastan.

—Xızmetime ılayıq tóleseńiz de qayılman.

qasıma kelip, iynime qolın qoydı. Sonda barıp tórt barmaǵında da jalpaq hám qalıń etip islengen brilliant júzigin kózim

hám qábirstanǵa order alıp qoyıwım kerek boladı-ǵo. Ol maǵan artıqmash shıǵın bolmas pa eken?!

Balamday jigittiń mısqıllap aytqan mına gápi jeti júyremnen ótip ketti. Oǵan juwap qaytararǵa sóz tappadım. Qolınan qaǵıp jiberdim de, esikten atlıǵıp shıqtım.

— Starıy xren! — dep izimnen sóginip qaldı.

Sırtqa shıqsam, kún qızarıp batıwǵa meyil bergen eken. Endi búgin keshte qayaqqa túneymen? Yaq, túnewdiń esabı boladı. Aldı menen bir nárse jep alıwım, ásirese, jańaǵı osamastıń gápin yadımnan shıǵarıw ushın júz-júz qaǵıp almasam pár tósekte jatsam da uyqılay almaspan.

Qalada menshik kafeler, restoranlar «balalap» ketken edi. Lekin, qaysı birine kirme, bahaları «tislep» aladı. Arzangirew asxana izlep barmaǵan jerim qalmadı. Eń keyninde «Pivo

bar» degen kafege kirdim. Kafe júdá shawqımlı edi. Ilaj joq, shıdawǵa tuwra keledi.

Barmen aldıma keldi.

—Pivodan basqa ne bar? — dedim.

—Hámmesi. Araq, vino, konyak...

—Maǵan jeti júz eliw grammlıq vino alıp keliń.

—Qandayınan?

—Qanday bolsa da parqı joq. Biraq, quwatlılıǵı 18 gradustan kem bolmasın. Soń eki shıbıqsha kábab.

Barmen shaqqan jigit eken. Vino menen qosa duzlanǵan pomi- dor-qıyardı da ákelip tasladı. Buyırtpa bermegen bolsam da, zakuskalar maǵan unadı.

Qırlı stakandı toltırıp bir simirdim. Kóz aldımda maǵan tabıt buyıratuǵın baslıqtıń súlderi elesledi. «Hásseniy, bayaǵı Cinsadze bolar ma edi usı waqta» dep áskerlikte birge xızmet etken, mennen basqa jigitlerdiń bárin zirletip qoyǵan gruzin joramdı ańsadım. Ol meni sonday jaqsı kóretuǵın edi. «Kim

qapa qılsa aytıp qoy, ózim kózin uyasına túsirip qoyaman» der edi. Bir sapar komandirdiń pol juwıwǵa bergen jazasınan da qutqarıp qaldı ol. «Erqasımov pol juwmaydı» dedi, bolǵanı. «Nege?» dep komandir de qaytarıp soramadı. Men hámme áskerler qatarı ornıma barıp uyqıladım. Eger házir Cinsadze ǵayıptan tayıp kózime kórineǵoysa tup-tuwrı jańaǵı keńsege baslap barar edim. «Mına birewdiń kózin ornına salıp ber» der edim. Biraq,

ol jas jigit-tá! Cinsadze qartayǵan bolıwı múmkin, lekin, onda júrek bar edi. Tóbeleste qarıw emes, júrek jeńedi.

Vinonı yarımnan ótkergennen keyin qosıq aytqım keldi. Ásteáste «Chervoni rutu»dı basladım. Bul qosıqtı kóbinese hayallar aytatuǵın edi. Biraq, men bunnan basqa ukrainsha qosıq bilmeymen. Ortalarına kelgende háwijge shıqtım.

Basqa stolda pivo iship otırǵan jigitler maǵan tańlanıp qaray basladı. Bilemen, nege tańlanǵanın. Jigirma bes jıl usı elde jasasam da, hawa rayı meniń júz terimniń reńin ózgerte almadı. Aziyalı ekenligim kóz ushınan qaraǵanǵa-aq sezilip turar edi.

Bir máhál tór bettegi stoldan bir jigit qasıma keldi.

—Bizler betke júriń, shef shaqırıp atır, — dedi ol.

—Kim shefiń? Men ol shef basqaratuǵın mákemede islemeymen.

—Ol mákeme baslıq emes. Biziń toparımızdıń shefi. Barmasańız qapa boladı.

Yarımınan az qalǵan vinomdı moynınan qısımlap ornımnan turdım.

—Tasla, kerek emes, — dedi jigit.

—Nege? Ele bir yarım stakan shıǵadı ǵoy.

—Oyaqta bunnan jaqsıları bar. Shef ashıwlanıp qaladı,

tasla!

Tasladım. Kózim qıymay izime qaray-qaray jılıstım. Shef degeni jáp-jas-aq jigit eken. Lekin, dógeregindegilerdiń bárin awzına qaratıp otır. Sol kúlse kúledi, toqtasa awızların jıyıp aladı. Qolındaǵı sigaretiniń kúlin qaqqısı kelse talasıptarmasıp kúl salǵıshtı tutadı.

—Jańaǵı qosıǵıńızdı qaytadan aytıń, — dedi shef maǵan otırar-otırmastan.

—Chervonidı ma?

—Chervonidı?

—Onı ózlerińiz mennen jaqsı bilesiz-ǵo! — dedim men. Kewlim yoshıp, aytqım-aq kelip tur, biraq, begligi qurǵır qurttay ballardıń aldında qosıq aytıwǵa sınıńqıramay tur.

—Aytıń, maǵan siziń aytqanıńız unadı! — dedi shef taǵı. Endi naz etiwge bolmadı. Áste qosıqtı basladım.

—Jáne, jáne! — dep shef eki qolın ekshep-ekshep joqarı kóterdi. Bul «ele de bálentirek» degeni edi. Áy, men de dizgindi jazdırdım-aw! Araq penen pivonı aralastırıp, gellesi ǵuwlap otırǵan jigitlerdiń birazı qosılıp baslap edi, shef kózin bir alartqanda tım-tırıs boldı. Tek sheftiń bir ózi stoldı shertip, namaǵa qosıp otırdı.

—Viskiden quy oǵan! — dedi qosıq tamam bolǵannan keyin. Viski degen tatıp kórgen ishimligim emes edi. Shet el kinolarında ǵana kórgenmen onı. Qollarım qaltırap, qadaqtı zorǵa usladım. Lekin, sheftiń xoshameti hám bir shiyshege shamalas ishilgen vinonıń kúshi kókiregimdegi ekileniwdi sol zamatı aydap shıqtı. Viskidi qaǵıp saldım.

—Qay millettenseń? — dedi shef. Basqalarǵa sóz joq.

—Musılmanman.

—Musılman degen millet bola ma?

—Islamǵa sıyınıwshı hámmeniń milleti ortaq, — dedim men. Aytarımdı aytıp bolıp, júregim suw ete qaldı. «Qurannan bir

súre oqıp ber» dese ne qılaman?! Yaq, óytpedi. «Chervoni rutu»dı da tákirarlap ayttırmadı. Men júdá jurtta joq qılıp aytpaǵan shıǵarman, musılman bola turıp olardıń qosıǵın aytqanım hámmesiniń kewillerin yoshtırıp jibergen bolsa kerek.

Otırıs endi ishimlik ishiw menen dawam etti. Bir gezleri eki milicioner keldi.

—Jigitler, bar jabıladı.

—Boldı, boldı, házir turamız.

Shef meni óz tuwısqanınday qoltıqlap aldı.

—Úyińiz qáyerde, aparıp qoyamız?

—Yaq, shárt emes. Uzaǵıraqta turaman. Meni 23-tramvayǵa mingizip jiberseńiz boldı. Bundaǵı oyıma kelip úlgergeni Kostyanıń úyine qaytıp barıw edi.

—Jenya, aǵaydı tramvayǵa mingizip qoy, — dedi shef uzın boylı buyra shash birewine.

Ol meni qoltıǵımnan súyep tramvay jolına alıp shıqtı hám kóz ushında kiyatırǵan tramvaydı kútip turdı.

—Miniń, — dedi esik ashılǵannan keyin qoltıǵımnan kóte-

rip.

—23 pe?

—23!

Salonda jolawshılar júdá az edi. Kóp ótpey, qaladan sırtqa qaray jol shıǵıp ketti. Hár bándirgide ekew-úshewden túsip-aq, jolawshılar tamamlana keldi. Keshegi posyolka kózge shalınbadı. Salonda konduktor, men hám bir kelinshek ǵana qaldı. Ol kelinshek te kelesi bándirgide tústi.

— Mujik, siz qáyerge barasız? — dedi konduktor qasıma ke-

lip.

—«Naberejnaya» posyolkasına.

—Onnan qashshan ótip kettik-ǵo.

—Onda qaytarsın túsemen.

—Házir túsip qalıń, biz garajǵa baratırmız. — Ol usını ayttı da jańa túsip ketken kelinshektiń izinen dawısladı. — Bul kisige jol kórsetip jiberiń.

Kelinshek meniń qattı más ekenimdi bilip, qoltıǵımnan bekkem uslap aldı.

—Qay posyolkaǵa barmaqshısız?

—Naberejnaya.

—Oy-bu, ol úsh kilometr artta qaldı-ǵo.

—Siziń posyolkańız qáyerde?

—Usı jer. Házir bes-on minuttan úyge barıp jetemen.

—Meni kvartiraǵa almaysız ba? Azanda erte turıp ketemen.

—Biz ózi barı-joǵı bir bólmede turamız. Kúyewim házir vino iship kózi jer kórmey otırǵan shıǵar.

—Barsam maǵan da quya ma?

barasız? Qonaqqa alaman.

Ekewimiz dizilisip kirip barǵanda kúyewi stolǵa mańlayın tirep, múlgip otırǵan eken. Kimdur kirip kelgenin sezip ońmenin tikledi. Onıń dáw turqın kórip, másligim biraz tarqap ketkendey boldı. «Meniń hayalım menen qayaqta boldıń?» dep dáretsiz namazdı moynıma qoysa, qayerge qashıp tıǵılaman?!

—Bul kim? — dedi aytqanımday dawısı gúrildep. Iri deneden iri dawıs shıǵadı-dá! Arıslanlar aqırǵanda dawısı tamaǵınan emes, kókirektiń tórinen shıǵıp atadı-ǵo. Bunıń dawısı da tap sonday edi.

—Bul kvartirant, — dedi hayalı shalt juwap berip.

—Kvartiranttı qayaǵıńa jatqızasań, mınaw jayıńnıń awhalı?

Hayal stoldı aylanıp, jaydıń ortasına kerip qoyǵan perdeni ashıp jiberdi.

—Miyman mına krovatta jatadı, — dep arjaǵında jamanjáwtik kórpesheler taslanǵan kátti kórsetti.

—Men she?

—Sen raskladushkada.

—Óziń?

—Men seniń qasıńda jerde jataman!

—Bolmaydı! Ketsin bul jerden!

—Ketpeydi! Qáne, aydap kór. Ol kelmey atırıp pulın tólep qoydı. Mına vinonı sonıń pulına aldım, — dep sumkasınan bir shiyshe vino shıǵarıp, stolǵa dúrs ettirdi.

—Kúni menen sonı aytpaysań ba? — dep «arıslan» juwasıdı da qaldı. Bolmasa, stulshikten qurttay bóksesin qıymıldatqanday bolsa shıǵıp qashıwǵa tayar tur edim.

—Stakan qayda? — dedi kúyewi shiysheni bir qolı menen moynınan qısımlap, bir qolı menen tıǵının alıp atırıp.

—Mine, stakan! Hayal jerge domalap atırǵan eki júz grammlıq stakandı stolǵa tıq etkizip qoydı.

Xojeyin stakanǵa vinonı betleme etip quydı da, dem bermeske tartıp jiberdi. Izinshe jáne quydı. Shiysheniń túbinde bir urtlamday-aq qaldı.

—Zakuska?! — dedi soń gúrildep. Sonı ayttı da, izge qarap shalqa ortasına quladı. Men shorshıp kettim. Lekin, ol hayal ushın kúndelikli hal bolsa kerek, dáslep óńmenin raskladushkaǵa kóterip saldı, soń ayaq betin. Ol misli ólimtiktey jatar edi.

Kelinshek maǵan orındı kórsetti. Jatıp bolǵannan keyin baǵanaǵı túrip taslaǵan perdeni qayta japtı. Soń birden serpip jiberdi de, ishke kirip, qulaǵıma sıbırladı.

—Sońıraq qasıńa kelemen?

Júregim suw ete qaldı. Ana dápeń oyansa, qasında bos shiysheler tur. Óligim usı jerde qalmasa bolǵanı ǵoy.

«Nesiybemnen kórermen, dep ózimdi ózim jubattım. Dáw de bolsa hayalınan qorqatuǵın shıǵar. Bolmasa, ol gápti aytıwǵa júrek etpes edi». Usı oylar kewlime jubanısh bolıp, kózim ilindi. Kúni menen ishken vino, viskilerdiń kúshi endi bilinip,

silem qatıp qalıptı.

Bir máhál mańlayıma bir zat shaq etip tiygenin bilemen, kózimniń aldında kók jalın oynap ketti. Kózimdi qayta-qayta jumıp ashtım. Jalın azımaz ketkendey boldı. Sonda tas tóbemde ekinshi márte urıwǵa meyillenip turǵan úy iyesiniń súlderin eles-eles ańladım. Lekin, hayal onıń bileginen uslap jibermey turǵan edi.

— Ol maǵan hesh nárse qılǵan joq. Jambasıma jer batıp jańa keldim, — dep sharbayalanıp, meni arashalap atır eken. Sonda barıp onıń «sońıraq qasıńa kelemen» degen sózi yadıma tústi. Ol qansha más bolsa da úyde biygana erkek jatqanı ushın sergek uyqılaǵan eken. Túnniń bir mezgilinde oyansa hayalı qasında joq. Bas ushında jatırǵan bos shiysheni alǵan da, biziń mańlaydıń jún shıqpaǵan jerine salıp qalǵan eken.

Erkektiń mıń qarıwlı bolǵanınıń paydası joq, ishi-tısı belgisiz usı bir bólme jay hayalǵa tiyisli qusaydı. Azanda kúyewiniń qolına chemodanın uslatıp, úyinen quwıp saldı.

— Sen hesh jaqqa ketpeyseń? — dedi meni qolımnan uslap stolǵa otırǵızıp. — Mańlayıńdaǵı isikti qaraysań ba? Men jaraǵa málhám basıp bir-eki kún emleymen.

Usılayınsha ol meni úsh kún úyinde baqtı. Az-azlap kózimniń aldınan gúbelek ushqanı tarqap, ózime kele basladım. Ol hár sapar mańlayıma málhám basar eken, izinen erkeletip kózimnen súyip qoyar edi.

Ol qansha erkelenbesin, bul sapar ózimdi tuta bildim. Kóz aldıma biygúna náresteniń kóz jası menen birewdiń muhabbatın tartıp alǵanı ushın jábir shekken Oksananıń óler aldında aytqan gápleri meniń nápsi qumarımdı jılawlap tasladı. Jibimedim. Aqır ayaǵında ol gúderdi úzdi.

— Sen-ám óksheńdi kóter! — dedi tórtinshi kúni azanda. — Ya sút bermeytuǵın, ya gósh bermeytuǵın aqta buǵanı fermada da saqlamaydı. Kvartira ushın eliw dollardı stolǵa qoy!

Ishimnen «sonıń menen qutılsam bolar» dedim de eliw dollardı kisemnen shıǵardım da berdim. Bul qorqınıshlı shatpadan uzaqlasar ekenmen, tórt-bes jıl qamaqta otırıp, házir azatlıqqa shıqqanday ayaq basıwım jep-jeńil bolıp ketti.

***

«Jeti esikke barsa diywananıń beti ashıladı» degen, inim, — dep Arzıwbay jáne áńgimesin dawam ettirdi.

—Aǵa, sonsha jıl sırtta júrseńiz de naqıl-maqallarımızdı umıtpapsız, — dep kúldim men.

—Oy, inim-aw, bul qárekeńniń júrmegen jeri bar ma, uzaqta júrseń óz eliń haqqında bilgiń kele beredi eken. Biziń babaları-

mızdan Volga boyı qalmaǵan, Vengriya qalmaǵan, Bolgariya qalmaǵan, Kiev Rusiniń de puqarası bolǵan eken. Gezip júrgen dáwirinde shashılıp qalǵan maqalları shıǵar-dá. Tap men aytqan naqıldıń

ózi bolmaǵan menen, mánisi soǵan sıbaylas naqıllar orısta da, ormanda da bar eken.

Sóytip, men arsız, jáne azanda talap izlewge kiristim. Ólmegen bendege tirishilik kerek-ǵo. Usı qalada úlkenli-kishili keminde

bes mıń mákeme bar shıǵar. Birewinen bolmasa birewinen qara jumıs tabılmas pa eken? Saǵan ótirik, maǵan shın tabılmadı-

áy, inim! Basqan jerim oyıla berdi. Kún batqanda shúykildep bir kafege kirdim. Jiligimniń mayı sırqılıp ornına kelsin dep shetirektegi bir stolǵa ayaǵımdı sozıp otırıp aldım. Keshegidey bir shiyshe vinoǵa buyırtpa berdim. Ne bolǵanı bolar, bir zaman bolsa da kewlimdi xoshlap alayın, — dep ózimdi-ózim jubattım.

Qaltamnıń kóteriwine qarap, góshsiz sup penen bir shiyshe vinonı iship aldım. Vino jeti júz eliw gramm, awqat yarım kilo, onıń ústine bes-altı bólek nan, kompot, qullası, asqazanǵa eki kiloday nár barǵannan keyin boyıma qan juwırdı. Endi azanda qutılǵansha asıǵıp shıǵıp ketken úydi oylay basladım. «Jáne

bir biysharanıń júregin awırtıp ketpedim be eken?! Ol bayǵus maǵan isenip, áydińgir kúyewin úyinen quwıp saldı. Erkek basım menen boyımdı bánelep, úmitin pushqa shıǵardım. Tap sol waqta Oksananıń ruwxı miyime ornasıp shıqpay qata qaldı. Ruwxtan nege qorqaman?! Tiri bendemen-ǵo! Sonda nege ózi meni elimnen eliktirip shaqırıp alıp, jarı jolda taslap ketedi? Onısı azday,

súyegin mennen jasırıp júrgen birinshi muhabbatına baǵıshlap ketti. Demek, men emes, meniń aldımda ol gúnalı! Ol sorasın mennen keshirimdi! Qaytıp baraman! Azanda jelkemniń shuqırın kórsetip ketken esikke qaytıp baraman! Ol hayal meni quwanıpquwanıp qarsı aladı. Qolımdı muzday suwǵa urǵızbaydı. Kerek bolsa, lolınıń qatınlarınday meni ózi baǵadı. «Bir bas-bále bas» degen. Onıń menen qosılsam basımız ekew boladı. Ústimde úyim

boladı. Kún batıwǵa meyil bergennen «qayaqta baspanalayman» degen uwayımnan qutılaman. Juldız sanap kóshede jatpayman.

«Esiń barda etegińdi jap, Arzıwbay! Keshegi qatınıńdı tawıp al. Ol endi úshinshi nekeń boladı. Nekeden ótip ne qılaman, solay jasay bermedim be?»

Usı qıyaldan kewlim kóterilip, keshegi marshruttaǵı tramvaydıń birine minip aldım. Jol boyı «Naberejnaya» posyolkasınan óttim. Kostyanıkine qaytıp barsam ba eken dep te qıyal súrip qoydım. Jáne begligim tutıp shıdap ótip kettim. Onıń názerinde men erki bekkem, márt adam bolıp sáwlelendim. Solayınsha qala beriwim kerek.

Keshegi hayal hám men túsken bándirgiden aljaspay tústim. Onıń esimde qalǵanı, jol shetinde biyik elektr baǵanası bolıp, basında projektor taqılettegi úlken lampa janıp tur edi. Sonı tanıdım. Lekin, túskennen keyin qıyır-shıyır soqpaqqa tap boldım. Keshe qaysısınan júrip edim? Bári bir-birine uqsas.

Bir soqpaqqa túsip qırq-eliw adım júrdim de, uzaqlap ketpey turıp izime qayttım. Bul emes. Kelgen jerimnen ekinshi, keńirek soqpaq penen júre basladım. Bul ózi, keshegi jol. Házir kóp bolsa 15 — 20 minuttan jetip baraman.

— Haw, keldiń be? Keletuǵınıńdı júregim sezip edi! — dep eki eziwi qulaǵına jetip kútip aladı keshegi hayal. Al, eger...

Kútpegende, jáne júregim muzday suw boldı. Ayaǵım alǵa júrmey qaldı. Mennen gúder úzip, keshegi alqashtı shaqırıp alǵan bolsa ne qılaman?! Házir ol qaytıp kelip, bir shiyshe vinonı ózi quyıp,

ózi iship otırǵanınıń ústine barıp qalsam ol meniń menen gáp satısıp otırmaydı. Jaǵamnan jup tutıp aladı da, krovattıń astına búgirletip tıǵadı. Yaq, óltirip bolıp tıǵadı. Onıń dáwdey turpatına qaltırap júrgen men dádimal ayta almayman.

Kewlimdegi usı qorqınıshtı sezgendey, jol qápelimde keshegiden basqa jaqqa burılıp ketti. Onıń qayaqqa alıp baratuǵının bilmesem de, jańaǵı alqashtan uzaqlasıp baratırǵanıma quwandım. Kóp júrmey, hár jerden esiginiń aldında emeski jaqtı shıǵıp turǵan úyler izbe-iz gezlese basladı. Demek, posyolkanıń basqa bir shetine aralasıp kiyatırman. Birewi bolmasa birewiniń esigin qaǵıp, bir aqsham kvartiraǵa alıwın soranaman. Bir uyqılasa tań atadı, meniń on-on bes dollarım hesh kimniń ishine teppes.

Bir gez jılap turǵan balanıń dawısı qulaǵımdı erbeń ettirdi. Dárhal sol tárepke qaray júrdim. Bul maǵan jaqsı bahana boldı. Jılaǵan balanı jubatıp, úyine alıp kiremen. Ata-anası maǵan raxmet aytadı hám bir tún qonıp shıǵıwıma qayılshılıq bildiredi. Bálkim, mutqa qondırar.

Esik awzında jılap turǵan 7 — 8 jaslar shamasındaǵı ul bala eken. Ústinde trusiyinen basqa hesh nárse joq. Mańlayshaǵa ornatılǵan lampochkanıń astında bozboran bolıp tur. Jaqtıǵa kelgen súyir shıbınlardıń shaqqanına shıdamay tula bedenin kishkene alaqanları menen tınbay shappatlaydı. Teńiz boyınıń shıbını barmaqtay boladı. Shaqqanı bala hárreniń shaqqanınan kem bolmaydı. Biyshara balanıń bet-awzınan baslap, tula bedeni qantalap ketipti. Dárhal, keshke qaray ústime iletuǵın penjegimdi sheshtim de, balaǵa japtım. Náreste, jılaǵanın lappa qoyaǵoydı.

—Nege jılap tursań? — dedim aldına júre otırıp. Bala juwap berip úlgermey, arqamızdaǵı esik ayqara ashıldı da, ishten orta jaslardaǵı bir hayal atlıǵıp shıqtı.

—Siz kimsiz? — dedi balanıń ústindegi penjegimdi julıp

alıp.

—Hesh kim! — Hayal penjekti aldıma atıp urdı da, balanı jelkesinen nuqıp ishke alıp ketti. Qapını tars ettirip japtı.