Muratbay Nizanov Tanlamali shigarmalar_roman_gurrinler_drabller

Evropadan ketsin sadaǵa!

Bir kúni bazarda álle qanday bir sviterdiń ústinde kegirdeklesip turǵan erli-zayıplardı ushıratıp qaldım. Hayalı «alaman» deydi, kúyewi «almaysań» deydi, hayalı «alaman» deydi…

—Bunıń nesine qızıp tursań?! — deydi kúyewi dógereklep jıynalıp qalǵan adamlardan qısınıp. — Qara, kókireginiń bári jazıw.

—Bolsa bola bersin! Esesine — Evropadan shıqqan!

Sonıń arasınsha jigittiń bir tanısı kele ketti.

—Sen mınanı oqıp bershi, shet tilin jaqsı bileseń ǵo, — dedi oǵan sviterdi uslatıp.

Tanısı sviterdegi jazıwǵa tigilip turdı da, qaytıp berdi.

—Ispansha eken.

—Ispanshaǵa túsinbeyseń be? — dedi jigit úmitsizlenip.

—Túsinemen.

—Túsinseń aytsa, ne dep jazılǵan?

Jigit kúldi.

—Aytsam qapa bolasań dá? Ol aytpasına qoymadı.

—«Maǵan erkek kerek» dep jazılǵan eken.

—Al, endi-ám alasań ba? — dedi jigit hayalına qorazlanıp.

—Alaman! — dedi hayal. — Boyap taslap kiyemen! Sen Evropadan shıqqan kiyimniń parqına barmaysań!

Bul hayaldaǵı «Evropa» keseli ábden ótlesip ketken eken. Arı qaray kettim.

Usınday awhalǵa dárixanada da dus keldim. Jası eliwlerden ótip júrgen bir kisi tumawǵa qarsı dári sorap turǵan eken.

—Mine, eki túrli poroshok bar, — dedi dári satıwshı. — Bi-

rewi ózimizden shıqqan, ekinshisi Vengriyadan.

—Demek, Evropadan-á! Sonı bere-ǵo.

—Lekin, ózimizdiki ótkirirek, — dedi dári satıwshı. — Júz gramm suwǵa bir poroshok eritip ishseń, jigirma minuttan keyin tumawdıń qayaqqa ketkenin bilmeyseń.

Báribir ol Evropadan shıqqan poroshoktı aldı.

Úyde televizordıń pulti aqlıqlarda boladı. Olar kishkentayında multfilmnen basqanı qoydırmaytuǵın edi, endi bolsa erjetti, qashan kórseń awzınan jalın atqan aydarha, yaki adamxorlar haqqında filmdi kórip otıradı.

Kelsem, ekranda yarım jalańash qızlar menen shashların jelkesinen baylap alǵan jigitler bir-biri menen sıyırday jalasıp, emeski jaqtılı sarayda oynap júr.

—Joqet mına bálelerdi! — dep keyidim aqlıqlarıma.

—Ata, sen túsinbeyseń, — dep kúledi olar.

—Neni túsinbeymen?

—Evropasha rok muzıkanı!

Ya to-oba! Bul, Evropanıń dástinen qutılatuǵın kún bar ma eken? Jumısta Evropa, kóshede Evropa, úyde Evropa! Evropa! Evropa!

…Tún yarımında bastırnıǵıp oyandım. Túsimde Evropada júrgenmishmen. Adamlar Eypel minarasın uzaqtan tamashalap tursa, men oǵan pıshıqtay órmelep baratırman. Bir qarasam Londondaman. «Titanik»ti suwdıń astınan shıǵarıp alıptı. Soǵan mineyin dep turman. Bir waqıtta aeroportqa kelip qaldım. Qulaǵıma tanıs dawıs esitildi. Ózimizdiń tilde! Júregim sháwkildep ketti. Le-

kin, diktordıń tarqatqan xabarı tóbemnen muzday suw quyǵanday etti: «Búginnen baslap Aziya mámleketlerine Evropadan samolyot ushıw toqtatıladı!» — dedi ol. Shorshıp kettim. «Nege?! Nege toqtatıladı?! Men awılǵa qaytıwım kerek! Men elge qaytaman! Kerek emes maǵan Evropań! Meni tınısh qoy, Evropa!!!»

Bastırnıǵıp oyandım! Qara suw, qara ter bolıp atır ekenmen! Kóp waqıtqa shekem qayaqta jatırǵanımdı esime túsire almadım. Áste-en basımdı kóterip qaradım. Tanıdım. Qudaǵa shúkir, úyde ekenmen.

Bas ushımda bolsa eki shiyshe vinonıń bosaǵan ıdısı jatır.

— Bolgariyadan shıqqan…

31.12.2016-j.

ENDIGI JÍL QANDAY JÍL?

Bir bólmede úsh xızmetker otıramız. Men, bólim baslıq Quwatbay hám basqarmadan jaqında kelgen jetekshi qánige Ótemurat degen jası úlken adam. Júdá zárúrli jumısımız bolmasa úshewmiz de túslikke úyge qaytpaymız. Tómende qarızǵa awqatlana beretuǵın asxana bar. Dayı apamızdıń úyine barǵanday túste de, sál ashıqsaq sáskede de barıp iship-jep qayta beremiz. Ay pitemen degenshe qudayrazaq…

Túste annan-mınnan gáp ketedi. Allatala til berip qoyǵannan keyin onnan paydalanıw kerek. Sóytip, jańa jılǵa bes-altı kún qalǵanda Quwatbay jańa jıl haqqında gáp qozǵadı.

— Endigi jıl qanday jıl? — dedi ol.

— Bir jurnaldıń artında barday edi, — dedim gibirtiklep.

—Keshte úyge barıp qarap kóreyin.

—Endigi jıldı aytıp otırsız ba? — dedi Ótemurat aǵa gápke aralasıp. — Tawıq jılı ǵo.

Esimizge túsire almaǵan biz ekewmiz bas iyzep muqulladıq.

—Bul jıl qanday boladı? — dedim men Ótemurat aǵaǵa qarap.

—Quda qálese, molshılıq jılı boladı.

—Onı qalay bilemiz?

«jılqı jılı jılqıday kisnep keledi» degen gáp bar. Yaǵnıy, suwıq boladı. Jılan jılı onnan da ótkeredi. Sebebi, jılannıń túsi suwıq ǵoy. Qoy jılı qoyday juwas bolıp keledi.

—Ótemurat aǵa, tawıq jılınıń mánisin…

—He-e, tawıq jılınıń mánisi me?… Bul jıl molshılıq boladı, nesiybeli boladı. Onıń sebebi, tawıq miynetkesh ǵo, tınbaydı, ayaǵı menen pesheleydi, tumsıǵı menen teredi. Demek, bul jılı ekken diyqanshılıǵıń órre-órre turadı. Qoylar jup-

juptan qozılaydı, kólge aw salsań, jılımıń maylanadı. Bunnan artıq qanday bereket boladı?!

—Lekin, men tawıqtı jaman kóremen, — dedi Quwatbay murnın jıyırıp. — Onıń jerden shoqımaytuǵın nársesi joq. Ol

tezek pe, basqa nárse me…

—Olardıń dámi etine de sińetuǵın shıǵar, — dedim men tap

házir birew aldıma tawıqtıń góshin qoyayın dep atırǵanday shorshınıp.

—Álbette! Hawada ushıp júrgen qus bolsa bir gáp, máselen, qırǵawıl…

—Onday dep bahalawǵa bolmaydı, — dedi Ótemurat. — Jegen nársesiniń bári etine tarala bergende qayda. Organizmde bawır degen nárse bar. Ol filtr xızmetin atqaradı. Meyli, tawıq tiri organizm deyik, úlken qalalarda shıǵındı suwdı da tazalap, qaytadan ishiw ushın payladanadı ǵo.

—Tawıq jılı onsha jıllı da bolmaytuǵın shıǵar? — dedi Quwatbay.

—«Otız eki tisten shıqqan sóz, otız eki ruwǵa jayılıp ketedi-aw».

—Gáp usı jerde qaladı.

—Qáterjám bola beriń aǵa, bizlerdiń mına qulaǵımızdan tıǵılǵan shóp awzımızdan yaki mına qulaǵımızdan shıqpaydı. Sol ráwiyattı bilesiz be?

—Bul waqıyaǵa onlaǵan jıldan astı, — dep áńgimesin basladı ol. — Dekabrdiń baslarında ortanshı balama kelin túsirip toy berdim. Usınday, jıldıń ayaǵı edi, toy gezleri awılda bolmay qalǵan eki jiyenim qutlı bolsınǵa keldi. Olarǵa men jası úlkenmen. Dayılı-jiyen bolǵanı menen onsha gápimiz úylese bermeydi. Bir zaman bolsa da jazılısıp otırsın dep eki inimdi shaqırdım. Tentek suwdan bir-ekewi bosaǵannan keyin birin-biri basqılawǵa qaradı.

—Kelesi jıl qanday jıl? — dedi úlken inim.

—Tawıq jılı.

Hámmesi wa-ha-halap kúlip jiberdi. Jiyenimizdiń birewi tawıq jılı tuwılǵan edi.

— Tawıq jılı tuwılǵanlardıń miyi bolmaydı, — dedi úlken qarındasımnan tuwılǵan jiyenim.

— Nege miyi bolmaydı?! — dep shorshıp tústi kishkentay jiyen.

—Sebebi, tawıqtıń bası bas barmaqtan zárre úlken. Onıń ishindegi miy neǵurlım bolar deyseń.

—Eki gramm! — dedi kishkentay inim.

—Tuppa-tuwrı! Men-ám bir jerde oqıdım.

—Sonıń ushın da tawıqqa «tót» deseń, eki metr jerge barǵannan keyin umıtıp, qaytıp kele beredi eken.

—Mine, tiri mısal, — dedi úlken jiyenim. — Bunıń menen keshegi besinshi kúni keleyik dep kelistik. Azanda jolǵa shıǵayın dep qońıraw etsem, «bóle, umıtıp ketippen» dep qara-ap tur.

—Sol kúni bir jumıslar shıǵıp qalıp…

—Qoysa, onısız da ǵarq emesseń. Sonıń ushın da seni tawıq miy dep qoyıppan.

—Haqıyqatında da. Tawıq jılı tuwılǵanlardıń bári tawıq

miy boladı.

Bulardıń eki gápiniń birinde «háy, tawıq miy», «háy, tawıq miy».

—Endigi jılı tuwılǵanlardıń bári seniń tuwısqanlarıń boladı eken.

—He, nege?

—Sebebi, bári tawıq miy boladı dá!

Úshewi birin-biri maqullaydı, biyshara, kishkene jiyenimizge «qaydan keldim» kún tuwdı. Qárekeńniń basqısınan saqla, degen usı dá. Men ári-beri tárepin alǵan bolıp edim, qızıp otırǵan adamlardıń dawısı bálent bolǵan soń, meniń dawısımdı basıp ketti.

Otırıspa tún jarpında tarqadı. «Tawıq miy» dese de túbi tuwısqan, bir-biri menen súyisip xoshlastı.

Azanda jumısqa endi shıǵayın dep turǵanım, esiktiń aldına bir jeńil mashina, bir júk mashina kelip, mańlayın bosaǵaǵa tirep toqtadı.

—Haw, taza qudaǵay ǵo, — dedi áynekten qarap turǵan hayal. Sonıń arasınsha qudaǵay esikti julqıp ashıp kirip keldi.

—Haw, qudaǵay, erteletip kiyatırsań ǵo, — dep biziń hayal kórispekshi bolıp qushaǵın ashıp kiyatır edi, qolın qaǵıp jiberdi. Izinshe shashqa asıldı. Hayallardıń ádeti ǵo, julısajaq bolsa shashtan baslaydı.

Hayaldıń oramalı ketti bir jaqqa ushıp. Shashınan uslap tómen tartıp jiberip edi, hayal et-betinen tústi. «Haw, haw» dep qoltıǵınan súyep túrgeltsem, murnı alqaraqan.

—Qudaǵay, bul ne qılǵanıń?! — dedim.

— Áy, sóylemeseń-á! — dep keyin bosaǵanıń awzında turǵan tórt jigitke pátlendi. — Sizler ne qılıp tursız, qazıqtay qaqa-

yıp. Tiyeń ana zatlardı!

Ne boldı, ne qoydı, túsinsem haram bolsın! Qudaǵay esiktiń awzında búyirin tayanıp tur. Tórt jigit kelinniń jayında ne zat bolsa sırtqa tasıy basladı. Hayalda til joq, óziniń murnı

menen áwere. Servant ketti, tryumo ketti, eki adam jatatuǵın divandı burın ózim áperip qoyıp edim, ol da mashinaǵa tiyeldi. Keyin kompyuter, stol, gilem, kórpeshe, kópshik… Qullası, bir zamanda jay jáp-jalańash boldı da qaldı. Kelinniń qısqı-jazǵı kiyimleri de túyinshigi menen tiyeldi. Ózi múyeshte tur, bir qısım bolıp.

— Sen neǵıp tursań súmireyip! — dep bir waqta qızına alıp topıldı. — Min mashinaǵa! Sen similtir tirishelew bolǵanda, men búytip iytarshı bolıp kelmes edim!

Sóytip, bir zamanda taza túsken kelinnen ayrıldıq ta qaldıq. Ashıwı basılǵan shıǵar dep bir hápteden keyin úyine bardım. Quda biyshara qudaydan tilegen mómin adam, gáp qosa almaydı.

—Balańa bóten qatın tawıp ápereber! — dedi qudaǵay.

—Onsha ne bolıp qaldı?

—Meniń qızım tawıq jılı tuwılǵan — «tawıq miy». Uyalmay, tuqım-teberigińiz benen jıynalıp aytatuǵın gápińizdi qarań!

—Haw, qudaǵay, seniń qızıń menen hesh kimniń isi bolǵan joq, jiyenler birin-biri…

—«Esiktegi pıshıqqa pısh deseń, tórdegi pıshıqqa dik etedi».

Túsinbeytuǵın jarımes emes meniń qızım. Sizlerge beretuǵın qızım joq. Anaw kelgen esigiń. Pildiń miyi barınan alarsız!

Qullası, basıńızdı awırtıp ne qılayın, jeti ay degende kelinim zorǵa qolıma quwıstı. Dáskeler tórkininde qaldı. Sonnan beri tawıq haqqında jaman sóz aytpawǵa sert aytqanman.

Ótemurat aǵa aytıp bolıp suwıq demin aldı.

—Aǵa, onnan beri bir múshel jıl ótken bolsa… — dep kiyatır edi Quwatbay, Ótemurat aǵa alaqanı menen óziniń awzın qaqpaladı.

—Tamnıń da qulaǵı bar degen, inim, qudaǵayǵa sóz bergenmen, «tawıq» dep aytıwǵa tilim kelmey qalǵay dep.

Áne, sonıń menen tawıq haqqındaǵı gápke noqat qoyıldı. Áńgime jáne basqa tús alıp ketpewi ushın ózimniń tawıq jılı tuwılǵanımdı sır búgip qaldım.

17.12.2017-j.

KÚTILMEGEN SAWǴA

Jańa jılǵa bir ayday qalǵanda mákememizdiń kásiplik awqam baslıǵı ózgerdi. Mádireyim aǵa degen, mennen bes-altı jas úlken aǵa xızmetker saylandı.

Bir kúni ol meni oylasıqqa shaqırdı.

— Meniń birinshi jumısım, xızmetkerlerge jańa jıl sawǵasın beriwden baslanajaq, — dedi ol. — Óziń bileseń, adamlar jańadan saylanǵan basshıdan qanday da bir jańalıq kútedi. Soǵan bir nárse oylap kórsek?

—Ózińizdiń oylaǵan nárseńiz bar ma?

—Bar. Biraq, oǵan seniń járdemiń kerek.

—Máyli, men tayarman.

—Meniń usınısım, hár bir xızmetkerdiń sawǵasına birbirden otkrıtka salsaq, sırtında konverti boladı. Otkrıtkada

bir shuwmaq qosıq penen qutlıqlaw jazılsa. Seniń azı-kem qosıq jazatuǵın óneriń bar. Soǵan járdem bere alasań ba?

—Boladı.

—Bárekella! Lekin, qutlıqlaw házil taqletinde bolsın. Gazette de shıǵadı ǵo, jańa jıl házilleri, sonday.

—Ókpelep qalmas pa eken?

—Yaǵa-aw. Máselen, betasharǵa ókpelep atırǵan adam joq-ǵo. Biraq, baslıqqa sıpayılap jaz. Hayal adam, ózi otırıńqırap qa-

lıp jaqında turmısqa shıqtı. Oǵan xoshamet qıl. Buxgalterdiń qıyqımlıǵın ayt, shofyordıń tirsekligin jaz, xatker qızdıń quwırshaqtay boyana beretuǵının… Qullası, saǵan úyretiwdiń qájeti joq.

Sol kúnnen baslap házilge kirisip kettim. Kúnnen burın tayarlap qoymasam, qosıq degen dúkánda turǵan zat emes, taqalıp qalǵanda yosh kelmey qalsa… Sebep penen xatker qızdı bir shımshıp alatuǵın reti keldi, dep oylap qoydım. Qashan kórseń tryumonıń aldında. Úyinde jaqqan boyawları juqalıq ete me, ekinshi-úshinshi «sıbawların» urıp atqanı. Onıń ústine duslasıp qalǵandaǵı nazlı qarasların aytpaysań ba? «Kápir kózi» «kelkel» dep shaqırıp turadı. Hayal — bala-shaǵań sol zamatta esińnen shıǵıp ketedi. Ol qosıqtı tek men jazatuǵınımdı biledi. Sózime mumday erip, ıqlası keteǵoysa… Hár gúldiń iyisi basqa degen.

Jańa jılǵa úsh kún qalǵanda Mádireyim aǵa ekewmiz qapını ilip alıp, háziller menen tanıstıq. Oǵan házillerdiń unaǵanı sonshelli, ornınan turıp, qolımnan qıstı.

31-dekabr kúni qısqa jumıs kúni boldı. Tústiń waqtında baslıǵımız Peruza Tursunovna hámmeni kabinetine jıynap, bayram menen qutlıqladı. Soń kásiplik awqam baslıǵı Mádireyim aǵaǵa sóz berdi.

—Biz bıyılǵı jańa jıl bayramına ózgeshe bir kútilmegen

sawǵa, yaǵnıy syurpriz tayarladıq, — dedi ol hámmeni bayram menen qutlıqlap bolıp. — Álbette, sawǵadaǵı alma, apelsin, shokoladlar bir zamanlıq quwanısh. Balalar talasıp-tarmasıp

jeydi de, sonıń menen umıtıladı. Al, biz tayarlaǵan kútilmegen sawǵa jıllar boyı estelik bolıp qaladı. Onı albomlarıńızǵa qıstırıp qoyasız, Qudaǵa shúkir, shayırımız ózimizden. — Ol

meni húrmet penen hámmege kórsetip qoydı. Men ornımnan turıp, kásipleslerime kúle shıray menen izzet kórsettim. Olar maǵan qaytımına minnetdarshılıq bildirdi.

—Hár bir xızmetkerdiń sawǵasına bir-bir otkrıtkadan salǵanbız, — dedi Mádireym aǵa. — Otkrıtkada bir shuwmaq qosıq bar. Ol siz benen biziń hár birimizdiń minez-qulqımızǵa, kásibimizge arnalıp jazılǵan házil. Men oylayman, konvertti keshte shańaraǵıńızda tórt kóz tuwel otırıp ashqanıńız maqul. Kútilmegen sawǵa, yaǵnıy, syurpriz sonda qızıqlı boladı.

Soń Mádireyim aǵa birimlep sawǵalardı tapsıra basladı. Birinshi bolıp baslıǵımız Peruza Tursunovnaǵa usındı hám bahanada onıń názik sawsaqların qısıp qoydı. Házildi men jazǵanım ushın baslıqtıń ózi maǵan qolın usınıp, minnetdarshılıq bildirdi.

Jańa jıl bayramı — shańaraqlıq bayram. Sonıń ushın hesh kim hesh jaqqa alańlamay, tuwrı úylerine qayttı. Biz tayarlaǵan kútilmegen sawǵa kimge qalay tásir etkenin bilmeymen, áytewir hayaldıń aldında boyım qarıs kóterilip qaldı. «Reti kelse kitap-pitap shıǵaraman ba?» degen gápti-ám qosıp qoydım úyde.

Jańa jıl dem alıs kúnleriniń aldına tuwrı kelip, úsh kún bayram boldı. Ishim dúbirlep baratır. Adamlardıń házildi qalay qabıl etkenin bilgim keldi. Bilemen, dáslepki jumıs kúni maǵan kórsetiletuǵın húrmet-izzetlerden ózimdi qoyarǵa jer tappay

qalaman. Bálkim, bunnan buyaǵına baslıq ta anaw-mınaw máselede tek meni oylasıqqa shaqıratuǵın shıǵar.

Begligim tutıp, jumısqa sál keshigińkirep keldim. Izlesin dedim meni. Aytqanımday-aq, xatker qız jolıma qarap tur eken.

—Sizdi baslıq kútip otır, tez kiriń, — dedi maǵan burınǵı-

dan da beter kúlimsirep. Demek, qosıǵım júrekten urǵan. Qudanıń ózi keshirsin. Bir márte hayalǵa qıyanet qılsaq qılıppız dá!

Sálem berip kúle shıray menen kirip bardım. Qarasam, baslıqtıń qabaǵınan qar jawıp tur. Mádireyim aǵa moynın tómen salıp alǵan. Maǵan názerin salıp ta qaramadı. Amanat ǵana barıp, Mádireyim aǵanıń qarsısına otırdım. Ne de bolsa bir qolaysız awhal

júz bergen. Mákemege urı tústi me, ya skladqa ot tiydi me, kim biledi. Demek, bunnan bılay men oylasıqtıń ishinde bolaman-dá!

Másele men oylaǵanday bolıp shıqpadı. Baslıq keshegi otkrıtkanı aldıma atıp urdı.