Muratbay Nizanov Tanlamali shigarmalar_roman_gurrinler_drabller

—Berdiń be? Biyshara bul dúnyada hesh talabı kelispegen adamǵa usaydı.

—Sennen bir ótinishim bar, — dedi hayal kúyewine muńlı názerde qarap. — Bunday adamlarǵa jıllı sóyleseń qayta aylanıp kele beredi. Ekinshi onı qudayı qonaqqa almań.

Hayal bunnan jigirma jıl burın úyine jılap-eńirep qaytıp barǵanda tayaqlap quwıp shıqqan ógey ákesin tanıǵan edi.

10.03.2017-j.

GÓSH

Dasturxan dógereginde doslıq haqqında gáp ketti. Kimdúr «dostıń mıń bolsa da az» dedi, kimdúr kóp dedi, kimdúr «birewiniń ózi jetkilikli» dedi, qullası, hár kim bilgenin aytıp qaldı.

—Dostıń azı-kópliginde gáp joq, — dedi, tórde otırǵan jası úlken. — Gáp onıń sadıqlıǵında. Men sizlerge bir ráwiyat aytıp bereyin:

Ertede bir baydıń jalǵız ulı bar eken. Bala júdá ısırapqor bolıp, kóringendi úyine jıynap zıyapat qılar eken. Zıyapattıń adaǵı bolmaptı. Bir kúni bay ulınan soraptı.

—Bular kimler?

—Doslarım, — depti bala.

—Doslarıń sonsha kóp pe, hár zıyapatta burın názerim túspegenlerin kóremen.

—Olar júdá kóp, ata.

—Solardıń neshewi saǵan sadıq?

—Hámmesi.

—Onda bılay etemiz, sol doslarıńdı bir sınap kóreyik.

Búgin keshte qoradaǵı qoshqardıń birewin soydırıp, qapshıqqa salıp, diywalǵa súyep qoy. Tań ata doslarıńdikine jol alamız.

Azanda góshtiń qanı shıǵıp turǵan qaptı arqalap, bay menen bala jolǵa túsipti. Bir dárwazanıń aldına kelgende bala:

—Mine, bir dostımnıń úyi, — depti.

—Dostıńdı shaqır.

Bala dostın dawıslap shaqırıptı.

—Sen ulım, biziń balanıń dostımısań? — dep soraptı bay dárwazanı ashqan jigitten.

—Dostıman, — depti jigit.

—Olay bolsa, seniń bir járdemiń kerek bolıp tur. Balam keshe keshte qońsınıń balası menen urısıp qalıp, onı óltirip qoydı. Mınaw qapshıqtaǵı sonıń denesi. Usı ólikti joq qılıp, balanı jazadan qutqarıw kerek.

Jigit sol waqıttıń ózinde dárwazasın qars ettirip jawıp, «maǵan jaqınlamańlar, men sizlerdi tanımayman» dep, ishten támbilep alıptı.

Bay balasınıń ekinshi, úshinshi, tórtinshi doslarına da barıptı. Jańaǵı gápti esitkennen keyin hámmesi tamların ishten ilip alıp, bulardı jolatpaptı.

—Endi meniń bir jalǵız dostım bar edi, soǵan barıp kóreyik,

—depti bay hám balasın ertip óziniń neshshe jıllıq dostınıń

úyine kelipti.

Dostı onı qushaq ashıp kútip alıptı. Bay bayaǵı gápti tákirarlaptı.

—Áweli ishke kirip shay-suw ishiń, qonaq asıńızdı jeń. Ólse óledi dá, kún batsın, dáryaǵa atamız onı! Urıs óz-ózinen bolmaydı, gúnası moynında shıǵar, — depti dostı.

—Gósh… gósh ne boldı? — dep gápti shorta bóldi kúni menen pútkil denesi qulaqqa aylanıp tıńlap otırǵan qızıl bet jigit shıdamay.

—Ne gósh? — dedi ráwiyat aytıp otırǵan jası úlken albırap.

—Jańaǵı qoydıń góshi… Anda-mında arqalap júrgende sasıp ketpedi me eken?!

Jigit qassap edi.

16.10.2016-j.

KÓZIM ÚYRENIP KETKEN

Saparbay muǵallim ózi oqıtatuǵın altınshı klasstan diktant aldı. Balalar diktanttı shaqqan jazıp bolǵanı ushın tánepisten eki-úsh minut burın shawqımlaspay shıǵıp oynawǵa ruqsat berdi.

Oqıtıwshılar bólmesine kelse ózin mektepte ana tilinen oqıtqan házir kásiples ustazı, Kárimbay aǵa otır eken.

—Assalawma aleykum, ustaz, — dedi ol qolındaǵı oqıwshılardıń miynetlerin stol ústine qoyıp. — Sizdi kórgenim jaqsı boldı-ǵo. Kópten beri niyet etip, biraq, ayta almay júr edim.

—Ne edi, tınıshlıq pa? — dedi ustazı sorawlı názer menen

tigilip.

JÁNJEL

Kiyim-kenshek bazarında shawqım kóterildi. Bir hayaldıń dúkan ishinde bajalaqlap baqırıwı dúkanda turǵanlardıń miyin qaǵıp qolına berdi. Sıpayıraq qarıydarlar qolın bir sermedi

de shıǵıp ketti. Lekin, bir adam shıqsa ornına bes adam kirip, «pulsız tamashaǵa» úymeledi.

— Newe, ne boldı ózi?

Hár waqta qarıydarlar arasınan esitilgen bul sawalǵa daw shıǵarıp atırǵan hayaldıń juwabı tayın edi.

—Mına sawdager jigit… Uyalmay, kúpá-kúndiz meni tonadı!

—Ne qıldım men tonap? Qaltańa tústim be?

—He, túspey ne qıldıń?! Plastiktegi pul, pul emes pe? Seniń alaqanıńda shıqırlap turıw kerek pe?! Pul bolmasa plastikti nege shıǵardı húkimet! «Iyttiń iyesi bolsa, bóriniń qudayı bar» degen. Meni de tıńlaytuǵın jerler bar shıǵar. Usınnan bar ma, toqsan esikke tanıs qalmasam, Malika atım qursın.

—Ne ózi, ne boldı jeńge?

—Sawal qaytalanadı, juwap-pulemettıń oǵınday atılıp shı-

ǵadı: -ta-ta- ta-ta, ta-ta-ta-ta!

—Pulıńdı naq qaytarıp bereyinsesh!

—Óytip baysıma maǵan! Men sennen sadaqa sorap turǵanım joq. Ózimniń pulımdı terminalıńnan alıp, plastigime salıp bereseń!

—Terminaldan ala almaysań ya?! Tapqan ekenseń awıshtı!

Usı waqıtları formadaǵı bir jigit dúkanǵa kirip keldi.

— Ne shawqım?!

Hayal kózine jas aldı, murnın tartıp-tartıp zorǵa sóyledi.

—Mına sawdager… hi… kúpá-kúndiz ..hm.. 600 mıńdı salıp

aldı.

Jigit sorawlı túrde satıwshıǵa tigildi.

—Bul kelinshek jańaraqta mennen 600 mıńǵa plash aldı. Kiyip kórdi, jarasadı eken dedi. Aqshasın plastikten tóledi.

Bir zamannan kelip shawqım salıp tur, «anayaqta 500 mıńnan tur eken» dep. «Haw, onıń materialı basqa shıǵar» dep atırman…

—Hesh qanday basqa emes, tap usınıń ózi, meni kózi soqır dep pe ediń?!

—Zatıńdı ákelip berip tur ma?

—Awa.

—Pulın qaytarıp ber! Ne qılasań adamlarǵa tamasha kórsetip.

—Adamlardı adam eken dep turǵan joq bul! Hayal onnan sayın qızdı. — «Qoy deytuǵın xoja joq», qutırıp ketti bular!

Satıwshı birese formadaǵı jigitke qaradı, birese hayalǵa.

—Ber, ber aqshasın qaytıp ber, — dedi formadaǵı jigit.

—Ya-aq, men almayman, — dedi hayal onnan sayın bezildep. — Maǵan plastikke salıp bersin. Naq pul kórse kúyewim házir araq-

qa pul soraydı.

—Áne, kórdińiz-ǵo. Men baǵanadan beri aytıp atırman, pu-

lıńdı qaytıp bereyin, dep.

—Ananı qarash! Qıp-qızıl jalaqor!

—Pulıń tayar ma?

—Tayar.

—Berman ber.

Satıwshı altı júz mıńdı formadaǵı jigittiń qolına uslattı.

—Má, jeńge usta mınanı.

—Ya-ya-yaq, uslamayman! Terminaldan alıp edi, qaytarıp plastigime salıp bersin.

—Boldı endi, jeńge! Jánjel degen de jóni menen bolıw kerek. Qara, qansha adamdı sawdasınan qaldırdıńız.

Hayal puldı sumkasına salıp, shıǵıp baratırıp gúńkildedi.

—Báriniń awzı bir, túwe…

Ol tońqıldısın formadaǵı jigit esitip qoydı ma degendey, artına jaltaq-jaltaq qarap, alamanǵa aralasıp, kózden ǵayıp boldı.

Kúyewi onı bosaǵada kútip tur edi.

—Neǵıldıń? — dedi hayalı jaqınlawdan.

—Ne qılatuǵın edim, bejerdim! Má, al!

Ol altı pashka mıńlıqtı kúyewiniń alaqanına saldı da, sumkasınan jelpiwishin alıp, márdana jelpinip qoydı.

05.11.2016-j.

ETIK MAY

Hayaldıń kútimine úyrenip qalǵan erkek, besikke bólenetuǵın baladay boladı eken.

Sol «besik balası»nıń biri ózimmen.

Hayal meni jigirma jıl barpazladı. Jumısqa keterde ózi kiyindirip, bosaǵadan shıǵarıp saladı. Kelsem kiyimlerimdi ústimnen sheship alıp, orınlı ornına qoyadı. Qullası, ol meni tufliyimniń bawın baylawǵa da eńkeytpeytuǵın edi.

Kútilmegende usı xızmet úziliske tústi. Hayal kesellenip, emlewxanaǵa jattı.

—Endi seni kim kiyindirip, kim barpazlaydı?! — dedi, ol uwayımlap.

—Onıń ne mashaqatı bar, ózim kiyinemen, ózimdi-ózim barpazlayman.

—Qaydan bileyin-aw…

—Ne, qaydan bileyini bar?!

—Erkek adam baladay boladı, olpı-solpı kiyinip, meni uyatqa qaldırmasań bolar edi!

—Pay, júdá! Saǵan kerek uyat maǵan kerek emes pe?! Erteń qarap tur, tap seniń barpazlaǵanıńnan on ese zıyat kiyinbesem…

Sózimniń ústinen shıǵıwım ushın jumıstan keliwden talabım kiyim tańlaw boldı. Ana kóylekti kórdim, unamadı, mına kostyumdı tańladım jaqpadı. Aqırı, ele iynime suqpay qoyǵan moyılday qara kostyum-shalbarım bar edi, sonı paketten aldım. Kóylektiń de tazasın ashtım. Soń olardıń qasına tórt túrli galstukti qatar jayıp qoydım. Qaysısı mas túser eken?

—Qızıl galstukti taqqanıń maqul shıǵar, — dedi, balam.

—Durıs aytasań, qızıl galstukti taǵaman.

Tufliyim jıltırap-aq, tur edi, bul quraqım bolǵan soń hayal gáp tawıp júrmesin dep kremdi aǵızıp-aǵızıp jiberip mayladım. Qara kostyum, aq kóylek, qızıl galstuk, qara tufliy! Aynaǵa qarap edim, suqsırday jigit bolıppan! Ózime ózimniń háwesim kelip

ketti. Qáne, endi hayal kiyiniwimnen qanday kemis tabar eken? «Erkek adam baladay bolarmısh!»

Írasında da ol qarap kózine isenbedi.

—Ózińbiseń? — dedi júzi jaynap.

—Kórip turǵanıńday-ózimmen!

—Kóz tiymesin! Berman jaqınla, bir túpirip qoyayın. Xoshametten baladay erkelenip, qasına jaqın bardım.

—Qoyıp tur — qoyıp tur, — dedi, bir waqta eki qasınıń arası jıyırılıp. — Ústińnen bir nárseniń iyisi shıǵa ma?

—Neniń iyisi?

—Etik maydıń iyisine usaydı.

—Tufliyimdi jańa maylap shıqtım dá!

Ol meniń sózime itibar bermesten, tula bedenime murnın tutıp iyiskeley basladı. Bir waqları kostyumımnıń oń qaltasına qolın urdı.

— Mınaw ne?!

Qarasam… tufliyimdi maylap bolıp shetkanı qaltama salǵan ekenmen.

12.11.2016-j.

JAWSHÍLAR

—Aǵası, úyge miymanlar kelgen eken…

—Kim? — dedi divanda buyıǵıp jatırǵan qarınlı, jası alpıslardan ótip qalǵan úy iyesi.

—Qızıńa kelgen jawshılar qusaydı.

—Jawshı?! — Xojeyin ornınan tikeyip otırdı. — Qayaqtan kelipti? Qanday adamlar?

—Jaqın rayonlardıń birinen bolsa kerek. Jaman emes, sózi dúziw adamlar kórinedi.

Xojeyin kostyumınıń jeńiniń bir qolın kiyip, hayalınıń izinen miymanxanaǵa betledi.

Jawshılar qırıq bes-eliw jaslardaǵı eki kisi edi. Xojeyin

olar menen shep qolda sálemlesti. Miymanlar onıń oń ayaǵın sıltıp basıp kiyatırǵanın esikten kirgende-aq abaylaǵan edi. «Oń tárepten jıǵılǵan eken-aw» dep qoydı ishlerinen.

Qız sorap kelgen tárep ayıp islegen adamday tartınshaq boladı.

—Aqsaqal, ayıp etpeysiz, — dedi, jası úlkeni birazdan soń gáp baslap. — Ul erjetse kelin izlew, qız boyjetse kúyew tańlaw ata-ananıń parızı. Biziń balamız siziń qızıńız benen kewil tabısqan eken. Soǵan aldıńızdan óteyik dep keldik.

—Júdá, maqul, — dedi xojeyin. — Qaysı awıldan keldińiz?

—Toǵızınshı awıldan.

—Boladı, boladı. Onsha uzaq emes eken-ǵo. Endi meniń kewlime túyip júrgen bir oyım bar edi, qızım tórt uldıń ortasındaǵı

bir qız. Sonıń ushın kórpe-tósegi menen, úy dáskesi menen, qullası, sebi menen uzatıp bermekshimen. Bunı qalay kóresiz?

—Bizge de sonısı maqul, ata-babanıń dástúri… Toy kúnin qashanǵa belgileymiz?

—Onı ózińizdiń tayarlıǵıńız biledi.

—Aǵası, kúyew balamız qayaqta isleydi eken, onı soramadıńızǵo, — dedi, hayalı qonaqlarǵa da qulaq qaǵıs etkendey esittirińkirep.

— Áy, onıń ne áhmiyeti bar? — dedi xojeyin elestirmey.

—Bala-balanı qálese kásibinde turǵan gáp joq.

—Sonda da…

—Qudaǵaydıń aytqanı da durıs, — dedi, jawshılar. — Biz qızdıń ata-tegin, káspi-kárin sorastırıp bolıp kelip otırmız.

Biziń balamız da oqıǵan, joqarı maǵlıwmatlı, rayonlıq qaznashılıq keńsesinde bólim baslıq.

Hayal birden shorshınıp ketti. Jalt etip xojeyinge qaradı. Xojeyininiń reńi aǵarıp, kózleri bir jerge qadalıp qaldı. Hayal stol ústindegi súlgini alıp betin jelpiw menen boldı. Jawshılar da tik ayaqqa turdı. Biraq, ne islerin bilmey, ańırayısıp turar edi.

Állen waqıtları xojeyinniń júzine qan juwırdı.

—Sh…sh…shıǵıń! — dedi, bir waqta saw qolı menen esikti kórsetip.

—Haw, aqsaqal, biz…

—Shıq degennen keyin shıǵaǵoysańız-ǵo, — dedi hayal shırpınıp. — Endi ol jumısıńız pitpeydi. Xojeyindi usı awhalǵa túsirgen sol qaznadaǵı ballar. Bolmasa áp-ánedey, gúrlep turǵan bir mákemeniń baslıǵı edi.

Jawshılar stoldıń ayaq betine barıp bir irkildi, esikke barıp bir irkildi, aqırı shıǵıp ketiwden basqa ilajı qalmadı.

Qazna menen islesip kórmegenlikten, olar buǵan hayran edi.

27.10.2016-j.

TÁRBIYA SABAǴÍ

Bir merekede ata-ananıń húrmeti haqqında gáp qozǵaldı. Geyde ata-ana qádirin bilmeytuǵın perzentler sebepli olardıń kewli qabaratuǵınlıǵı aytıldı. Usı jerde men de shıdap tura almadım. Ózim menen kásiples, bir bólmede otıratuǵın bir

xızmetkerdiń «ákeme óydedim, ákeme búydedim» dep, tuwǵan ákesin