Muratbay Nizanov Tanlamali shigarmalar_roman_gurrinler_drabller

—Bilmeymen! — «Bólesi»nen eki tis tómen otırǵan kisi silkiniw menen ornınan turdı. — Sherniyaz aǵa, awmiyin etiń, bul toy emes, keyni tergewge aylanajaq!

Áńgimeniń baǵıtın maǵan burǵan jası úlkenniń atı Sherniyaz eken. Onıń da ráńki-róyinde qan qalmaptı. «Ayıpkerligine» qısınıp, kelte-qayırım awmiyin etiw menen boldı. Hámme toparlasıp ornınan turdı ǵawırlını esitip úy iyesi juwırıp keldi.

—Haw, qonaqlar, qayaqqa? Ekinshi awqattıń gúrtigin jayıp atır-ǵo.

—Ózleriń jeyberiń. Qayaqtaǵı bir «sum xabar»dı ústimizge kirgizip!

Qolımdaǵı telefondı fotoapparattay etip keselep uslap, olardıń aldına shıqtım. Bayǵuslardıń keypi ushıp ketkeni sonsha, kimi qalpaǵın, kimi taqıyasın, kimi shapkasın betine kólegeylep, bólmeden shıǵıw menen boldı.

Sóytip, ekinshi awqat úy iyesi menen ekewmizge qaldı. — Jer- miz-dá! Bolmasa, Ómirbektiń jáne bir «dayıları» menen «bóleleri» kelmes pe eken?!

IYT SATAMAN

Ózleriń bilesiz, biziń qalada bazardıń túr-túri bar. Diyqan bazarı, kiyim bazarı, mal bazarı, góne kiyim bazarı... Lekin, iyt bazarı joq eken.

Kózin ashar-ashpastan sút berip saqlaǵan bir gúrji iytim bar edi. Sonı satıwǵa májbúr bolıp qaldım. Hár kim — hár kimge aytsam:

—Qanday iyt? — dep soraydı.

—Gúrji.

—Wáy, qoyshı... Onı bir orıs kempir tawıp satpasań, kim aladı. Gúrjiden adam aybınbasa ya mal úrkpese!

Táwekel bazarǵa shıǵarıwdı niyet ettim. Bir múyeshinen basın shıǵarıp, kishirek jol sumkasına salıp aldım. Birinshi toqtaǵan jerim mal bazarı boldı. Qarasam, biziń gúrji bul jerde ulıwma názerge túsiwi múmkin emes. Gáwmis sıyırlardıń tobıǵınan kelmeytuǵın gúrjini kim elestiredi?

Onıń ústine aldıńǵı ayaǵı menen jer qazıp ne bir tanalar tur. Shaqı menen bir ildirse aqterektiń usha basınan aylanarı sózsiz.

Qoy-eshki bazarına bardım. Jerge otırıp, azmaz arqa-moynın jazsın dep sumkanıń awzın ashqanım sol, iyt atılıp shıǵıp qoylardıń arasına urıp ketti. Boldı topalań.

Qoy-eshki bazardıń shańı aspanǵa shıqtı.

Bir zamanda kim eshkisin taba almay júrgen, kim qoshqarın. Men ján-jaqqa alańlap iytimdi izleymen. Sirá kózge túspeydi. Qay jerde qoylar qattıraq aspanǵa sekirip atsa sol jerge jetip baraman. Men baraman degenshe qoylar jáne bir jerde sekirisedi.

Onıń ústine, bazarda biziń gúrji sebepli kóterilgen shawqım

da janıma egewdey batıp, tula bedenimnen muzday ter shıqpaǵa qaradı.

—Biziń eshkini ber!

—Qayaqta seniń eshkiń? Ózimdiki!

—Bas jibin tanıp turman, aǵa! Berman ber.

—He, dúnyada usınday jip qurıp qaldı dep pe ediń?

—Áy, mına qoshqar kimdiki? Tartsań-á qoshqarıńdı! Men búyerge qoy qashırıw ushın kelgenim joq.

Birewler neniń ne ekenin túsinbey hayran. Menińshe olar qarıydarlar bolsa kerek.

—Newe? Ne boldı ózi?

—Ne topalań?

—Úy, birew bazarǵa iyti menen kelgen qusaydı?

—Qanday osamas ózi? Mańlayın jarıw kerek eken!

—Kózime kórinse iyttiń kúnin basına salar edim onıń!

Usını esitip turıp qalay iytimdi izleymen. Lekin, tawıp áketpesem bolmaydı. Qoylar topar-toparı menen úrkip gá dárwazaǵa, gá qorǵanshanıń dus kelgen jerine urınıp atır.

Esabın taptım. Men de eshkisin joytqan boldım.

—Jaǵal eshki kórmedińiz be?

—Qulaǵında qurttay tiligi bar jaǵal eshki?

Bul belgiler biziń gúrji iyttiń belgileri edi. Tilimde — jaǵal eshki, kewlimde gúrji iyt, sebilim shıǵıp izlep júrmen. Bir waqıtları qolıma tústi-aw. Urman-purman sumkaǵa tıqtım

da, bazardan shıǵıw menen boldım. Quday jarılqap tayaq jemedim, sırtımnan aytqanı bolmasa tikke betime kelip hesh kim sókpedi.

Iynimdi qısıp tawıq bazarına bardım. Túye tawıq penen shaytan tawıqtıń ortasına otırıp aldım. Gúrji sumkadan shıqqısı kelip hár bir talpınadı. «Awzı kúygen qatıqtı úplep ishedi» deydi-ǵo. Óltir shıǵaraman ba? Hár itimalǵa góre kerek

tıń bárin qorıydı. Kósheniń ana basınan kóringen adamdı mına basına deyin shıǵarıp saladı. Onıń úrgenin esapqa alıp atır ma, atırǵan joq pa — báribir, úre beredi. Biraq, bir jaqsı jeri, tislemeydi.

Qaramańlay, bir kúni ǵabırısıp, qońsınıń balasınıń bilegin tislep alıptı. Onda da balanıń ózinen, gúrjiniń murnına shóp tıǵıp alǵan.

Qońsı balasın jetelep úyge keldi.

—Iytiń qutırǵan joq pa edi? — dep soradı mennen. Lekin, ashıwlanǵan joq.

—Yaq, ondaydan aman. Bir aylıqta veterinardıń baqlawınan ótkerip, hámme hújjetlerin alıp qoyıppan. Kerek bolsa kórseteyin.

—Yaǵaw, shárt emes. Isenemen-ǵo. Sonda da balamdı doktorǵa aparıp kórseteyin. Óziń bileseń-ǵo, bıltır mikroda bir káris

hayaldı óziniń pıshıǵı tislep qaytıs boldı.

—Durıs ǵoy, saqlıqta qorlıq joq. Birge júr deseń, birge

barayın.

— Yaq, ózim kórsetemen-ǵo.

Kórsetken qusaydı. Tústen keyin haywanatlardı qorǵaw jámiyetinen bir adam keldi.

—Iytińiz qutırǵan joq pa edi? — dedi ol.

—Yaq.

—Veterinarǵa kórsetip tursız ba?

—Kórsetip turman.

—Hújjetlerin ákeliń.

Alıp keldim. Kórip-kórip hesh kemis taba almadı.

—Nege baylap qoymadıńız? — dedi soń.

—Tuwılǵalı hesh baylanbaǵan edi.

—Baylanbaǵan bolsa endi baylaysız. Tiyisli tártipte járiyma da tóleysiz!

Xızmetker ońbaǵanday puldı kórsetip, járiyma jazıp berdi. Hám kózinshe iytti baylattı. Burın jip tiyip kórmegen bayǵus aspanǵa shapshıp atır, jer tırnap atır, jibin shaynap atır. Íra-

sın aytsam, tap qorlıǵım kelip ketti.

Azanda veterinariya bóliminen bir doktor qız keldi.

—Iytińiz baylawlı ma? — dedi dárwazanıń esigin qıya ashıp

turıp.

—Baylawlı, kele beriń.

Ol da birim-birim hújjetlerdi kórip shıqtı. Soń «shanshıw isleymen» — dedi.

—Haw, jaqında ózi shanshılıp edi-ǵo.

—Hár itimalǵa góre. Usınnan qutırıp ketse bizler juwap be-

remiz.

Shanshıwdıń pulın tólep, doktorǵa qaytıw ushın taksi shaqırıp berdim. Álbette, taksidiń pulı da biziń esaptan ketti.

Tústen keyin uchastkalıq inspektor keldi. Onıń iyt penen onsha isi bolǵan joq.

—Úyde jasırıp saqlap qoyǵan qural-jaraq joq pa? — dedi, maǵan jınayatshıǵa tigilgendey tigilip.

—Yaq. Ulıwma, qural degendi uslawǵa qorqaman.

—Giyabentlik nárselerden ne bar?

—Hesh nárse!

—Óziń pyanista emesseń be?

—Yaǵaw! Arasında shóllegen waqta bir bokal, yarım bokal pivo ishemen.

—Pivo da alkogolge jatadı. Al, tiykarǵı máselege keleyik.

—Iytiń nege qońsıńnıń balasınıń qolın tisledi?

—Qaydan bileyin. Ol iyt bolsa...

—Maǵan qırsıq sóylemeń!

Írasın aytsam, qońsıma qattı ashıwım keldi. Miliciyaǵa aytpaǵanda ne qıladı?! Keyin bilsem, iyt tislegen awhal boyınsha doktorlar tiyisli jerlerge xabarlawǵa minnetli eken.

Bunnan keyin inspektor úyge kelgen joq. Esesine kúnde — kún ara, ózim keńsesine baratuǵın boldım. Barmasam keyin shataq bolatuǵın qusaydı.

Inspektor maǵan mına hújjetlerdi toplap keliwimdi tapsırdı: — jumıs ornımnan minezleme, aylıq is haqım haqqında maǵlıwmatnama, burın sudlanbaǵanım haqqında ishki isler bóliminen maǵlıwmatnama, oń jaq, shep jaq qońsılarımnan meniń tártipli adam ekenligim haqqında isenim xat, kóshe biyiniń tastıyıqlawı menen qoy awzınan shóp almaytuǵın juwaslıǵım, úyde hayalım menen jánlellespeytuǵınım, balalarımnıń mektepte jaqsı bahalarǵa oqıytuǵınlıǵı haqqında minezleme, qullası, gazden, toqtan, suwdan qarızsızlıǵım haqqında da maǵlıwmat aldırdı. Bulardıń hámmesine eki hápte waqtım ketti. Jumıstan

da esitpegen baqırısım qalmadı. Lekin, gúrjiniń párwayı pálek. Qońsınıń balasın men tislegendey, búlip qaldım.

—Endi bul másele pitti me? — dedim inspektorǵa eń sońǵı soraǵan maǵlıwmatın aparıp berip atırıp.

—Onı sud sheshedi! — dedi ol.

—Ele sudqa da baraman ba?

—Barmaq túwe sudlanasań-ám?

Aradan bir yarım ay ótip sudqa shaqırıldım. Jumıstan sorap shıǵıwım júdá qıyın boldı. Onısız da kúnde, kún ara jumıs qaldırıp, ábden jaman atım shıqqan.

Endi:

—Sudqa shaqırǵan eken, — desem hámme mennen gúmansıraydı.

—Iyttiń sudı bolatuǵın edi, — desem, nabada inspektor esi-

tip qalsa...

Qullası, sudqa bir saat keshigip bardım. Orınlawshı meni dálizde ushırattı.

—Siziń iytińizdiń sudı bolıp ketti, — dedi ol.

—Qanday juwmaqqa kelindi?

—Qáwipli jınayat islemegeni ushın keshirim berildi. Lekin, járiyma tóleysiz. Biylik úyińizge pochta arqalı baradı.

Qullası, usı gúrjiniń áwere-sarsańınan úsh ay tınıshım buzıldı. Bolmasa usını satıp qısır alayın dep pe edim?!

Qarıydar gúrjini satıp alayın dep pulın qısımlap tur edi, áste aqırın qaytarıp qaltasına saldı da, «al, yaqshı» da aytpastan kózden ǵayıp boldı.

Biyshara gúrjini sumkaǵa salıp alıp qayttım. Alamız deseńiz úyge keliń, sataman. Lekin, ayıbı bar: — sudlanǵan, biraq, asa qáwipli jınayat islemegeni ushın keshirim berilgen...

SAYAXAT

(Xans Roslerden)

Hayalım menen sayaxatqa shıqpaqshı edik.

—Kiti, poezd saat altı yarımda júredi!

—Bilemen, Yoxannes!

—Tezirek bol.

—Jańa on eki boldı-ǵo!

—Sonıń ushın tezirek bol dep atırman dá!

Kiti chemodanǵa zatların sala basladı. Bir kisige sayaxatta ne zárúr bolsa hámmesi taqlandı. Lekin, ayırım nárseler chemodanǵa

—Meniń pikirim be?

—Awa. Kúlireń qurtkam menen bluzkamdı kiyeǵoyaman. Kúlireń qurtkanı kiyip aldı. Lekin, bluzkanı taba almadı.

Izlewge kirisip ketti. Krovattıń astın, pechkanıń artın, qullası, hámme jaqtı astın-ústin etti, bluzkanı jer juttı ma, shayqus aldı ma, hesh jerde joq edi. Oǵan deyin saat naq altı boldı.

—Taptım, bluzkamnıń qayaqta ekenin! — dep quwanıp ketti

Kiti.

—Qayaqta eken?

—Tigiwshide. Yoxannes, miyaylan hayalman dá, ózim-ám. Endi poezdǵa úlgermeymiz. Oh, Yoxannes! Meni ele de súyeseń be? Meni endi súymey qoyıwıń-ám múmkin. Sebebi, mendey biymaza hayalǵa kimniń emeshesi qurıydı?! Ya, Yoxannes, ırasıńdı ayt, meni ele

de súyeseń be?

—Súyemen, súyemen! Tezirek bol endi! — dedim men.

—Báribir, Yoxannes, poezddan kesh qaldıq-ǵo!

—Kesh qalǵanımız joq.

—Yaǵá-áy?! Íras pa?

—Íras. Usınday boların áwelden sezip, saatımdı bir saat

alǵa jılıstırıp qoyıp edim. Házir bes boldı.

—Yoxannes, ázizim! Júdá aqıllısań-dá! Men mine, házir tayar bolaman!

Lekin, Kitidiń ele sol bayaǵı gúymeńlewi. Saat ekinshi márte altı bolǵanda zorǵa kóshege shıqtıq. Sol waqıtta birden Kitidiń esine gazdiń qulaǵın qaytarmaǵanı túsip, úyge juwırdı. Qaytıp kelgende saat altı yarım bolǵan edi.

—Yoxannes, endi sirá dá poezdǵa úlgermeymiz.

—Úlgeremiz!

—Poezd altı yarımda júrip ketti-ǵo, aqırı!

—Yaq, poezd jetide júredi, men seni tezirek bolsın dep solay aytıp edim, — dep tán alıwǵa májbúr boldım.

—Júdá jaqsı, Yoxannes!

On minutı kem jetide vokzalǵa jetip keldik-aw.

—Oh, Yoxannes!

—Jáne ne boldı?

—Torkvatonı qońsılarǵa berip ketiwdi umıtıppan!

—Pıshıqtı ma?

—Awa. Qaytıp barmasam bolmaydı. Biyshara pıshıq…

Bunnan keyin jáne bir ájayıp waqıya júz berdi. Hayalım úyden segizge on minut qalǵanda jetip kelgende ele poezd júrmegen edi. Bunıń ushın dostım Xans Gulshege minnetdarshılıq bildiriwimiz kerek. Ol perronda kútip turǵan eken.

— Men seniń hayalıń menen waqtında jetip kele almaytuǵınıńdı biler edim. Sonıń ushın «poezd jetide júredi» dedim. Negizinde poezd saat segizde júredi, — dedi.

Solay etip, sayaxatqa jónep kettik. Ketiwimizdiń jaǵdayı usı bolsa, sayaxatımız qanday boladı, oyaǵı bizge qarańǵı!

SOQÍR ISHEK

Biytap krovatta eki búgilip, awırıwdıń hazarına shıdamay ıńırsır edi. Doktor onıń bas ushında arman-berman júrip, bul keselliktiń aqıbeti haqqında túsinik beriw menen áwere.

—Yashullı, biz seniń soqır ishek ekenligińizdi waqtında anıqlap, jaqsı qıldıq. Bolmasa… Balalarıńız bar ma?

Biytap sóylewge hazarlanıp, «bar» degendey bas iyzedi.

—Amerikada soqır ishekti náreste tuwılǵan waqıtta alıp taslaydı. Durıs qıladı olar. Sebebi, soqır ishek asqınsa… Qáyerde isleydi?

Biytap qolı menen kompyuterdiń klavishaların terip kórsetti. Doktor onıń balasınıń barı-joǵı operator ekenin ańsat ǵana túsindi.

—Soqır ishek geyde awqattan záhárlengenge de usap ketedi,

—dep gápin dawam etti ol. — Bundayda ayrım vrachlar nawqastı juqpalı awırıwlar emlewxanasına jiberip, úlken qátelikke jol qoyadı. Lekin, biz aqıl menen is tuttıq… Balalarıńız neshew?

Biytap bir barmaǵın kórsetti.

—Diagnoz qoyıwda qátelikke jol qoyıw biytap ushın júdá

qımbatqa túsiwi múmkin. Óytkeni, soqır ishek jarılıp ketse… Qızlardan bar shıǵar?

—Eki qızım bar, — dedi, biytap ıńırsıp..

—Úy bolǵan ba?

—Awa.

—Jaqsı eken. Qız bala degen ata-anaǵa miyriman boladı… Jańaǵı aytqanımday, soqır ishek nabada jarılıp ketse, onda sol ishekte jıllar boyı jıynalıp qalǵan záhár demde organizmdi uwlaydı. Bul demek… Qızlar qáyerde isleydi?

Biytaptıń awhalı kem-kem awırlasa basladı. Mańlayınan muzday ter shıqtı. Lekin, doktor sorawına juwap kútip turǵanlıqtan, qıylanıp bolsa da qızlarınıń dekrette ekenligin túsindir-

di. Eki qolı menen balanıń qundaǵın kórsetti.

— He-e, dekrette me? Ekewi de me?

Biytap maqullap bas iyzedi. Doktor sózin dawam etti.

—Záhár organizmge jıyıldı degen sóz, demek… Kúyew ballar qayaǵında?

Biytap bir zaman mańlayın jıyırıp turdı. Soń bar kúshi menen:

—T….T…Tergewshi! — dedi dawısın sozıp.

Doktor birden janlandı.

— Gúlsara! — dep baqırdı dálizge qarap. Aq xalatlı qız juwırıp keldi.

—Operaciya stolın tayarla!

—Qashshan tayarlap qoyıppan! Doktor biytaptı iyegi menen nusqadı.

—Tez alıp barıń! — Soń áste sıbırlandı. — Názerimde soqır ishegi jarılıp ketti me dep turman.

20.02.2016-j.

KÚNIMIZGE JARAǴAN ÓTIRIK

Adamlar «ótiriktiń ómiri qısqa» deydi. Aytaberedi. Ótirik

—adamzat bina bolǵalı jasap kiyatır. Bunnan bılay da jasay beredi. Dindarlardıń ózleri aytadı-ǵo — «bul dúnya jalǵan dúnya» dep. Sol jalǵan dúnyanıń ishinde tuwılǵannan keyin jalǵannan qashıp qayaqqa barasań!

Náreste tili shıqpay turıp ótirikke kónligip baslaydı. Anası besik tayanıp otırıp:

Aynanayın baladan,

Tawıp aldım daladan, — dep aldaydı.

Bala biyshara «qáyerden tawıp aldı eken-áy», dep oylaydı. Tili shıqqannan keyin soraydı.

—Apa, meni qayaqtan tawıp aldıń?

—Úydiń qasınan túye ótip baratır edi, sonnan túsip qaldıń,

—deydi, qas qaqpay.