1.Коммуникациялық үрдіс және оның кезеңдері

Коммуникация - бұл бір объектіден басқасына ақпараттың берілуі, ал жеке тұлғалар, топтар және ұйымдар оның субъектілері бола алады.

Коммуникациялық процестің негізгі мақсаты алмасу құралы, яғни хабар болып табылатын ақпаратты түсіндіруді қамтамасыз ету. Дегенмен, ақпарат алмасудың өзі ондағы қатысушы адамдардың қарым-қатынас тиімділігінің кепілі бола алмайды. Ақпарат алмасу процесі мен оның тиімділік шарттарын жақсы түсіну үшін оның екі не одан да көп адам қатынасының деңгейі туралы түсінік болуы керек.

Ақпарат алмасу процесінде төрт базалық (негізгі) элементті айтып өтуге болады:

-жіберуші - ой қозғайтын немесе ақпаратты жинап қайта жіберетін тұлға.

-хабар - символ арқылы кодталған ақпарат.

-арна - ақпарат тарату құралы.

-алушы - ақпарат орналған және оны өңдейтін тұлға.

Ақпаратпен алмасу негізінде жіберуші мен алушы өзара байланысты бірнеше кезеңнен өтеді. Олардың мақсаты екі жақта бастапқы ойды түсінетіндей, бөлісе алатындай етіп хабарды құру және арнаны пайдалану. Бұл қиын, өйткені әрбір кезең мағынаның бұзылуына немесе толықтай жоғалуына мүмкіндік беретін нүкте болып табылады. Өзара байланысты кезеңдер мынадай:

-ойдың пайда болуы;

-кодтау және арна таңдау;

-ақпарат беру;

-кері кодтау.

Бұл кезеңдер 1-суретте коммуникациялық процестің қарапайым моделі ретінде көрсетілген.

Ойдың пайда болуы. Ақпаратпен алмасу оның қалыптасуы мен таңдауынан басталады. Қандай маңызды ойды немесе хабарды алмасу құралын жіберуші шешеді. Өкінішке орай ақпарат алмасудың көптеген әрекеттері бірінші кезеңде үзіліп жатады, өйткені жіберуші идеяны ойластыруға жеткілікті уақыт бөлмейді.

Ойдың сөзге айналмағанын немесе ақпарат алмасуға қызмет етіп басқа формаға ие болатынын есте сақтаған жөн. Жіберуші тек қай концепцияны алмасу құралы қисығына келетінін ғана шешеді. Оны тиімді жүзеге асыру үшін ол көптеген формаларды есепке алу керек. Мысалы, жұмыс нәтижесін бағалау туралы ақпаратпен алмасқысы келетін жетекші, идеяның маңызы қол астындағыларға, олардың мықты және әлсіз жақтары туралы мәліметті және жұмыс нәтижесін қалай жақсартуға болатынын жеткізу екенін түсіну керек. Идея қол астындағылардың тәртібін сынау немесе мақтаудан тұра алмайды.

қалыптастырады кодтап арнамен кері немесе арна жібереді кодтайды таңдайды таңдайды жіберуші алушы идея хабар ой түсінікті ме?

Сурет 1. Ақпарат алмасудың қарапайым моделі.

Кодтау және арна таңдау. Идеяны тапсырмай тұрып жіберуші оны сөздер, дауыс ырғағы мен символдар арқылы кодтау керек. Сонымен қатар, жіберуші кодтауда пайдаланған түріне сай арна таңдап алуы керек. Кейбір әйгілі арналарға сөз және жазба материалдарын жеткізуіне байланысты электрондық құралдары, компьютерлік желі, электрондық пошта, бейне таспалар жатады. Егер арна символдары физикалық таратылуына жарамсыз болса, онда жеткізу мүмкін емес.

Хабарлау құралын таңдау бір арнамен шектелуі керек. Бір немесе одан да көп коммуникация құралдарын пайдаланған жөн. Жіберуші бұл құралдарды пайдалану кезектілігін белгілеуге және ақпарат берудегі уақыт аралығын анықтауға мәжбүр болатындықтан процесс күрделене түседі. Дегенмен, зерттеу көрсеткендей, ақпарат алмасудың ауызша және жазбаша түрлерін қолдану тиімдірек болады. Егер екі арнаға да назар аударылса онда ол мұқият дайындалуға және жағдайдың параметрлерін жазбаша тіркеуге мәжбүр етеді. Дегенмен, әрбір ақпараттық ауысу жазбаша түрде болуы керек. Бұл жағдайда қағаздар ағымы басқарылмай кетеді.

Ақпаратты жіберу, бұл кезеңде жіберуші арнаны алушыға хабарды жеткізу үшін пайдаланады. Бұл жерде хабар болып, біреудің физикалық түрі жөніндегі сөз қозғалып отыр, бірақ көп адамдар мұны қателесіп коммуникациялық процестің өзі деп қабылдайды. Сонымен қатар ақпарат беру ойды басқа тұлғаларға жеткізу үшін өтілуі тиіс маңызды кезеңдердің бірі ғана болып табылады.

Кері кодтау. Жіберуші хабарды жібергеннен кейін, хабар алушы оны кері кодтайды. Кері кодтау - жіберушінің символдарын алушының ойына аудару. Егер жіберушінің таңдаған символдары алушыға да сондай мағынаны білдірсе, онда алушы жіберушінің не айтқысы келетінін білетін болады. Идеяға реакция қажет болмаса ақпарат алмасу процесі осымен аяқталады.

Басқарушылық ақпаратпен алмасу тиімділігінің артуына кері байланыс әсер етеді. Бір қатар зерттеулерге қарағанда ақпарат алмасудың екі жақты түрі бір жақтыға қарағанда, баяу жүргенімен шиеленісті тиімдірек шешеді, нақтырақ және хабардың дұрыс өзгергендігіне сенім арттырады.