14 Тақырып.Адам қызметін басқару және топты басқару

1 Персоналды басқарудың мәні

2 Персоналды басқарудың негізгі түсініктері

3 Персоналды басқарудың даму этаптары

4 Персоналды басқарудың өзектілігі

5 Персоналды басқаруды дамытудың қазіргі бағыттары

1 Персоналды басқарудың мәні

Кәсіпорын – тек кибернетикалық ғана емес, ұйымдастырушылық, техникалық, ақпараттық, экономикалық және әлеуметтік жүйе, оның маңызды элементі шығармашылық белсенді адам болып табылады.

Адамның жеке потенциалы мен оның іскерлік қабілеті ұйымның дамуының бастапқы қағидалары мен көздері болып табылады. Осыған сәйкес персоналды басқару ол басшының негізгі атқаратын функциялары, яғни қызметкерлердің жұмысы үшін жауап береді.

Алайда, басшы өзінің тәжірибесі мен жеке пікіріне, интуициясына жиі сүйенеді, бірақ өз ойы барлық кезде дұрыс бола бермейді. Себебі, басшы, инженер немесе экономист өнім шығаратын технологияның құрылымына, оның бағасына, жабдықтарына, жинақтаушы бұйымдарына, бақылаушы операцияларына назар аударады. Сондай-ақ, қызметкерлер көбінесе басшы назарынан тыс қалып жатады, басшы олардың проблемалары, қарым-қатынастары, сезімдеріне көңіл бөлмейді, басшы үшін олар тек бағынушылар болады. Егер экономист немесе инженер басшы қызметін атқарса, ол технологиялық үрдіс, жабдықтау мен өткізуді емес, адамдарды басқарады, яғни олардың қабілетіне, тәртібіне, проблемаларына көңіл аударуы қажет.

Персоналды басқарудың мәні осы проблемаларды шешудің дұрыс жолдарын табуда.

Персоналды басқару белгілі шеңбермен шектелген, бірақ ХХ ғасырдың аяғында теория мен тәжірибе жеткілікті түрде жалпы критерийлерді өңдеді, олардың біреуі жеделділік болып табылады, яғни басшы күнделікті қызметте қызметкерді қалай және қандай әдістермен басқару керек екенін білдіреді. Сонымен қатар, кадрлық қызмет пен оның қызметкерлері жұмысының үлкен маңызы бар.

Персоналды жедел басқару стилі кәсіпорында қалыптасқан іскерлік және адамдық қарым-қатынастың сипатына тәуелді. Олар кәсіпорынның ерекшеліктеріне, еңбек шартымен шығарылатын өнім және қызмет түріне тәуелді түрде ажыратылады. Персоналды басқару технологияның басқару бірлігінде, өндірістік және еңбек процестерінде жүзеге асырылады және өндірісті кәсіпорынмен, ал кәсіпорынды менеджментпен байланыстыруға мүмкіндік береді. Алайда, ол менеджменттің бір бөлігі ғана екенін ескеру қажет.

2 Персоналды басқарудың негізгі түсініктері

Персоналды басқару немесе персонал менеджменті түсінігіне қызмет түрлерінің жүйесі, ең алдымен басқарушылық, жеке менеджерлер және барлық басқару аппараты кіреді. Кәсіпорын абстрактілі еңбек күшін іздейді, алайда нақты адамдармен жұмыс істейді. Бұл персонал менеджментінің функциясының екі бағытын ашады:

• адамдарға жетекшілік ету;

• сандық көрсеткіштермен есептік-аналитикалық жұмыс (персонал қажеттілігімен есеп-айырысу, оның құнын анықтау және жағдайды талдау, штаттық кесте құру, персонал міндеттерін өңдеу).

Персоналды басқару түсінігі әр түрлі нұсқауларда, аспектілерде және бірнеше деңгейлерде қолданылады. Ол жүйе ретінде кәсіпорын деңгейінде реттелетін қарым-қатынас жүйесін өңдеуді қосады. Өндіріс процесі деңгейінде нақты қызметкерлерді басқару туралы сөз қозғалады. Өнімдер деңгейінде белгілі бір кадрларды орналастыру барысында қызметкерлерді жұмыс күші ретінде басқару оның нәтижесін бағалауға әкеледі.

Персонал менеджментінің үш деңгейі немесе өлшемдері бар: оперативтік, тактикалық және стратегиялық. Олар әр түрлі тапсырмалар масштабы мен оларды орындау уақытымен қамтылған.

Оперативтік деңгей персоналдың нақты белсенді аймағын және персонал менеджментіне қатысты салаға әсерін қамтиды. Бұл жерде қызметкерлер туралы мәліметтерді талдаудан бастап, олардың құнымен есеп-айырысуға, сондай-ақ персоналды басқару аппаратына дейін персоналды басқарудың барлық функциялары көрсетілген.

Тактикалық деңгей персоналмен жұмыс жасауды персонал менеджментінің жалпы процестеріне қатыстылығын көрсетеді.

Стратегиялық деңгей персоналдың өндірістік менеджментінің екі маңызды бағдарын көрсетеді: қарым-қатынас және аппарат. Ол бәсекелестік күреске дайындықты күшейтуге, стратегияны қолдауға жұмыс күшінің сыртқы ортасының сегменттерін болжауды қамтамасыз етумен байланысты.

Персонал менеджментінің негізгі түсініктері мен олардың мазмұны 1.1- кестеде көрсетілген.

Кесте 1.1 Персоналды басқару түсінігіне анықтама

Түсінігі	Мазмұны
Кадрлық саясат	Персоналмен жұмыс істеу саласындағы қағидалар, мақсаттар және стратегиялар.
Персонал	Ұйым қызметкерлері: басшы, мамандар, жұмысшылар, қызмет көрсетуші персонал.
Персоналды қабылдау	Қажетті қызметкерлерді іздестіру, оларды үміткерлер арасынан іріктеп алу және жаңа қызметкерлердің жұмысқа кірісуіне дайындық.
Персоналдың жоспары	Персоналмен жұмыс істеудің негізгі саласында жүзеге асыруға қажетті іс-шараларды алдын-ала ойластыру және бекіту.
Персоналды тағайындау	Бір жағынан жұмыс орындарын құру, жұмыс шартын дайындау, жұмыс уақыты мен еңбекті ұйымдастыру. Екінші жағынан – қызметкерлердің жұмыс орындарына және жүргізіліп отырған кадрлық саясатқа сәйкес қажетті позицияларға орналасуы..
Персоналды жұмыстан босату	Штаттарды қысқарту және қызметкерлерді жұмыстан шығару бойынша іс-шаралар.
Кадрлық әкімшілік	Персоналға қатысты орталықтанған әкімшілік әрекеттер мен іс-шаралар, мысалы, еңбек кітапшасын толтыру.
Персоналды бағалау	Бөлім жұмысының аралық және соңғы нәтижесіне және қызметкердің салымын анықтаудағы тікелей және жанама әдістерін қолдану.
Персонал жұмысының сапасын бағалау	Қызметкерлердің өз қызметіне сәйкестік деңгейін бекіту.
Кадрлық әкімшілік	Персоналға қатысты шаралар мен орталық әкімшілік әсері, мысалы, еңбек кітапшасындағы жазбаларды рәсімдеу.
Персоналды басқару	Басқарудың белгілі бір құралдарын пайдаланатын бөлімше басшыларының персоналды орталықтанбаған басқаруы, мысалы қызметкермен әңгімелесу, диалог.
Персоналды бақылау	Өндірістің ішкі жүйесін бақылауға, персоналмен жұмысты реттеуге және жоспарлауға қатысу.

1.1 кестеде көрсетілген түсініктемелер персонал менеджментінің негізгі жүйесін, құралын және оның мазмұнын түсінуге мүмкіндік береді. Оларға персоналды басқарудың жеке функцияларын орындауда қолданылатын әдістер мен тәсілдер жатады. Бұл басшының адаммен жұмыс істеу техникасын, жеке жұмыс құралдарын ажыратады, мысалы, әңгімелесу, топтық жұмыс құралдары, семинар, конференциялар өткізу.

Персоналды жоспарлау (қалай?)

Кадрлық саясат (не?)

Персоналды дамыту (қашан?)

Кадрлық шаруашылық (немен?)