2. Қазіргі шетелдік саясаттанудағы саяси жүйе

теориясының өзекті мәселелері

Қоғамның саяси жүйесі туралы теорияның тағы бір маңызды мәселесі –

саяси жүйелердің жіктелуі. Дүние жүзінде саяси жүйелер әртүрлі болып

кездеседі, жоғарыда айтылғандай, әрбір қоғамның саяси жүйесі өзіне ғана тән.

Сол себептен саяси жүйелердің белгілерін топтастырып, жіктеп қарау оңай

емес. Дегенмен, олардың өзара айырмашылықтарына қарамастан саяси

ғылымда қоғамның саяси жүйелерін жіктеу әдістері қалыптаса бастады.

Саясаттану саласындағы ғалымдардың көпшілігі саяси жүйені жіктеуді

мемлекеттік билікті қалыптастыруға қатысушылардың санымен анықтайды.

Билікті қалыптастыруға халықтың 50 процентінен көбі қатысса, онда

саяси жүйе демократиялық құндылықтарға негізделген, егер 50 проценттен азы

билікті қалыптастырар болса, онда саяси жүйе демократиялық құндылықтарға

негізделмеген болып саналады.

Сонымен, сайып келгенде, қоғамның саяси жүйелері негізінен екі топқа

бөлінеді: демократиялық құндылықтарға негізделген және демократиялық

құндылықтарға негізделмеген болып.

98

Ал, Г.Алмонд саяси жүйелерді бұдан басқа да бірнеше түрлерге бөледі.

Түрлерге жіктеуде ол саяси жүйенің әрбір элементінің дербестігін, тәуелсіздігін

негізге алады. Ал саяси жүйенің әрбір элементінің тәуелсіздігі осы жүйедегі

әрбір элементтің саяси мәдениетіне байланысты. Осы тұрғыда Г.Алмонд

қоғамның саяси жүйесін төрт түрге бөледі, олар: ағылшын – американдық,

континенталды – европалық, жетілмеген индустриалдық және тоталитарлық.

Ағылшын-американдық саяси жүйе түріне АҚШ, Ұлыбритания, Канада,

Австралия, Бельгия, Дания, Норвегия, Швейцарияны жатқызады.

Саяси жүйенің бұл түрі өзінің бірыңғайлығымен, біртектілігімен

(гомогендігімен) ерекшеленеді. Яғни, бұл саяси жүйенің әрбір элементтері

белгіленген мақсатқа жетуі үшін, оны іске асыратын тәсілдерге жалпы

қолдаушылық көрсетеді. Олардың мақсаттары тұрақты болып келеді.

Саяси жүйенің бұл түрінде халықтың көпшілігі азаматтардың бас

бостандығы мен ауқатты тұрмысын, қауіпсіздікті басты мақсат етеді. Және осы

мақсатқа сай мемлекеттік билік қалыптастыруыды қалайды.

Бұл саяси жүйенің әрбір элементінің орны (ролі) мұқиятты түрде

дербестелінген (яғни, бірі - бірінен тәуелсіз). Әрбір элемент өзінің мақсаттары

мен міндеттерін нақтылы анықтап бұлжытпай орындауы тиіс. Ал элементтердің

ара-қатынасы тәртіппен реттелген және айқын ережемен қамтамасыз етілген.

Мысалы, саяси жүйенің бір элементі басқа бір бағытқа ауысып бара жатса

да, басқа элементтері өзгермейді. Сол себептен бұл саяси жүйе өзінің негізгі

бағытынан ешбір ауытқымайды. Яғни, олардың өзара іс-қимылы саяси биліктің

үш тармағының ара-қатынасы сияқты тежемелік әрі тепе-теңдік жүйе

сақталады.

Осыған орай АҚШ-тың саяси саласында белгілі бір жаңалықты енгізу

немесе көнерген бір ережені бұзу қиын.

Сонымен, ағылшын-американдық саяси жүйе жоғары дәрежедегі

тұрақтылығымен, биліктің бөлінуімен және оның ықпалдылығымен

ерекшелінеді.

Г.Алмондтың ұсынысы бойынша, континенталды-европалық саяси

жүйеге Франция, Германия, Италия, Испания және т.б. мемлекеттер жатады.

Бұл саяси жүйенің элементтері оқшауланбаған. Әсіресе, саяси мәдениеттің

қызметі заңдастырылмаған. Сол себептен саяси жүйенің басқа элементтерінің

іс-қимылына саяси мәдениеттің әсері тұрақты болмайды.

Мысалы, Францияда билік көбіне дәстүрлі сайлау арқылы, яғни,

демократияның негізгі жолымен құрылады. Бірақ сонымен қатар, шешімді

плебисцитарлық түрде қабылдау да жиі кездеседі.

Плебисцитарлық деп халыққа тікелей үндеу арқылы шешім қабылдауды

айтады. Францияның тарихында Наполеонның да, Шарль де Гольдің де

плебисцитарлық демократияны пайдаланғаны белгілі.

І Наполеон 1799 жылы плебисцитарлық үндеу арқылы республиканың

орнына монархияны қайтарып әкелді. Шарль де Голль осындай әрекет арқылы