2. Саяси субъект - әлеуметтік топтар

Әлеуметтік топтарға адамдардың маңызды мүдделерінің ортақтығы

бойынша біріккен ұйымдар жатады. Олар: ұлттар, отбасы, еңбек ұжымы, саяси

ұйымдар, аумақтық қауымдар және тағы басқалары.

Жеке адамдар саяси қатынастардың субъектісі ретінде қауымдарға,

партияларға, еңбек ұжымдарына бірігіп, әлеуметтік құрылымдарды жақтайды,

әртүрлі әлеуметтік-саяси қозғалыстарға қатысады, осының нәтижесінде

жалпыадамзаттық даму дәрежесіне көтеріледі.

Қоғамның саяси өмірі, процестеріндегі өзгерістер, әлеуметтік топтардың

мүдделерінің өзара байланыстары күрделі жағдайда қалыптасады. Сондықтан

әлеуметтік топтардың іс-әрекеттерінен тысқары саяси өмірдің болуы да мүмкін

емес.

Қоғамның әлеуметтік құрылымына талдау жасау арқылы саяси ғылымға

елеулі үлес қосқан ұлты орыс, кейін америка азаматы, көрнекті әлеуметтанушы

Питирим Сорокин (1889-1968 жж.) болды. Ол қоғамдағы әлеуметтік топтардың

құрамын анықтау үшін әлеуметтік стратификация (әлеуметтік жіктелу) деген

термин енгізді. (Лат. stratum – қабат, facere - жасау). П.Сорокиннің

тұжырымдамасы бойынша, қоғамның топтарға жіктелуі әр жақты және тұрақты

құбылыс. Қоғамның дамуы тек ғана саяси мекемелер (институттар),

элиталармен ғана байланысты емес, қоғамның дамуында, демократиялық

117

жағдайда, әлеуметтік топтар маңызды роль атқарады. Сондықтан қоғамның

саяси жүйесінің сапасы әлеуметтік топтардың дамуымен байланысты болады.

Әлеуметтік жіктелу проблемасын ғылыми зерттеу жұмысына өзінің

үлесін қосқан белгілі ғалым М.Вебер болатын. Ол әлеуметтік топтардың

көрсеткіштерін талдай келіп, топқа жіктелуді анықтайтын байлықпен қатар

адамның қоғамдағы әлеуметтік жағдайының, яғни мансаптың ролін айқындады.

Оның пайымдауынша, адамдардың әлеуметтік тапқа бөлінуі, К.Маркс

айтқандай, олардың өндіріс құрал-жабдықтарына, меншікке қатысымен

шектелмейді. Ол сонымен бірге адамдардың әртүрлі болып келетін әлеуметтік

орынын, мансап дәрежесін, табысын, кәсіптік, мамандық жағдайын да ескереді.

М.Вебердің пікірі бойынша, адамдардың қоғамдағы әлеуметтік орны

олардың табысқа жетуінің объективтік көрсеткіші бола алады. Жоғары табысқа

жету мүмкіндігі тек меншікпен анықталмайды; меншікке қатысы жоқ адвокат,

дәрігер, инженер сияқты мамандар меншікпен тікелей байланысты

кәсіпкерлерден табысты әлдеқайда көп табуы мүмкін.

Адамның қоғамдағы әртүрлі орында болуы экономикалық игіліктердің

жетімсіздігінің нәтижесі емес, М.Вебер құрмет пен дәреженің өзі де жетімсіз,

жеткіліксіз деп санайды. Мысалы, қажетті тауар пайдалану саны өскен сайын,

адамның жеке басының тұмыстық жағдайы жақсарады, ал мансап, мәртебе

өзгермеуі де мүмкін.

М.Вебердің теориялық қорытындысы бойынша мансап иелерінің

әлеуметтік топтарға жіктелуін үш түрге бөлуге болады: 1) Экономика –

технологиялық негізде жіктеу және олардың индустриалдық кәсіптік және

коммерциялық ұйымдарының бейнеленуі; 2) Адамдар арасындағы

қатынастарға ықпал ететін және олардың саяси әлеуметтендіру мен саясатқа

араласу процесіндегі ерекше роль атқаратын жағдайының айырмашылықтары

бойынша жіктеу; 3) Жеке адамдардың және әртүрлі саяси, оның ішінде

партиялық, қоғамдық топтардың өзара іс-қимылдарының тәсілдеріне әсер

ететін айырмашылықтар бойынша жіктеу.

П.Сорокин мен М.Вебердің тұжырымдамалары бойынша қандай да

болмасын қоғамның жетекші (үстем) және тәуелді таптарға бөлінуі заңды

құбылыс. Қоғамның осылай таптық тұрғыдан жіктелуі құқық пен мансаптың,

билік пен ықпалдықтың әртүрлі болып таратылуына, бөлінуіне байланысты.

Стратификация (немесе страттар) сан алуан әлеуметтік топтарды қамтиды.

П.Сорокин олардың кейбір ортақ белгілерін негізге алып үш түрге бөледі: