Гистосєйкестіктіњ негізгі комплексі

Антигенге иммунологиялыќ спецификалы реакциялардыњ єр алуандыѓын зерттеу, єсіресе м‰шелер мен ±лпалардыњ трансплантациялыќ аймаѓында организмніњ жауапты реакциясыныњ к‰ші мен сипатын баќылайтын гендердің ж‰йесі бар деген ќорытындыѓа келді. ¦лпалардыњ сєйкессіздігініњ генетикалыќ табиѓаты туралы алѓашќы дєледері 1901 жылы ќ±жатталѓан. Алѓашќы сєйкессіздік антигені ХХ ѓасырдыњ 30-40 жылдары аныќталѓан. Осы кезде ген ж‰йесіне – гистосєйкестік ж‰йесі деген атау берілді (аѓыл. Hystocompatibility: hystos - ±лпа, compatibility - сєйкестік). 50-шы жылдары донор мен реципиенттіњ µзара ќатысыныњ зањдылыќтары аныќталып, ж‰йеге иммундыќ ќабілетті жасушалардыњ µмір с‰руін баќылаушы ретінде кµзќарас, олардыњ иммунологиялыќ реакциялар процесінде µзара ќатынасы т‰зілген.

Жануарлар мен адамдар сєйкестік реакцияларына жауап беретін негізгі кедергіге ие болады. «¤зінікі» мен «бµгдені» тану процесі адамда HLA-ж‰йесі (Human Leucocyte antigen) деп аталатын гендер ж‰йесініњ баќылауында болады, себебі лейкоцит трансплантаттыњ ќоршаѓан ортамен µзара ќатынасында негізгі функционалдыќ роль атќарады. HLA-ж‰йесі гистосєйкестіктіњ негізгі комплексіне (ГСНК) жатады. Адамда HLA гендері 6-шы хромосомада орналасќан. HLA-комплексі иммундыќ жауаптыњ генетикалыќ баќылауын жєне иммундыќ жауапты реттейтін жасушалыќ элементтердіњ µзара єсерлесуін ќамтамасыз етеді. HLA-ж‰йесіне А, В, С, Д аймаќтары (локустар) жатады: HLA-А, HLA-В, HLA-С, HLA-Д.

HLA МНС I жєне МНС II (Mayor hystocompatibility complex) екі класќа бµлінеді. Адамда МНС I класына А,В,С, локустары; ал МНС II класына – DR, DR, DА локустары жатады. МНС антигендерініњ I класы – б±л серологиялыќ аныќталѓан антигендер, МНС антигенініњ II класы жасушалыќ реакцияларда (лейкоциттердіњ аралас культурасы) аныќталды. Бµлек индивидумдарда гендердіњ єрт‰рлілігі – аллельдер деп аталады (грек. allelon – µзара, яѓни кµп т‰рлілік). МНС ‰шін адамныњ барлыќ белгілі гендерініњ арасында аллельдердіњ кµпт‰рлілігі тєн. Б±л биологиялыќ тиімділі, себебі популяцияныњ жалпы µмір с‰ргіштігін ќамтамасыз етеді. МНС варианттары табиѓи тањдау жолымен бекітіледі.

МНС I жєне МНС II гендерініњ µнімдері – б±л аќуыздар мембраналары, олардыњ негізгі ќызметі спецификалыќ аќпарат алып ж‰ретін антигенніњ белгілі фрагментімен (пептидтермен) байланысып, оларды тану. МНС-тыњ белгілі аллельді варианты антигенді таныстырушы жасуша кµрсеткен белгілі пептидті ѓана байланыстырады. 8-ші кестеде МНС I жєне II класы гендерініњ ќасиеттеріне сипаттама берілген.

МНС антигендері ядросыз жетілген эритроциттерде болмайды. Гистосєйкестік гендерініњ мањызды бір бµлігі иммундыќ жауаптыњ сапасы мен к‰шін (D/DR) аныќтайтын Ir-антигені болап табылады (I – immunity, r – response - жауап). Ir-гені МНС-пен т±тасќан, оныњ єсері антиген фрагменттерін Т-хелперге таныстыру, яѓни тимустєуелді жауап арќылы іске асады,. Иммундыќ реакцияларды иммундыќ компетентті жасушалардыњ кооперациясы нєтижесінде МНС I-діњ В жєне С локустарыныњ Ir-генін белсендіру арќылы да іске ќосуѓа болады: “макрофаг+Т-хелпер” немесе “Т-хелпер+В-лимфоцит”. Антигендерді ќайта ќорытуѓа жауапты Ir-гендер де бар. Ir-генніњ барлыќ антигенді таныстырушы жасушалардаѓы экспрессиясын аныќтайтын Ir-гендері мен МНС II молекулалары µнімдерініњ ±ќсастыѓы аныќталѓан. Ir-генімен иммунологиялыќ реакциялардыњ реттелуі жєне олардыњ антигенге спецификалыќтыѓы біріккен: тµмен жєне жоѓары дењгейдегі жауап. Тµменгі иммундыќ жауапта ауруларды ќабылдау ќабілеті жоѓары, ал жоѓары иммунтапшылыќта керісінше, антигендерге тµзімділік байќалады.

Сонымен, МНС комплексі организмніњ тµзімділігін ќолдауда HLA-ж‰йесініњ орнын аныќтайтын антигенге иммунологиялыќ реакцияларды сипаттайды.

МНС I жєне II кластарыныњ мембраналыќ аќуыздары ќасиеттерініњ сипаттамасы

МНС тобы	МНС аќуыздарын алып ж‰руші жасушалар	МНСты жасушада байланыстыратын аймаќ	Танушы Т-лимфоцит	Инфекциядан ќорѓанысты аныќтау
МНС I	Барлыќ ядросы бар жасушалар лейкоцит-тер мен лимфоциттерде	Ядромен байланы-сатын цитозоль, эндоплазматикалыќ ретикулум	СД8+	Вирустыќ, жасуша ішілік бактериялыќ
МНС II	Дендритті жасушалар, В-лимфоциттер, моно-циттер/макрофаг, ќан тамырларыныњ эндо-телиі	Сыртќы, жасушадан тыс аппарат, экзо-плазматикалыќ ретикулум, лизосома, фагосома, эндосома	СД4+ ИЛ-2 µндіретін Тх1	Жасушадан тыс

Ќазіргі кезде I жєне II локустар арасында МНС комплекстерініњ бір бµлігі – “МНС III” аныќталды, ол комплемент ж‰йесініњ, В факторыныњ, ФНО цитокинініњ, лимфотоксинніњ, стероидтыќ гормондардыњ синтезіне ќатысатын бірќатар ферменттердіњ аќуыздарын белгілейді.

Адамда МНС ж‰йесінен басќа мембраналыќ аќуыздарды белгілейтін, ќ±рылымдары бойынша МНС I аќуыздарына ±ќсас гендердіњ т±ќымдас-тыѓы бар. Б±л антигенді байланыстырушы аймаѓымен сипатталатын СД1 молекулалары. СД1 єрт‰рлі варианттары єрт‰рлі эпителиалды жасушалар-да (дендритті, кортикалды лимфоциттер, В-лимфоциттер, эпителиалды жасушалар) экспрессияланады.

Сонымен, адам организмініњ реактивтілігін баѓалайтын жєне болжайтын иммундыќ статустыњ табиѓи генетикалыќ детерминацияланѓан маркерлері болады. Баѓалау (тестілеу) табиѓи киллерлердіњ К-562 жасушалар тізбегіндегі белсенділігі, СД4⁺ жєне СД8⁺ ќатынасы, жасушалыќ бласттрансформацияѓа ќабілеттілігі және т.б. реакцияларда ж‰реді. Сонымен ќатар, лимфоциттердіњ белсенділігі метаболиттік µнімдердіњ дењгейімен аныќталады.

HLA-антигендері шеткі ќанныњ лимфоциттерімен жєне єрт‰рлі HLA-антигендеріне моноспецификалыќ ќарсы сарысулар жиынтыѓымен цитотоксикалыќ сынамада (тестте) ±ќсастырылады. Сонымен бірге лимфоциттердіњ аралас культурасыныњ реакциясы да ќолданылады. Реакция HLA-антигендері бойынша ерекшеленетін лейкоциттер культурасындаѓы ДНК синтезініњ жылдамдауына негізделеді.

Б±л материалды ќорыта отырып, тµмендегі шешімді ќабылдауѓа болады:

Гистосєйкестік антигендері жасушалыќ мембраналардыњ ќ±рамды бµлшегі болып табылады;

МНС I жасуша ішілік мембранада, ал МНС II мембрананыњ сыртќы ќ±рылымында болады;

Гистосєйкестік молекулаларыныњ химиялыќ ќ±рылысы – б±л гликопротеидтер;

МНС молекулаларыныњ негізгі кµздері – лейкоциттер мен лимфоциттер.

Б±л жасушалардыњ негізгі жєне т±раќты ќызметі – МНС-комплексініњ антигендерін µндіру;

МНС ж‰йесініњ негізгі мањызы – иммундыќ жауаптыњ к‰ші мен сипатын баќылау. МНС ж‰йесі т‰зілуініњ биологиялыќ міндеті – антигендік тепе-тењдіктіњ т±раќтылыѓын баќылау, “µзініњ” µзгерген жасушаларын жою, кейін эволюция процесінде – генетикалыќ бµгде заттарды жоюда ќатысу ќабілетініњ болуы.