Трансплантациялыќ иммунитет.

Трансплантация - лат. transplantare – ќайта салу, орнату. Трансплантатќа қарсы иммунологиялыќ реакция донордан реципиентке м‰шелер мен ±лпаларды ќайта салѓанда дамиды жєне HLA-ж‰йесі жасушаларыныњ бетінде антигенніњ жеке жиынтыќтарыныњ болуына байланысты болады, сондай-аќ, АВО сєйкессіз ќанды ќ±йѓанда, лейкоциттермен иммунизация жасаѓанда болады. Сєйкессіз м‰шелер мен ±лпаларды ќайта салудыњ нєтижесі олардыњ шеттелуі болып табылады.

Трансплантаттыњ шеттелуі реципиентте донордан берілген трансплантаттыњ бµгде антигендеріне белсенді иммундыќ жауаптыњ т‰зілуіне байланысты дамиды.

Трансплантациялыќ иммундыќ жауаптыњ дамуын білудіњ тєжірибелік мањызы зор, себебі м‰шелер мен ±лпаларды ќайта салѓанда негізгі мєселені - трансплантациялыќ реакцияны жењуді - шешу ќажет. М‰шелерді ќайта салѓанда донор мен реципиенттіњ HLA-антигендерініњ сєйкестік дєрежесін аныќтау ж‰ргізіледі. Сонымен бірге, иммуносупрессия (циклоспорин А) ќолданылады.

Ќан ќ±ю кезінде болатын иммунологиялыќ реакцияныњ дамуы трансплантациялыќ иммунитеттіњ бір т‰рі.

1901 жылы Ландштейнер ќанныњ О, А, В, жєне АВ топтарын ашты. Ќандаѓы эритроциттердіњ бетінде єрбір адамныњ ќан тобыныњ сирек, бірегей паспортын ерекшелендіретін антигендер болады. Эритроциттердің антигендері сєйкес эритроциттерді агглютинациялайтын антиденелерді т‰зеді, сондыќтан антигендер -агглютиногендер, ал антиденелер – агглютининдер деп аталады. Агглютининдер ќалыпты сары суда да болады. Эритроцит аллоантигендерініњ 20 дан аса т‰рі белгілі. Антигенніњ болуына жєне болмауына байланысты ќанныњ тµрт тобы аныќталѓан (9 кесте).

Ќан тобын аныќтайтын эритроциттердіњ негізгі антигендері

Ќан тобы	Агглютиногендер	Агглютининдер	Генотип
О (I)	А емес, В емес Немесе О, немесе Н	Анти-А+Анти-В	ОО
А (II)	А	Анти-В (бетта)	АА немесе АО
В (III)	В	Анти-А (альфа)	ВВ немесе ВО
АВ (IV)	А+В	Анти-А емес, Анти-В емес	АВ

Сонымен, адамда бір уаќытта бір-біріне сєйкес агглютининдер мен агглютиногендер болмайды.

Бір т‰рдіњ єрт‰рлі особтері мен особ топтарын µзара ерекшелендіретін антигендер изоантигендер деп аталады.

Бір индивдуумныњ сары суында болатын жєне сол т‰рге жататын индивидуумныњ басќа антигендеріне спецификалы антиденелер изоантиденелер деп аталѓан. Ќан тобын аныќтау үшін коммерциялыќ антисары сулар ќолданылады. 10-шы кестеде анти-А жєне анти-В сары суларын ќолданѓанда эритрициттердіњ тобын аныќтау кµрсетілген.

Эритроциттердіњ тобын аныќтау

Антисары су	Агглютинация
	I топ (О)	II топ (А)	III топ (В)	IV топ (АВ)
Анти-А (II)	-	+	-	+
Анти-В (III)	-	-	+	+

Ќан ќ±йѓан кезде реципиенттіњ антиденелерімен донордыњ эритроциттерініњ агглютинациялануынан саќтану ќажет, себебі донордыњ агглютининдері (антиденелері) реципиенттіњ сары суында араластырылады немесе ерітгіш факторлармен тежеледі. Антигендер тек ќана эритроциттерде ѓана емес, сондай-аќ ќанныњ басќа жасушаларында да болады, эритроциттік антигендер лейкоциттер мен тромбоциттердіњ бетінде орналасуы м‰мкін. Ќан тобы µмір бойы µзгермейді, біраќ агглютининдердіњ концентрациясы т±раќсыз болуы м‰мкін. Организмдегі антиденелер эритроциттердіњ комплемент тєуелді гемолизіне алып келеді. Сєйкессіз ќанды ќ±ю гемолиз, б‰йректердіњ заќымдалуы сияќты асќынуларѓа, кейбір жаѓдайда µлімге алып келуі м‰мкін.

Кµптеген тєжірибелер бірдей топтаѓы ќанды ќ±йѓан д±рыс екенін дєлелдеді. Дегенмен, м±ндай жаѓдайларда да ќанныњ басќа факторларына байланысты асќынулар тууы м‰мкін.

Эритроциттердің антигендеріне т‰зілетін антиденелер IgG тобына жатады жєне ќанды ќайта ќ±йѓанда, єрт‰рлі топтыќ ќайта ж‰ктілікте µндіріледі.

Бір топ антигендерге т‰зілетін табиѓи антиденелер бірќатар аурулар-да (гипогаммаглобулинемия, лимфосаркома, екіншілік иммунтапшылыќ жаѓдайлар, кµпсандыќ миелома, т.б.) к‰рт тµмендейді.

АВО ж‰йесімен ќатар эритроциттіњ Rh антигенініњ болуына немесе болмауына байланысты жіктелетін Rh ж‰йесі бар. Rh₀ (Д) факторы 85 адамдардыњ ќанында болады. Б±л фактор гетерогенді, сондыќтан кейбір жаѓдайларда резус-оњ аналардыњ нєрестелерінде гемолитикалыќ аурулар дамуы м‰мкін. Rh-резус факторларѓа ќарсы т‰зілетін антиденелер иммундыќ болып табылады. АВО ж‰йесінен ерекшелігі Rh-антигендеріне табиѓи антиденелер жоќ. Сонымен ќатар, Rh-оњ (Rh⁺) ±рыќќа ж‰кті болѓан Rh-теріс (Rh^-) єйелде Д антигенініњ єсерімен спецификалыќ IgG антидене-лерініњ т‰зілуімен иммунизация ж‰реді. IgG антиденелері плацента арќылы еніп, ±рыќтыњ Д антигендерімен агглютинацияланады. Соњынан б±л реакция ±рыќ эритроциттерініњ гемолизіне алып келеді. Клиникалыќ кµрінісі – сарѓыштыќ, нєресте анемиясы. Эритроциттердің антигенімен ж‰ретін иммунизация феномені изоиммунизацияѓа жатады, себебі изоантигендер, изоантиденелер, изоиммунизация с±раќтарын зерттейтін жєне оларды ±ќсастыру ‰шін серологиялыќ єдістерді ќолданатын медицинаныњ саласы изосерология деп аталады.

АВО ж‰йесініњ антигендері ќанда, ±лпада, организмніњ басќа с±йыќтыќтарында (сілекей, сперма, т.б.) кездеседі, б±л агглютинация (немесе преципитация) реакцияларын ќанныњ белгілі тобыныњ бар немесе жоќ екендігін аныќтау ‰шін ќолдану м‰мкіншіліктерін кењейтеді.

Ќан ќ±ю кезінде ќанныњ АВО ж‰йесі жєне Rh-фактор сєйкессіздігінен басќа асќынуларѓа алып келетін сирек себептерге резус-ж‰йесініњ басќа антигендері жатады: rh (С), rh (Е), rh (с), rh (е), сондай-аќ Левис, Даффи, Келл, Кидд жйне т.б. антигендері. Олардыњ антигендік дєрежесі резус-факторѓа ќараѓанда тµмен.