Аллергиялыќ аурулар

Антигенніњ ќайта енуінде ауыр патологиялыќ жаѓдай дамытатын реакциялар т‰зіледі, б±л аллергиялыќ реакциялар (грек. allos-басќа, ergon-єсер ету). Аллергиялыќ реакция түзетін антигендер аллергендер деп аталады. Аллергендер дєст‰рлі антигендерден физикалыќ жєне химиялыќ ќасиеттерімен ерекшеленеді. Аллергендерге химиялыќ т±раќтылыќ жєне сорбция ќабілеттілігі немесе майда бµлшектерге агрегациялануы тєн.

Аллергиялыќ реакциялар келесі иммундыќ механизмдерге негізделеді: аллерген организмге алѓашќы рет енгенде спецификалыќ антиденелер µндіріліп, спецификалыќ сенсибилизацияланѓан (лат. sensibilis - сезімтал) Т-лимфоциттер т‰зіледі. Б±л кезде клиникалыќ кµріністер болмауы м‰мкін. Аллергендер реактивтілігі µзгерген организмге ќайта енгенде аллергиялыќ жаѓдай дамиды. Осы жерден аллергиялыќ реакциялардыњ басќа атауы т‰зіледі, яѓни жоѓары сезімталдыќ.

Аллергия (жоѓары сезімталдыќ) – б±л патологиялыќ иммундыќ процесті дамытатын аллергенге организмніњ спецификалыќ µзгеруі. Иммунитет пен аллергия антиген мен антидененіњ єсерлесуіне негізделеді, біраќ иммунитетте пайда болѓан комплекс ќорѓаныс ќызметін атќарады, ал аллергияда жасушалар заќымданады, яѓни патологиялыќ єсер болады. Жоѓары сезімталдыќ реакциялары жедел дамитын жєне баяу дамитын реакциялар болып бµлінеді.

Реакциялардыњ аллергенге ќарќындылыѓы организмніњ генетикалыќ ерекшеліктеріне, аллергеннніњ т‰ріне, сенсибилизация дєрежесіне, ену тєсіліне байланысты болады.

Адамдардыњ 20-ында аллергияныњ кез-келген т‰рі кездеседі: нан пісіретін зауыттар мен наубайханалар ж±мысшыларыныњ 30-40-ында ќара бидай, бидай, жєне басќа дєнді даќылдарѓа, жылќы µсіру шаруашылыѓындаѓы 20 ж±мысшылар жылќыныњ ќайызѓаѓына жоғары сезімтал болады. Дєрілік аллергия аллергиялыќ аурулардыњ арасында екінші орында: пенициллинге – 63; басќа антибиотиктерге – 11,9, амидопиринге – 6,3; сульфаниламидті препараттарѓа – 6; бромидтарѓа – 4,4; ќ±рамында йод бар препараттарѓа – 4,1. Вакциналарды, дєрілік сары суларды жєне стероидты емес ќабынуѓа ќарсы препараттарды енгізгенде 11 аллергиялыќ реакциялар дамиды.

Аллергендер ќоршаѓан ортада кењ тараѓан. Єдебиеттерде аллергендердіњ бірнеше жіктемесі кездеседі: шыѓу тегіне, организмге ену жолына ќарай жєне т.б. А.Д.Адо бойынша аллергендер ж±ќпалы жєне ж±ќпалы емес болып бµлінеді. Организмге енуіне ќарай экзоаллергендер жєне эндоаллергендер болады. 17-ші суретте аллергендердіњ шыѓу тегіне ќарай сипаттамалары бейнеленген.

Жоѓары сезімталдыќ реакцияларыныњ негізгі ќатысушылары мес жасушалар, базофилдер, эозинофилдер, сары сулыќ жєне ±лпа медиаторлары.

Аллергиялыќ реакциялардыњ даму кезењдері. А.Д.Адоныњ жіктемесіне с‰йенсек, кез-келген аллергиялыќ реакцияны, оныњ даму механизміне байланыссыз, ‰ш кезењге бµлуге болады: иммунологиялыќ, патохимиялыќ жєне патофизиологиялыќ.

Иммунологиялыќ кезењде аллерген еркін айналып ж‰рген немесе жасушаларѓа бекітілген спецификалыќ антиденелермен немесе спецификалыќ эффекторлыќ Т-жасушалармен єсерлеседі.

Патохимиялыќ кезењде жасушалардан медиаторлар бµлінеді. Б±л кезде жедел дамитын жоѓары сезімталдыќта дегидрогеназаныњ тежелуімен, гипоксиямен жєне гликолиз кµрсеткіштерініњ µзгеруімен ж‰ретін биохимиялыќ µзгерістер дамиды.

Патофизиологиялыќ кезењде м‰шелер мен ±лпалар ќызметтері б±зылады.

Б±л кезењдердіњ атауы аллерген организмге енгеннен кейін реакцияныњ даму уаќытына негізделген.

Жедел дамитын жоѓары сезімталдыќ (жедел, анафилаксиялыќ, реагинді реакция) аллерген организмге т‰скеннен соњ 30 минут ішінде дамиды. М±ндай реакциялар антиденетєуелді реакцияларѓа жатады. Классикалыќ аллергиялыќ реакция (шынайы) «IgЕ+аллерген» комплексініњ т‰зілуімен ж‰реді (Кумбс жіктемесі бойынша I-ші типті реакция). IgЕ-мен қатар реакцияѓа IgА, IgМ, IgG, киллерлік ќасиеті бар комплекс т‰зетін комплемент ќатысуы м‰мкін (цитотоксикалыќ сезімталдыќ немесе II-ші типті реакция жєне иммундыќ комплекстермен заќымдайтын реакциялар немесе III-ші типті реакция).

I-ші типті жедел дамитын жоѓары сезімталдыќ тегіс б±лшыќ еттер мен ќан тамырларыныњ реакциясы т‰рінде дамиды: б±лшыќ еттердіњ, бронхтардыњ, асќазан-ішектіњ жиырылуы, ќан тамырларыныњ бірден кењеюіне байланысты ќан ќысымыныњ тµмендеуі, ќан тамыр ќабырѓалары µткізгіштігініњ жоѓарылауы, сілекейдіњ кµп мµлшерде бµлінуі, сары су мен плазманыњ ±лпаѓа шыѓуы, ±лпалардыњ ісінуі болады. Жергілікті немесе жайылѓан жедел дамитын жоѓары сезімталдыќ мес жасушалар мен базофилдерден бірден жєне кµп мµлшерде медиаторлардыњ бµлінуімен ерекшеленеді. Б±л феномен мес жасушалар мен базофилдердіњ дегрануляциясы деп аталады.

Жедел дамитын жоѓары сезімталдыќ реакцияларына ќатысатын негізгі медиаторлар 15-ші кестеде кµрсетілген.

Мес жасушалардыњ ерекшелігі оларда кµп мµлшерде полисахаридтерден, ферменттерден, металдардан жєне басќа аз зерттелген ќосындылардан т±ратын гранулдардыњ болуы (100-500). Мес жасушалардыњ кµпшілігі ќан тамырлардыњ айналасында, дєнекер ±лпаларда, шырышты ќабыќтарда, ішектіњ т‰ктерінде жєне жасушаларында, т‰к фолликулдары мен бездердіњ ќасында топталѓан. Мес жасушалар тимус тєуелді жєне тимус тєуелсіз болып бµлінеді. Мес жасушалардыњ µмір с‰ру ±заќтыѓы жылдарѓа, айларѓа созылады. Базофилдер мен базофилді гранулоциттер шеткі ќанда 0,1-1 лейкоциттерді ќ±райды. Базофилдер гранулаларында гистамин, пероксидаза, гидролазалар болады. Базофилдердіњ µмір с‰ру ±заќтыѓы 8-12 к‰н. Базофилдер жасушалыќ реакцияларда мањызды роль атќарады. Базофилдердіњ жергілікті топталуы псориазда, ж‰йелі ќызыл жегіде, трансплантациялыќ иммунитет реакцияларында, аллергиялыќ жанамалы дерматитте байќалады.

Аллергендердіњ шыѓу тегіне ќарай жіктелуі

А ЛЛЕРГЕНДЕР

Таѓамдыќ

(таѓамдыќ µнімдер)

Т±рмыстыќ

(‰й шањы, кітап шањы,

‰й шањыныњ кенелері, т.б.) Жануарлар

(т‰гі, ќайызѓаќ, т‰біті,

ќауырсыны, т.б.)

¤сімдіктер Дєрілік

(µсімдік тозањы, (антибиотиктер, т.б.)

а ѓаш т‰біті, жемісі,

тамыры, т.б.

Химиялыќ Бактериялыќ Сањырауќ±лаќ

(бояулар, тушь, т.б.) (стафилококктар, (споралар, зењ)

стрептококктар, т.б.)

Жедел дамитын аллергиялыќ реакциялардыњ негізгі медиаторлары

Медиаторлар атауы	Медиаторлардыњ шыѓу тегі	Медиаторлардыњ єсері
Гистамин	Базофилдер, мес жасушалар, тромбоциттер	Ќан тамырлары µткізгіштігініњ жоѓарылауы, тегіс б±лшыќ еттердіњ жиырылуы
Серотонин	Базофилдер, мес жасушалар, тромбоциттер	Тегіс б±лшыќ еттердіњ жиырылуы
Лейкотриендер	Макрофагтар, лейкоциттер, µкпе ±лпасы	Тегіс б±лшыќ еттердіњ жиырылуы
Тромбоциттерді белсендіргіш фактор	Базофилдер	Тромбоциттердіњ агрегациясы
Эозинофилді хемотаксистік фактор	Мес жасушалар	Эозинофилдердіњ оњ нєтижелі хемотаксисі
Кининдер, брадикининдер	Ќан сары суы	Ќан тамырлары µткізгіштігініњ жоѓарылауы, тегіс б±лшыќ еттердіњ жиырылуы
Д2 простагландині		Тегіс б±лшыќ еттердіњ жиырылуы
Простагландин	Генерация факторлы	Тегіс б±лшыќ еттердіњ жиырылуы
Базофилді калликреин	Базофилдер	Ќан тамырлары µткізгіштігініњ жоѓарылауы, бронхтыњ жиырылуы, ауырсыну

Мес жасушалар базофилдермен тыѓыз байланысќан. Мес жасушалар мен базофилдерде IgЕ, простагландиндер, гистаминдер, холералыќ энтеротоксиндер, адренергиялыќ ( жєне ) жєне холинергиялыќ субстраттар ‰шін мембраналыќ рецепторлар бар. Жоѓары биологиялыќ белсенділік мес жасушалар мен базофилдердіњ гистамин, гепарин, серотонин, лейкотриендер, простагландиндер, цитокиндер (ИЛ-4,13,3,5, ФНО жєне т.б.) сияќты медиаторларына тєн. Мес жасушалар мен базофилдер Ig (IgЕ) ‰шін арналѓан Fc-рецепторлар арќылы белсенеді.

Кумбс жіктемесініњ I-типіне жататын, IgЕ арќылы ж‰ретін аллергиялыќ реакциялар “атопия” (грек. atopos – ќалыптан ауытќыѓан, ерекше) терминімен белгіленеді. “Атопия” термині реакция т±ќым ќуалаушылыќ негізінде дамыѓан жаѓдайда да ќолданылады.

IgЕ-ніњ плазматикалыќ жасушалармен µндірілуі Т-лимфоциттерден жоѓары тєуелді процесс болып саналады: синтез Тх2 цитокиндерімен к‰шейтіледі жєне баќыланады, Тх1 цитокиндері IgЕ синтезін тежейді (18-ші сурет).

Сау адамдарда Тх1 цитокиндері басым, ал атопиялыќ реакциялары бар жєне аллергиялыќ ауруларѓа бейімді науќастарда Тх2 цитокиндері кµп болады.

IgЕ синтезініњ ерекшелігі аллергенмен єсерлескеннен кейін бірден кµбеюге ќабілеттілігінде. IgЕ-ніњ µсуі IgG-ѓа ќараѓанда біршама жоѓары (10 есе). Шырышты ќабыќтардыњ (таѓамдыќ, респираторлыќ аллергия) аллергиялыќ реакцияларында ќандаѓы IgЕ ќ±рамы 1, 99-ы шырышты ќабыќтардыњ эпителилері арќылы µндіріледі.

Аллергиялыќ жаѓдайларда IgЕ ‰шін СД23-рецепторлар жоѓары концентрацияда гранулоциттерде, тромбоциттерде, лимфоциттерде, эозинофилдерде, моноциттерде жєне ќанныњ басќа жасушаларында аныќталады. IgЕ синтезінде СД23-тіњ иммунореттеушілік ролі бар.

I-типті аллергиялыќ реакциялардыњ негізгі клиникалыќ кµріністері: есекжем, бронх демікпесі, Квинке ісігі, анафилаксиялыќ шок; II-типті реакцияда (IgЕ тєуелсіз) – АВО жєне Rh-конфликттарда гемолитикалыќ реакциялар; III-типті реакцияларда – сары су ауруы, коллагеноздар, созылмалы гломерулонефрит, єрт‰рлі васкулиттер.

Баяу дамитын жоѓары сезімталдыќ (жасушалар арќылы дамитын, туберкулин типті) – немесе Кумбс жіктемесі бойынша IV-типті реакция. Белгілі аллергендердіњ єсерінен организмде антиген-спецификалыќ СД4⁺ Т-лимфоциттер топталады. Ќабыну симптомдары 24-48 саѓаттан кейін дамиды. Аллерген мен спецификалыќ Т-лимфоциттерн байланысќаннан кейін кµп мµлшерде биологиялыќ белсенді заттар (ќабыну жєне деструктитві процестер т‰зетін лимфокиндер) бµлінеді. Реакциялар антиденелердіњ т‰зілуімен байланысты емес, ал 30-дан аса медиаторлардыњ ќатысуымен жасуша арќылы ж‰реді. Манту реакциясы баяу дамитын жоѓары сезімталдыќтыњ т‰рі болып есептеледі.

Жедел жєне баяу дамитын жоѓары сезімталдыќтардыњ белгілері

Жоѓары сезімталдыќтыњ сипаты	Жедел дамитын жоѓары сезімталдыќ	Баяу дамитын жоѓары сезімталдыќ
Аллергиялыќ реакциялардыњ даму уаќыты	Бірнеше минуттан кейін	Бірнеше саѓаттан (5-6), к‰ннен кейін
Жергілікті реакцияныњ белгілері	Гиперемия, ісіну, полиморфты-ядролыќ инфильтрация	Гиперемия, тыѓыздалу, мононук-леарлыќ инфильтрация
Аллерген т‰рі	Полисахаридті, аќуызды, гельминттер	Бактериялар, сањырауќ±лаќтар, микробтар, вирустар
Жауап беру реакциясыныњ механизмі	Антидене тєуелді цитотоксика-лыќтыќ	Жасуша арќылы ж‰ретін цитотоксикалыќтыќ
Антиденелердіњ болуы жєне олардыњ иммундыќ реакция-ларда ролі	Ќан сары суында болады, иммундыќ жауапты мањызды роль атќарады	Ќан сары суында болуы м‰мкін, біраќ иммундыќ жауапта ролі тµмен
Антиген-аллерген єсерінен болатын in vitro реакциясы	Мес жасушалардыњ, базофил-дердіњ дегрануляциясы, нейтро-филдердіњ альтерациясы, тром-боциттердіњ агглютинациясы, тегіс б±лшыќ еттердіњ жиыры-луы	Макрофагтар мен лейкоциттер миграциясыныњ тежелуі, лимфо-циттердіњ бласттрансформация-сы, жасушалардыњ оњ нєтижелі хемотаксисі, цитотоксикалыќ реакциялар.
Антиген-аллерген єсерінен бола-тын in vivo реакциясы	Тері жєне шырышты ќабыќтар-дыњ жедел реакциясы, анафилак-сиялыќ шок, Квинке ісігі	Тері жєне шырышты ќабыќтар-дыњ баяу реакциялары, туберку-линді шок, Кох феномені
Аллергиялыќ реакцияларда бµлі-нетін эффекторлыќ медиаторлар	Гистамин, серотонин, гепарин, ацетилхолин, т.б.	¤ткізгіштік факторы, тері-реактивті факторы, макрофагтар мен лейкоциттердіњ миграция-сын тежеу факторы, митогендік жєне хемотаксистік факторлар, лимфотаксин, т.б.
Аллергияныњ пассивті т‰рде берілуі	Сары су арќылы	Т-жасушалар арќылы
Спецификалыќ гипосенсибилизация	Эффективті	Эффективті емес

Баяу дамитын реакцияларѓа туберкулезде, бруцеллезде, туляремияда болатын жоѓары сезімталдыќ жатады. Баяу реакциялар кµптеген созылмалы, ±заќќа созылатын бактериялыќ, вирустыќ (ќызамыќ, паротит), сањырауќ±лаќтыќ, паразитарлыќ ауруларда дамиды. Баяу дамитын жоѓары сезімталдыќтыњ кµп кездесетін клиникалыќ кµрінісі – єрт‰рлі химиялыќ заттардыњ єсерінен (формальдегид, парфюмерлік б±йымдар, бояулар жєне т.б.) терініњ сенсибилизациясыныњ нєтижесінде болатын аллергиялыќ жанамалыќ дерматит.

Жедел жєне баяу дамитын жоѓары сезімталдыќтар иммунологиялыќ табиѓаты бойынша ±ќсас: антиген мен аллерген міндетті т‰рде байланысады; реакция сенсибилизацияланѓан адамдарда дамиды. Аллергиялыќ реакция дамыѓанда жоѓары сезімталдыќ реакцияларыныњ барлыќ тµрт типі ќатысуы м‰мкін.

Организмніњ жоѓары сезімталдыѓыныњ V типі бар деп есептеледі. Оларѓа IgG-изотипке к‰шейткіш жєне тежегіш єсер ететін рецепторларѓа антиденелер ќатысуымен ж‰ретін реакциялар жатады. Мысал ретінде м±ндай патологияларѓа аутоиммундыќ тиреоидитті (20 науќастарда ТТГ рецепторына антиденелер аныќталѓан) келтіруге болады.

Эозинофилдер аллергиялыќ реакциялар кезінде (ж±тќыншаќ, пішен ќызбасындаѓы бронхтар, демікпе, ішектерде – паразитарлыќ инфекциялар) ќабыну инфильтраттарыныњ кµп бµлігін ќ±райды. Олар кейбір аутоиммундыќ ауруларда да байќалады. Эозинофилдердіњ IgМ мономеріне рецепторы бар, «Аг+Ад» комплексін фагоцитоздайды, ќ±рамында IgЕ бар, базофилдер мен мес жасушалардыњ ќызметтерін µзгертеді.

Иммунологиялыќ жоѓары сезімталдыќ реакцияларымен ќатар иммунологиялыќ емес жоѓары сезімталдыќ реакциялары да болады. Б±л реакциялар псевдоаллергиялыќ (жалѓан аллергиялыќ) деп аталады жєне оныњ тек ќана екі кезењі болады – патохимиялыќ жєне патофизиологиялыќ. Клиникалыќ кµріністері бейспецификалыќ жолмен бµлінетін медиаторлардыњ ќатысуымен ±ќсас болады. Реакциялар жасушалардан гистамин жєне басќа биологиялыќ белсенді медиаторлардыњ бµлінуін к‰шейтетін заттар – гистаминолибераторлармен (лат. liberatio – бµліну) түзіледі. Гистаминолибераторларѓа комплемент ж‰йесініњ кейбір фрагменттері (С3а, С4а, С5а жєне т.б.), полиаминдер, кейбір антибиотиктер, ќан алмастырѓаштар, рентгенконтрастты заттар, таѓамдыќ ќоспалар, гельминттер µнімі; жергілікті анестетиктер; ќ±рамында фтор жєне хлор болатын ќоспалар, к‰кірт ќоспалары; гистамин мен тиаминге бай таѓамдыќ заттар жатады. Псевдоаллергиялыќ реакциялар гистаминніњ кµп мµлшерде бµлінгенінде ѓана емес, сондай-аќ оныњ инактивациялануының б±зылуында да дамиды. Гистаминніњ инактивациясы ішекте ферменттік ыдырау нєтижесінде эпителилерден µндірілетін мукопротеидтермен байланысуынан болуы м‰мкін. Спецификалыќ жєне бейспецификалыќ аллергиялыќ аурулардыњ дифференциалдыќ диагностикасыныњ бірќатар ќиыншылыќтары бар. Псевдоаллергиялыќ реакциялар кезінде 100 науќаста ќосымша созылмалы аурулар, инфекция ошаќтары, асќазан-ішек жолдарыныњ, бауыр аурулары, дисбактериоз кездеседі.

Аллергиялыќ ќабыну процестері вегетативті ж‰йке ж‰йесініњ ќызметімен байланысты болады. Симпатикалыќ жєне парасимпатикалыќ рецепторлар мес жасушалармен биологиялыќ белсенді заттардыњ бµлінуін к‰шейтетін циклдік нуклеотидтердіњ (АМФ жєне ГМФ) жасуша ішілік дењгейіне єсер етеді.

Лабораториялыќ диагностика єдістері. Жедел дамитын жоѓары сезімталдыќтыњ диагностиксында тері сынамалары, лейкоциттерден гистамин бµлінуі реакциясы (Шелли реакциясы), базофилді сынама жєне т.б. єдістер ќолданылады.

Лабораториялыќ клиникалыќ иммунологияда иммундыќ статусты баѓалауда жєне IgЕ мен IgG4-тєуелді жаѓдайларды диагностикалаѓанда иммуноферметті, иммунохемилюминесцентті, радиоиммундыќ анализ єдістері ќолданылады. Тексеруге науќастыњ сары суы, секреттері, лаваждыќ с±йыќтыќтары, сілекейі жєне т.б. с±йыќтыќтары алынады. Сондай-аќ, ж‰йелі ќызыл жегі, ревматоидтыќ артрит, аутоиммундыќ тиреоидит сияќты ауыр патологиялардыњ белсенділігін баѓалауда IgЕ-ні аныќтау жоѓары нєтиже берді. Ревматоидтыќ артрит жєне ж‰йелі ќызыл жегі ауруларыныњ белсенді фазасында 45-60 науќастардыњ сары суында IgЕ мµлшері µте жоѓары болады (ќалыптан 4-8 есе кµп).

Баяу дамитын жоѓары сезімталдыќты диагностикалау ‰шін эффекторлыќ жасушалардыњ цитокиндерді µндіру ќабілеттігін, аллергеннніњ єсерінен бласттрансформацияѓа ќабілеттілігін баѓалайтын; лейкоциттер миграциясын тежейтін факторларды т‰зетін, цитотоксикалыќ реакцияларды аныќтайтын єдістер ќолданылады.

Єрт‰рлі єдістерді (тері-сенсибилизациялыќ, цитотоксикалыќ сынама, ИФА єдісімен сары судаѓы спецификалыќ IgЕ концентрациясы жєне т.б. ) ќолдана отырып алынѓан реакциялардыњ нєтижелері бірдей болмауы м‰мкін екендігін ескеру ќажет. Б±л таѓы да жоѓары сезімталдыќ реакциялары механизмдерініњ жєне спецификалыќ антиденелер мен эффекторлыќ жасушалардыњ физикалыќ-химиялыќ ќасиеттері айырмашылыѓыныњ к‰рделілігін дєлелдейді.

Сабақтың мазмұны:

• студенттердің өз бетімен атқаратын жұмысы: лабораториялық зерттеулер, тәжірибелік дағдыларды меңгеру, ахуалдық есептерді шешу;

• оқытушымен бірге атқаратын жұмысы: СӨЖ нәтижелерін талқылау, студенттердің сұрақтарына жауап беру;

• бастапқы және қорытынды білім деңгейін бағалау: тест-сұрақтары, ахуалдық есептер шешу, тәжірибелік дағдылар.

№5 сабақ