Иммундық жауап Иммундық жауаптың механизмдері. Иммунологиялық есте сақтау.

Антигенге ќарсы спецификалыќ иммунологиялыќ реакциялар иммундыќ ќабілетті жасушалардыњ ќатысуымен т‰зілетіні аныќ. Олардыњ µзара ќатынасы мыналар арќылы іске асады:

• антигенді танушы рецепторы;

• тікелей жанаусу арқылы;

• «Аг+Ад» комплексі;

• медиаторлар торы.

Иммундыќ реакциялардыњ єсері иммундыќ жауапта ќатысатын рецепторлыќ аппараттардыњ толыќтылыѓына, медиаторлар торына байланысты болады. Жасушадан жасушаѓа аќпарат беру биологиялыќ белсенді заттар (медиаторлар) арќылы ж‰реді.

1.Медиаторлар – басќа жасушалардыњ ќызметін реттейтін, организмніњ реакцияларына ќатысатын жасушалардыњ, ќан аќуыздарыныњ, иммундыќ ќабілетті жасушалар секреттерініњ к‰рделі динамикалыќ комплексі. Оларѓа барлыќ белсенді гуморалдыќ, жасушалыќ жєне жасушалыќ емес факторлар (жедел фаза аќуыздары жєне т.б.) жатады.

2.Цитокиндер - µзара єсерлесу процесінде иммундыќ ќабілетті жасушалармен µндірілетін барлыќ медиаторлар.

3.Интерлейкиндер (интер – аралыќ, лейкос - аќ) – иммундыќ компетентті жасушалармен µндірілетін жєне олардыњ µзара єсерлесуін реттейтін медиаторлар. Интерлейкиндердіњ саны олардыњ µткен ѓасырдыњ 60-70-шы жылдарында ашылуына ќарай белгіленді: ИЛ-1 1976 ж., ИЛ-3 – 1981 ж. ашылѓан.

4.Трансмиттерлер (лат. transmittere – алып беру, жіберу) – медаиторлар сияќты ќоздыруды бір жасушадан екінші жасушаѓа µткізетін биологиялыќ белсенді заттар.

Ќабыну процесінде медиаторларды базофилдер, мес жасушалар, эозинофилдер алып ж‰реді.

Медиаторлардыњ синтезі мен иммундыќ ж‰йеніњ жасушаларына єсері ырѓаќтылыќпен сипатталады. Гормондыќ факторлардыњ, нейромеди-аторлардыњ µзгерісініњ ырѓаѓы иммундыќ ж‰йеде пролиферация-дифференциация процесініњ ырѓаѓын жєне олардыњ тепе-тењдігін ерекшелендіреді. Б±л ырѓаќтыњ кез-келген б±зылысы (инфекция, вакцинация, стресс жєне т.б.) ауру тудыратын µзгерістерге алып келетіні т‰сінікті болды.

Иммундыќ жауап іске ќосылу ‰шін антиген лимфоциттермен немесе макрофагтармен єсерлесуі тиіс, б±л µзара єсерлесетін жасушалардыњ рецепторлыќ аппараттарымен жєне арнайы молекулалармен жасалынады. Антиген афференттік ќан тамырлары арќылы лимфоидтыќ м‰шелерге немесе ±лпаларѓа т‰сіп, макрофагтармен немесе моноциттермен ж±тылады. Лимфоидтыќ фолликулдарда антиген дендритті жасушалармен байланысып саќталады. Б±л антиген мен лимфоциттіњ кездесуіне жаќсы жаѓдай туѓызады. Макрофаг – фагоцит антигенді ќорытып, оны жоѓары иммуногендік т‰рде («МНС+Аг» комплексі) Т жєне В-жасушаларѓа таныстырады. ГСНК-ніњ молекулалары макрофаг мембранасыныњ бетіне орналасады. Иммундыќ жауаптыњ єр кезењінде єрт‰рлі медиаторлар жєне єрт‰рлі ќабылдаушы рецепторлар ќатысады. Медиаторлыќ каскадтыњ сандыќ жєне сапалыќ сипаттары антигенге байланысты болады. Вирустар, жасуша ішілік паразиттер, ісік жасушалары Т-«ањќау» жасушаларын Тх1-ге бµлетін негізгі интерлейкинді, ИЛ-12-ніњ пайда болуын к‰шейтеді. Гелминттердің антигендері, кµптеген бактериялар, аллергендер Т-«ањќау» жасушаларын Тх2-ге бµлетін ИЛ-1, ИЛ-4 µндіреді.

Иммундыќ жауап цитокиндердіњ ќоздырѓыш немесе тежегіш єсері арќылы реттеледі. Сигналдар аќпаратты жасушаныњ ядросына жеткізетін жасушалар мембранасыныњ рецепторлыќ аппараттары, спецификалы беткей молекулалар арќылы ќабылданады. Иммундыќ жауаптыњ баѓыты антигенге байланысты жєне тек ќана жасушалыќ типті реакциялар – «МНСI+Аг» комплексі арќылы немесе тек ќана гуморалдыќ реакциялар – «МНСII+Аг» комплексі арќылы іске асады. МНС молекулаларыныњ экспрессиялары «Аг+Ад» комплексімен белсендіріледі.

Адгезивті молекулалар арқылы иммундыќ ќабілетті жасушалар µзара тікелей емес жолмен жанаса алады. Арнайы ќорѓаныс реакцияларыныњ єрт‰рлі жолдарыныњ тиімділігі жалѓыз маќсатпен аныќталады, б±л индивидуумды саќтау, яѓни антигендік ќ±рамыныњ т±раќтылыѓы, немесе гомеостаз.

Адгезия молекулаларын зерттеу ХХ ѓасырдыњ 60-шы жылдары басталѓан. Б±л молекулалардыњ негізгі функционалдыќ мањызы иммундыќ ќабілетті жасушалардыњ байланысу процесініњ к‰шеюінде, олардыњ кооперациясына жауапкершілігінде, жасушалардыњ ќан тамырларына бекітілуі жєне миграциялыќ ќабілеттілігінде. Адгезивті молекулалар барлыќ жасушаларда орналасќан: иммундыќ емес лимфоциттерде, нейтрофилдерде, моноциттерде, эозинофилдерде, ќан тамырларыныњ эндотелиінде, діњ жасушаларында, макрофагтарда, дендриттік жасушаларда жєне т.б. Т-жасушалар лимфоидтыќ м‰шелердіњ бір аймаѓынан екінші аймаѓына адгезия молекулаларыныњ кµмегімен жылжиды, адгезия молекулаларысыз жасушалардыњ жетілу процесі ж‰рмейді.

Жасушалар жылжуыныњ жєне олардыњ ќажетті аймаќтарѓа орналасуыныњ єр кезењінде єрт‰рлі адгезивті молекулалар єсер етеді.

Иммундыќ жауаптыњ бірінші ќабыну кезењінде – селектиндер мен муцин тєріздес молекулалар белсенді болады. Екінші кезењде ќан тамырларыныњ ќабырѓасынан µту ‰шін интегриндер мен иммуноглобулиндердіњ жоѓары т±ќымдастыѓы (суперсемейство) белсенеді. Сонымен, лимфоидтыќ ±лпа лимфоциттермен толады. Белсену процесінде µзара єсерлесуші жасушалардыњ адгезия молекулаларыныњ ±ќсастыѓы (аффинділік) дєрежесініњ к‰шеюіне єсер ететін адгезия молекулаларыныњ конформациялыќ µзгерісі ж‰реді. Б±л иммунологиялыќ реакциялардыњ тізбектілігі ‰шін ќажет.

Жасушалардыњ миграциялану процесінде адгезия молекулалары – интегриндер (интегрин LFA - I) мањызды роль атќарады. Интегрин LFA – I кез-келген Т-лимфоцитті белсендіру, иммундыќ Т-лимфоциттіњ ќабыну ошаѓына енуде жоѓары функционалдыќ мањызы бар.

Селектиндер белгілі жасушалардыњ ќан тамырларыныњ ќабырѓасынан тањдаулы т‰рде (селективті) µтуін ќамтамасыз етеді, адгезивті ќасиеті тµмен.

Сонымен, иммундыќ жауап антигенге ќарсы белсенді иммунологиялыќ реакция ретінде рецепторлыќ, медиаторлыќ, адгезивті тор арќылы іске асатын негізгі иммундыќ ќабілетті жасушалардыњ кооперациясымен ерекшеленген. Сигнал танушы немесе беруші молекулалардыњ экспрессиясы иммундыќ ќабілетті жасушалардыњ антиген, “Аг+Ад”комплексі єсерінен белсенгеннен кейін ѓана м‰мкін.

Толыќќанды иммундыќ жауап антигенді иммуногендік т‰рде таныстырѓаннан кейін т‰зіледі, иммундыќ ќабілетті жасушалардыњ µзара єсерлесу кезењдері арнайы жєне арнайы емес медиаторлармен, адгезивті молекулалардыњ белсенділігімен, ГСНК генетикалыќ аппараты жєне АВО ж‰йесімен ќадаѓаланады.