Добавил:
Upload Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз: Предмет: Файл:
Тувино.docx
Скачиваний:
4
Добавлен:
01.07.2025
Размер:
711 Кб
Скачать
☆

Ымыраа комар.

ымырааланыр /ымыраалан*/становйться изобилующим комарами.

ымыраалыг комариный, изобилующий комарами; ымыраалыг чер комариная местность.

ынаар I 1) туда; ынаар бараалынар пойдёмте туда; ынаартан үрде келдиңер бе? вы давно оттуда приехали?; 2) там; ынаар ыракта куштар алгырышкан там вдалеке кричали птицы.

ынай I; бичии ынай а) крОхотный, малюсенький; бичии ынай кушкаш крОхотная птичка; б) малочисленный, ничтожный II совсем мало, ничтожно мало; бичии ынай урезин арткан осталось совсем мало зерна.

ынай II Очень плОхо (больному), в крайне тяжёлом состоянии (о больном).

ынай-даа 1) чуть-чуть, чуточку, немнОжко; ынай-даа болза дыштанып ал отдохни хоть чуточку; 2) (при отрицании) ничуть, нисколько; ынай-даа кортпаан мен я нисколько не испугался.

ынайтаар I /ынайта*/ становиться малочисленным (ничтожным), крайне уменьшаться.

ынак любимый; бистиң ынак Төрээн чуртувус наша любимая Родина; ынак өңнүк любимый друг; ынак номум моЯ любимая книга; ынак болур любить; ср. ынакшыыр.

ынакшыл любовь Ц любовный; иениң ынакшылы материнская любовь; Төрээн чуртка ынакшыл любОвь к РОдине; амыдыралга ынакшыл любОвь к жизни; дагның бедиинден туман ыравас, даңгырактыгның чурээнден ынакшыл ыравас поел, с вершины горы туман не схОдит, из верного Сердца любОвь не ухОдит; ынакшыл чагаазы любОвное письмО.

ында-бирек шутл. (употребляется с целью не упомянуть чьего-либо имени) 1) тот самый, та самая; ында-бирек кижи тот самый человек; 2) тот, та; этот, эта; ында-бирек уйгузурап олур этот [человек] хочет спать, этого [человека] клонит ко сну.

ындазында вообще; ындазында чиктиг кижи он, вообще, странный человек.

ынды 1. та (другая, противоположная) сторона; бо дагның ынды шыргай аргалар-биле дуй шыптынган та (противоположная) сторона этой горы сплошь покрыта густьши лесами; 2. служ.: ындынга, ындында за чём-л.. позади чего-л.; келген улус аал ындынга дужуп алганнар путники расположились за аалом; ыяш ындында за деревом; ындындан из-за чего-л.; ол хоорай ындындан келген он приехал из-за гОрода; ындынче за что-л.; хун даг ындынче ажа берген солнце скрылось за горОй (за гору); о ындында—ла и так, и без этого.

ындыг такой // так; конечно; ындыг ном бар такая книга есть (имеется); ындыг харын Именно так, конечно; ындыг төлээде, ындыгның төлээзинде, ындыг болганда раз так, следовательно...; ындыг болза-даа хотя и так, но, однако; кайын ындыг боор как это так?, не мОжет быть!

ынчаар 1. /ынча*/ так делать, так поступать; ынчап болбас нельзя так делать, нельзя так поступать; 2. так; ынчаар чугаалады он так сказал; 3. и ещё кое—гдё; Туран ынчаар чораан бис мы побывали в Туране и ещё кое-где.

ынчаарга 1) а; тайгалар бажында хар чаапкан, ынчаарга дииңчилер ам-даа аъттанмаан в горах (на вершинах гор) вЫпал снег, а охОтники за белками всё ещё не выехали; 2) итак, значит, при такОм условии, в данном случае; ынчаарга ажылдап кириптер ужурлуг бис итак, мы должны приступить к работе; 3)разве так...; ынчаарга болур бе? разве так мОжно?

ынчаарда тогда, в то время; ынчаарда олар көдээге чурттап турганнар тогда (в то время) они жили в деревне; ср. ынчан.

ынчалза-даа но, однако; кырган, ынчалза-даа шыырак аът старый, но сильный конь; ср. ынчанмыже, ынчалзажок.

ынча-мынча столько-то, в такОм-то количестве, настолько.

ынчан в то время, тогда; ынчан кыш турган тогда стоЯла зима, ср. ынчаарда.

ынчангаш 1) поэтому; хун изип келген, ынчангаш хойлар девээлей берген стало жарко, поэтому Овцы укрылись в тени; 2) итак; значит; ынчангаш мен шын чугаалаан-дыр мен итак, я сказал правильно; 3) таким Образом; ср. мынчангаш.

ынчанмайн 1. отриц. деепр. от ынчан* (см. ынчаныр); 2. конечно, разумеется.

ынчанмыже но, несмотря на то, что; соок турган, ынчанмыже эштип турган бис было хОлодно, но мы купались; мы купались, несмотря на то, что было хОлодно; ср. ынчалза-даа, ынчалзажок.

ынчан-мынчан неопределённо, неизвестно, когда; ынчан-мынчан келирим билдинмес неизвестно, когда я приеду.

ыңай I межд. ах!, ох!; экизин ыңай! ах, как хорошО!; кончуун ыңай! ох, как страшно!; чачам ыңай да ну, не хочу.

ыңай II дальше, подальше; туда; ыңай тур отойди подальше; оон ыңай далее, затем; ыңай болур а) убежать куда-л.; б) уехать куда-л. мгновенно; ыңай олур подвинься туда.

ыңар частица, подчёркивает официальность речи; придаёт также иронический оттенок на­рочитой вежливости; эки бе ыңар! здравствуйте!; номумну канчапканыңар ол ынар? куда вы изволили деть мою книгу?; ындыг ыңар да-с, так-с.

ыр I песня// песенный; кундага ыры застольная песня; куда ыры свадебная песня; улустуң ыры народная песня; ыр ному сборник песен; песенник; улустуң ыр чогаалы песенное народное творчество.

ыр II: ыр кара маң-биле на всём скаку.

ыраажы певец.// певчий; алдарлыг ыраажы знаменитый певец; ыраажы куштар певчие птицы.

ырага уст. чугунный кувшин (употреблявшийся в винокурении).

ыраксынар /ыраксын*/ считать для себя далёким (напр. ехать куда-л).

ырактан Издали;издалека; ырактан көстүр виднеться Издали; ырактан келир приехать (прийти) издалека.

ыракшыл 1. дальность, удалённость; чер кырындан эң ындыкы ыракшыл астр, апогей; ср. апогей; чер кырындан эң бетики ыракшыл астр, перигей; ср. перигей; 2. дальнобойный; ыракшыл боо дальнобойное ружьё.

ырбаалаар /ырбаала*/ идти с трудОм, еле брести, ковылять; ср. калгыыр.

ырбыскын 1) хрупкий, неокрепший; ырбыскын кижи хрупкий человек; 2) маленький, малюсенький, ничтожный (напр. о детёныше животных).

ыргай бот. ирга; ыргай кады ягоды ирги.

ыргак 1) кривОй, искривлённый, согнутый, изогнутый; ыргак согун изогнутая стрела; 2) сутулый, горбатый, сгорбленный; ыргак кижи сутулый (сгорбленный) человек.