2. Микроорганизмдерге физикалық факторлардың әсері.

Антибитоикалық фактор деп физикалық және химиялық (тем-ра, ылғал, Осмос қысымы, атмосфералық қысым, түрлi сәуле, рН ж/е оттегi) прокариоттар эукариоттарға қарағанда бұл факторларға төзiмдiлеу. Физикалық фактор –маңыздысы температура. Тем-раның 3 шегi ажыратады:

1. Минимальды (min)-төменгi деңгейi. Одан төмен болса м. о өсуi баяулайды.

2. Оптимум (opt)- ең қолайлы деңгейi.

3. Максимальды (max) –ең жоғарғы деңгейi. Бұл көрсеткiш мах-н жоғары болса м. о-ң өсуiн тоқтатады, қырылуы да мүмкiн.

Температураға қатыстығына қарай м. о. 3 топқа бөлiнедi :

Топтар, тем. Шектерi	Психрофилдер	Мезофильдер	Термофильдер
Min	-10 с  -0 с	0 с	+ 35 с
Opt	+ 10 с –15 с	-28 – 30 с	+50 с – 70 с
Max	+ 30 с төменгi тем-раға бейiмделген, салқын жерде, солтүстiк теңiздер мен топырақта тiршiлiк етедi. Мұздатқыш камерада, салқындатқыш тағамдарда дамып, оларды бүлдiредi. Бұларға жапырақтан ш. м. о-р, теңiзде тiршiлiк ететiн бактериялар жатады.	+ 42 с ең көп тараған топ, суда, топырақта, тiрi организмдерде ауру қоздырғыш м. о-р тағамдық ауруларды(инфекц. улану пр. )қоздыратын м. о-р. Бұларға ашытқылар, микроорг-р, саңырауқұлақтар, iшек сүт қышқылды бактериялар тобы жатады	+ 75 с –85 с жоғары тем-рада тiршiлiк ететiн табиғатта кең тараған ыстық жер топырақ бетiнде (шөл) жануарлар мен адамдардың iшекқарнында. Көбiсi спора түзетiн бактериялар термогенез процесiне қатысатын бактериялар(өздiгiнен қызатын).

М. о-р төменгi тем-раға қарағанда жоғарғы тем-раға төзiмсiз. Мысалы: ылғалды субстраттарда спора түзбейтiн бактериялар + 60-70 С 15-30 минут аралығында қырылады. Ал 80-100 С 0, 5-3 мин. аралығында қырылады. Спора түзетiндер төзiмдi келедi. Ылғалды оортада 120-130 С 20-30 мин. аралығында қырылады, ал құрғақ орта 160-170 С  1-2 сағатта қырылады.

Температураны м. о-ге көрсететiн осы әсерiн түрлi тағам өндiруде, оларды құрту мақсатымен пайдаланады (қуыру, қайнату, пастерлеу, стерилдеу)

Пастерлеу деген –спора түзбейтiн ж/е девегетативтi клеткаларды + 50-60 С тем-рада 15-30мин. , ал 70-80 С 5 –10 мин. жою.

Тез арада жүргiзiлетiн пастерлеу бұл 90-1000 С бiрер секунд. Пастерлеу тағамдардың витаминдiк ж/е тағамдық сақтау мақсатынан қолданылады. Пастерленген тағамдарды тез арада суытып, салқын жерде сақтау керек.

Стерилдеу деген – микробтарды қоршаған ортада түгелдей жою. Жоғары тем-ранықолданып(клетканың белогы денатурацияға ұшырайды). Төменгi тем-рада микробтар қырылмайды, тек анабиоз  күйге келедi (тiрi болады, бiрақ өмiршең емес).

Ылғалдылықтың әсерi деген –ылғалдықтың қатыстығына қарай м. о. бөлiнедi:

1. Гидрофидтер-ылғалды қажет етедi

2. Мезофидтер – ылғал орта мағынасында

3. Ксерофидтер – құрғаққа төзiмдi, яғни ылғалдың аз мөлшерiн қажет етедi. Көбiнесе бактериялар  үшiн қолайлы ылғал 30 %, ал микроскопиялық саңырауқұлақтар үшiн 15 %.

Осмос қысымы әсерi-маңызды факторлар, өйткенi микробтар тiршiлiк ету үшiн бұл факторларды реттеу керек. Егер де микробтар жоғарғы концентрациялық ортаға түссе плазмализ процесi басталады. (плазмолиз- цитоплазманың сусыз-ы) клеткалардың көлемi кiшiрейiп, жиырылып тартылады. Жоғары Осмо қысымында тiршiлiк ететiндер осмофильдер д. а. , ал тұздың жоғарғы концентрациясында –гагофильдер д. а. Ас тұзы мен қант түрлi тағамдарды сақтау үшiн қолданылады.

Тiкелей күн сәуленiң ж/е шашырағыштың әсерi –тiкелей к. с микробтарға күштi  әсер етедi, (бактерицидтық). Оларды құртып жiбередi. Әсiресе патогендiмикробтар сезiмтал келедi. Сондықтан жазда загар жасау керек. Шашырағыш күн сәуле микробтарды аз уақыт әсер еткенде стимулдайды, яғни сезiмталдығы нашарлайды.

Атмосфералық қысым-микробтардың сезөiмталдығы нашар. Оған дәлел теңiз, мұхит түбiнде )10 м) бактериялар тiршiлiк етедi ж/е топырақтың терең қабатында . Бұларды барофильды д. а. 500 Атм. төзiмдi, кейбiреуi ж/е зең саңырауқұлақтары 3000 Атм, ал вирустар 5000 Атм. төзiмдi.

Түрлi сәулелер –ультракүлгiн сәуле. Микробтарға бактерицидтық әсер, яғни құртады. 2. ультрадыбыс микробтар сезiмтал.

3. радий мен рентген сәулелер аздозаларда және қысқа уақыт ықпал еткенде тiптi көбеюiн стимулдайды. Ал үлкен дозалар қырады, бiрақ жоғары сатыдағы организмдерге қарағанда микробтар ядролық сәулелерге төзiмдiлеу(зең, ашытқы саңырауқұлақтар)

Механикалық қозғалыс микробтарды құртып жiбердi.

3. Микроорганизмдерді сандық әдіспен санау. Ашытқылардан препарат дайындау.

Таза зат шынысын алып, 1тамшы физиологиялық ерітінді тамызып, үстіне ашытқы суспензиясынан аздаған мөлшерде салып, үстіне метилен көгі бояуын тамызып, оның бетін ауа қалмайтындай етіп, жапқыш шынымен жабамыз. Көру аймағында 5 рет өлі ж/е тірі клетканы анықтап, ортаны санап, пайыздық мөлшермен сапасын анықтау.

19-билет.

1. Вирустар.

2. Микроорганизмдерге физикалық факторлардың әсері

3. Микроорганизмдерді сандық әдіспен санау. Ашытқылардан препарат дайындау.

1. Вирустар.

Вирус латын тiлiненн аударғанда “У” дегендi бiлдiредi, 1892 жылы Ивановский ашқан. Вирустардың ерекшелiктерi:

1. Басқа микроорганизмдерден ұсақ (ультромикробтар),

а)1 нм –0, 0001 мк, өте ұсағы 10-12 нм. аусыл (яшур), полимелит, ал iрi түрлерi 200-300 нм, ұшық ауруы (герпес), оспа ауруы.

б)оптикалық микроскоппен көрiнбейдi, тек қана электрондық микроскоппен көрiнедi.

в)бактериалдық сүзгiлерден өтiп кетедi, сондықтан сүзiлушi микроорганизмдер деп аталады.

2. Кристалл түзе алатындығы. Бұл ерекшет қасиетi көптеген пiкiрталас туғызған , өйткенi кристалды тек тiрi емес материя ғана түзе алады. Кейiн табылған дәлелдер бойынша вирус кристалдары нуклеин қышқылдарынан (ДНК, РНК вирустары) және белоктан тұрады.

Вирустардың тiрi организмдер екенiне келесi дәлелдер бар:

а)көбейе алатындығы

б) өзгере алатындығы

в) ауру қоздырады

г)сыртқы ортаға бей iмделуi

3. Вирустардың клеткалы структурасы жоқ, құрамына тек1 нуклейн қышқылы кіреді, сырты белокпен (капсид, жеке капсомерлер) қапталған. Кейбiреулерiнде липидтер мен көмiрсулар кездеседi. Пiшiнi әртүрлi шар тәрiздi , таяқша, жiпше, көпбұрышты түрлерi де кездеседi.

4. Жасанды ортада өспеуi, тек тiрi клеткалардың немесе тканьнiң iшiнде өседi. Сондықтан оларды өсiмдiктердiң, жануарлдардың, адамдардың абсалюттi паразиттерi деп атайды, яғни олар ауру қоздырғыштар. Олардың iшiнде микроорганизмдердi зақымдайтын түрi де бар. Оларды фаг деп атайды. (фаг-зақымдағыш) Фагтардың спецификалық қасиетi бар, яғни олар микроорганизмдердiң белгiлi бiр түрлерiн ғана зақымдайды, тиiсiнше бактериофагтар-бактериялар;актинофагтар-актинолицеттер;микрофагтар-саңырауқұлақтарды эксперименттiк мақсатпен вирустарды өсiру үшiн тауықэмбриондарын н/е тауық жұмыртқаларын пайдаланады. Осы жағынан вирустарға ұқсайтын риккетсиялар бар. Өте ұсақ бөлiну арқылы көбейетiн, қозғалмайтын, спора түзбейтiн грам-ауру қоздырғыштар. Бiрақ морфологиясы метабализм (зат, сим) көбеюi бактерияларға ұқсайды.

5. Өте ерекше көбею жолы басқа организмдерде байқалатын самогепродукция.

Вирус бөлшегi-вириондар (НК+белок) қоректiк заттармен клеткалардың жанына жинақталып, iшiне түседi. Сол кезде-ақ нуклеис қышқылы белок қабынан босанып, клетканың ядролық аппарат құрамына кiрiп клеткалардың метабализмiн (зат алмасуын) өзгертеді. Оның нәтижесiнде зақымданған клетка вирус , нуклеин қышқылы белогын (вириондарды) синтездей бастайды, яғни жаңа вирустар пайда болады. Олар клетканы талқандап, сыртқа шығады. Бұл процесс тез шапшаң жүредi, 1 минут iшiнде 50-100-ге дейiн вибриондарды бөлiп шығарады. Осы жағдай вирус инфекциясының тез таралуын түсiндiредi.

Вирустар топырақта көбймейдi, бiрақ ұзақ уақыт сақталуы мүмкiн.

Вируста сыртқы қолайсыз ортаға төзiмдi, мысалы: төменгi тем-рда тiршiлiгiн жоймайды, 90градус ыстықта тез арада ультракүлгiн сәулеге төзiмсiз бiрқатар химиялық заттар :спирт, хлороформ вирустарды қырып жiбередi.

Фагтардың техникалық өндiрiсiнде зиян келтiруi мүмкiн, өйткеi олардың басқа микробтарды ерiтiп жiберуi мүмкiн. Әсiресе сүт қышқылды стрептококколарды , сондықтан сүт өндiрiсiнде зиян келтiредi. Антибиотикалық өндiрiсте актинофагтар актиномицеттердi ерiтiп зиян келтiредi. Бiрақ медицицнада және ветеринарияда пайда келтiретiн қасиетi бар, мыс: бактериофагтар кейбiр ауруларды (дезинтерия) емдеуде қолданылады.

2. Микроорганизмдерге физикалық факторлардың әсері

Устинги билетте бар, соган кара

3. Микрооорганизмдерді сандық әдіспен санау. Ашытқылардан препарт дайындау.

Таза зат шынысын алып, 1тамшы физиологиялық ерітінді тамызып, үстіне ашытқы суспензиясынан аздаған мөлшерде салып, үстіне метилен көгі бояуын тамызып, оның бетін ауа қалмайтындай етіп, жапқыш шынымен жабамыз. Көру аймағында 5 рет өлі ж/е тірі клетканы анықтап, ортаны санап, пайыздық мөлшермен сапасын анықтау.

20-билет.

1. Микробиологияның Қазақстанда дамуы.

2. Иммунитет жөніндегі ілім.

3. Қоректік орталар( дайындау, сұйық ж/е тығыз қоректік орталардың құрамын анықтау)

1. Микробиологияның Қазақстанда дамуы.

1932 жылы советтер одағы ғылым академиясының жанынан Қазақстанда база құрылды. Осы кезеңде зоология ж-е ботаника секторлары жұмыс істеді. 1947 ж. микробиология осы секторлардан жеке лаборатория ретінде бөлініп шықты. 1956 ж. Микробиология ж-е вирусология институты құрылды, оны алғаш басқарған қазақтың әйгілі ғалымы Давид Шамис. Оны 2 ші рет басқарып, қазақстандық микробиологияда өз қолтаңбасын қалдырған Хамза Жұматов. Бұлардан басқа аты әлемге әйгілі М. Шығаева, Никитина, Ветлугина, Айтхожина, т. б. ғалымдар.

2. Иммунитет жөніндегі ілім. Иммунитет — организмнің зиянды әсерді немесе уды қабылдамау қасиеті. Мүндай қасиет организмнің жеке басының тіршілік ортасына бейімделуіне, сол ортадағы зиян-ды микроорганшмдер, вирустар және олар бөлетін түрлі бүлдіруші әсері бар заттарға қарсы түра алатьщдығына тікелей байланысты. Осындай өзара байланыстың, дәлірек айтқанда, күрестің нәтижесінде аса күрделі биологиялык процестер басталады. Сөйтіп, организмде қорғаныштык қасиет арта түседі, оның түрлі зиянды микроорганизм-дерді, вирустарды құртатьш және улы заттардың уытын жойып, ыдырататын қабілеті күшейеді.

Иммунитет түзуге бүкіл организм қатысады, мүвда ор-талық нерв жүйесі басқарушы және бағыттаушы кызмет атқарады.

Ауру қоздырушылар немесе вакциналар нерв жүйесінің үштары арқылы сарысу гамма-глобулиндерін түзетін тиісті мүшелерге әсер етеді. Ал бұлар жауап ретіңде тиісте анти-телалар бөледі. Бүл кезде клетка ішінде қандай процестер орын алатыны жөнінде толық мағлүмат жок.

Иммунитеттің пайда болуьша сыртқы орта жағдайлары көп әсер етеді Шамадан тыс қызу, салкьгадау немесе орга-низмнің аса шаршауы корғаныш заттарынын түзілуін на-шарлатады.

Сонымен бірге иммунитеттін организмде жақсы түзілуін тамақтың нашарлығы, соның ішінде А және С ви-таминдерінің, фосфор және кальций түздарының жетіспеуі тежейді. Бүдан зиянды әсерге карсы күресте арнаулы ша-ралармен қатар (вакциналар егу т. б. ), малды және адам-ды толық бағалы қоректік заттармен қамтамасыз ету кажет деген қорытындыга келесіз. Иммунитетті бірнеше түрге ажыратады. Жасанды иммунитет құра-мында антителалар бар са-рысуды енгізуден пайда болған

Табиғи немесе туа пайда болған иммунитет — адамға және жануарлардың белгілі бір түріне тән, Ол тұқым қуалайды. Бұдан ірі қараның — жылқының маңқасымен, жылқьшъщ, иттің обасымен, адамның ит пен шошқа оба-сымен ауырмауы мысал бола алады. Түрлі иммунитет бір мезгілде бірнеше зияңды әсерге қарсы әсер ете алады.

Жасанды иммунитет адам мен жануарларда жүқпалы аурулардың әсерінен пайда болады және оны тибиғижағдайда қабылдаған иммунитет деп те атайды. Егер им-мунитет организмге түрлі биологиялық препараттарды енгізгенде (егу, вакцина, сарысу енгізу) пайда болса, оны жасанды жолмен түзілген иммунитет деп атайды. Мүнда организмде түзілген иммунитет зиянды микробтың бір ғана түріне арналады.

Табиғи жолмен түзілген иммунитет әдеттегіше ұзақ бо-лады. Ал кейбір ауруларға қарсы түзілген иммунитет орга-низмде бүкіл тіршілік барысында сақталады. Мәселен, адам шешек, обамен бір рет ауырса, ол екінші рет ауыр-майды. Тіршілік барысында түзілген иммунитетті актив және пассив деп . екіге бөлуге боладылМүнда организм зи-янды әсерге өзі иммунитет құрайды. Жасанды жолмен күралған активу иммунитет түрақсыздау. Мәселен, пара-тифке қарсы бүзауларда түзілген иммунитет алты ай бой-ына ғана сақталады. Күйдіргіге қарсы түзілген иммунитет бір-ақ жылға жетеді. Актив иммунитет организмге вакци-на енгізілгеннен кейін 2—10 күн өткен соң түзіледі. Ал пассив сарысу иммунитеті организмге дайын қорғаныш за-ттарды енгізгеңде түзіледі. Түрлі аурулармен ауырған ор-ганизмнің сарысуында осы ауруға қарсы иммунитет күраушы заттар пайда болады. Оларды арнаулы фабрикада өндіреді. Бұл үшін малға ауру қоздырғыш микробтардан жасалган вакцинаны енгізеді. Сонда мал қаньшың сарысу-ында корғаныш заттар — антителалар түзіледі. Осыңдай сарысуды алып, басқа малға енгізгенде, оларда осы ауруға қарасы түра алатындай иммунитет түзіледі, бірак бүл түраксыз иммунитет, онын ұзақтығы 2—3 жүма-ақ. Табиғи пассив иммунитет организмге, онын әсіресе дүниеге келер кезіңде анасының сүтімен немесе жатыр арқылы беріледі.

21-билет.

1. Прокариотты ж-е эукариотты микробтар, олардың негізгі айырмашылығы

2. Микроорг-ге химиялық факторлардың әсері

3. Стерилдеу әдісі

1. Прокариотты ж-е эукариотты микробтар, олардың негізгі айырмашылығы

Микроорг-р көне заманнан тіршілік етіп келе жатқан жер бетіндегі тірі орг-р өкілі. Микроорг-ң басым көпшілігі 1 клеткалы орг-р, олардың клеткалары қоршаған ортадан клетка қабығы арқылы оқшауланған. Жалпы клетка құрылымына қатысты орг-ді 2 топқа бөлуге болады. Олар эукариоттар ж-е прокариоттар. нағыз ядросы бар микроорг-ді эукариоттар(эу-гректің нағыз, карло-ядро деген сөз), ал клеткасында қарапайым ядросы бар орг-ді прокариоттар д. а. Эукариоттарға саңырауқұлақтар, балдырлар ж-е қарапайымдылар жатады. Клетка құрылымы жағынан алғанда бұлар өсімдіктер мен жануарларға тым ұқсас. Ал бактериялар мен көк-жасыл балдырлар(цианобактериялар)прокариоттарға жатады. Олардың қоректенуі бір типтес, бір-біріне өте ұқсас ж-е олардың арасында сапрофит ж/е паразит топтары кездеседі. Осыған байланысты микроорганизмдер әлемі өз алдына жеке қарастырылады.