4Билет.

1. Микроскопиялық саңырауқұлақтар-ң морфологиясы, классифкациясы.

2. Микроорганизмдердің тыныс алуы.

3. Микроорганизмдерді тірі күйінде зерттеу. Жаншылған, ілінген тамшы әдісімен.

Латынша саңырауқұлақтар fundi деп аталады. Бұл эукариотты топқа жататаын саңырауқұлақтар. Бастапқы кезде микроскопиялықсаңырауқұлақтар өсiмдiктер мен жануарлардың ортасында орын алады деп айтылған. Бiрақ қазiргi кезде бұл микроорганизмдердi төменгi сатыдағы өсiмдiктерге жатқызады, бiрақ оларда хлорофиль болмайды, бактериялардан айырмашылығы құрылысы күрделi және көбеюi тәсiлi жетiлген . Табиғатта кең тараған организмдер қазiргi кезде 100 мыңнан астам түрi белгiлi; аэробты организмдер , сондықтан түрлi тағаммен заттардың бетiнде дамиды, көп түрлерi әртүрлi өндiрiстерде витаминдi, антибиотик, түрлi тағам алуда қолданылады. Бiрақ араларында зиянды түрi көп, өсiмдiктердiң, жануарлардың, адамның ауру қоздыратын және тауарларды бүлдiретiндерi бар. Табиғатта кең тараған әртүрлi климаттық орталарда тропиктарда, Арктикада, Топырақта, өсiмдiкте кездесетiн, ащы және тұщы суларда ылғалды жерде кездеседi. Көптеген саңырауқұлақтар дайын қоректiк затты пайдаланып, зат алмасу процесiне қатысады, кейбiр түрлерi микротоксиндер (у) түзедi, сол арқылы уландыру процестерiн қоздырады.

Денсiнiң құрылысы:

Көптеген саңырауқұлақтар бiр-бiрiмен шатаса орналасқан жiңiшке жiптерден – гифалардан тұрады. Гифалар саңырауқұлақтардың денесiн құрастырады, оларды грибница немесе мицелий деп аталатын құрастырады. Гифалардың диаметрi 5-30 мк, ал ұзындығы бiрнеше мк-н бiрнеше мм-ге болады. Көптеген гифалар ортаның бетiнде дамиды, оны ауалық мицелий көбею функция атқарады, өйткенi оларда көбею органдары орналасады. Қоректiк ортаның iшiне қарай дамығанды -субстраттық мицелий д. а.

Субстраттық мицелий саңырауқұлақ өскен жеріне бекітілген болады. Ал, ауалық-ауаға бағытталып орналасады. Клетка құрылысына қарай саңырауқұлақтар бір клеткалы жәнекөп клеткалы болып бөлінеді. Бір клеткалы саңырауқұлақтар мицелийі жіктерге бөлінбеген. Ал көп клеткалы саңырауқұлақтарда денесі жіктерге бөлінген болып келеді. Оны басқаша септа д. а.

Көбеюi :

Саңырауқұлақтар жыныссыз және жынысты жолмен спора түзу арқылы көбейедi. Споралар сыртқы- экзоспоралар және iшкi -эндоспоралар түрiнде түзiледi.

Жынысты жолмен спора түзгенде алдымен екi клетка қосылдып зигота түзедi. Жаңа пайда болған ядро бiрнеше бөлшеккке бөлiнiп зигоспоралар түзедi. Зигоспоралар жаңа гифа түзедi.

Саңырауқұлақтардың көбеюіне қарай 3 топқа бөлінеді.

1. Вегетативті көбею-мицелий-ң бір бөлігі қолайлы жер-ге түскенде жас саңырауқұлақтар-ң өсіп шығуы.

2. Жыныссыз жолмен көбею-саңырауқұлақ-да споралар-ң көмегімен жүреді, бір клеткалылары спорангий спора көмегімен көбейсе, ал жоғары сатыдағы-р конидий-ң көмегімен көбееді. Спорангий споралар-ішкі спорасы, ал конидий-сыртқы споралар.

3. Жыныссыз-гаплоидты аналық пен аталық қосылып, ұрықтанған жас клетка п. б. Ол өз кезегінде 2, 4, 6-ке бөлініп жас саңыруқ-р дами бастайды. Саң-р сыртқы орта-ң қолайсыз жағдай-да аскоспоралар түзеді. Аск деген лат. тілінде сөмке д. м. б.

Классификациясы.

Микроскопиялық саңырауқұлақтар негізгі үлкен 2 топқа бөлінеді. 1. Oomycota 2. Eumycota.

Oomycota бөлімі өсімдіктерге ұқсас, сыртқы қабығы целлюлозадан тұрады. Бұл бөлім негізінен нашар дамыған, 1 ғана кластан тұрады, ол оомицеттер класы д. а. Ал нағыз саңырауқұлақтар Eumycota тобы, ол-ң сыртқы қабаты хитинмен қапталған. Eumycota тобы негізгі 5 класы бар.

1. Chitridiomycetes 2. Zygomycetes 3. Ascomycetes 4. basidiomycetes 5. Deuteromycetes

1. Chitridiomycetts- мицелийі нашар дамыған, жалған протопластан тұратын, жыныстық көбеюі жоқ, көбінесе қозғалаиын ооспора көмегімен жыныссыз жолмен көбейетін сулық саңырауқұлақтар. Бұлардың көп бөлігі паразиттер болып табылады.

2. Zyqomycetes- мицелийі жақсы дамыған, вегетативті, жыныссыз ж/е жынысты жолдармен көбейетін, табиғатта көп кездесетін саңырауқұлақтар. Негізгі өкілі мукор туысының саңырауқұлақтары. Бұларды өндірісте картоптан спирт алуда ж/е кейбір түрлерін ауылшаруашылық өсімдіктерінің зиянкестерін жоюға қолданады. Бұл топтың саңырауқұлақтары табиғатта кеңінен таралған, бірклеткалы споранги споралардың көмегімен көбейеді.

3. Ascomycetes- жоғары сатыдағы жақсы дамыған, вегетативті, жынысты, жыныссыз жолмен коннидийдің кқмегімен көбеетін саң-р, табиғатта кеңінен таралған. Ортаның қолайсыз жағдайда сөмке н/е қалта түзеді. Споралар-ң көмегімен көбееді. Бұлар паразитті ж/е сапрофитті болып 2-ге бөлінеді.

4. Basidiomycetes-бұл кластың өкілдері жақсы дамыған, мицелий-і көп клеткалы жіктерге бөлінген саң-р, көбеюі негізінен арнайы органдары базидийлер-ң көмегімен жүреді. Бұл-ң ішінде жоғары сатыдағы жеуге жарамды саң-р кездеседі.

5. Deuteromycetes- жоғары сатыдағы, мицелийлері бұтақталған, жер бетіндегі зең саң-р-ң жарты бөлігінен тұратын үлкен класс. Негізінен вегетативті ж/е жыныссыз жолмен көбейеді, ал жынысты көбею мүлдем кездеспейді. Сондықтан оларды жетілмеген саңырауқұлақ-р д. а. Бұларға пеницилиум, фузариум, аспергиллус туысының саң-ы жатады.

1. Аспергиллус туысы табиғатта кеңінен таралған, мицелийі қоңыр, сарыңкөбінесе қара түсті болып келеді, ол-ң конидийлері суқұйғыштан аққан суға ұқсайды. Бұл саңырауқ-ды өндірісте антибиотиктер, витамин-р және органикалық қышқ-р өндіруге қолданады. Бұл саң-р конидий-ң көмегімен көбейеді.

2. Пеницилиум туысы-ң саң-ы мицелийі бұтақталған, жақсы дамыған, конидий-ң көмегімен көбейетін, табиғатта кең таралған зең саңырауқұлақтары. Бұл туыстың пенийилиум натадиум түрінен пенициллин антибиотиктері алынады.

3. Фузариум-мицелийі бұтақталған, түсі күлгін, ақ, қызыл түсті болып келетін, паразиттері де, сапрофитттері де ауру қоздыратын, өте улы саңырауқұлақтар. Бұлар адам мен жануарда фузарио таксикоз ауруын тудырады.