30.Липидтер алмасуының соңғы өнімдері.Олардың түзілетін процестері.Бөлінуі.

68. липидтер алмасуының соңғы өнімдері, олардың түзілетін процесстері, бөлінуі.

Липидтер негізінен энергия көзі болып табылады. Липид деп, суда ерімейтін, бейполярлы ерітінділерде еритін табиғаттағы органикалық зат. Липидтердің негізгі қызметтеріне: энергетикалық (40% энергия), судонорлы (эндогенді судың көзі), электрожылуизомирлеуші, эмильгирлеуші.Липидтердің тәуліктік қажеттілігі 60-80г., олардың 20-25 г. өсімдік липидтері.Липидтердің қорытылуы негізінен ішекте жұреді. Липидтер өт қышқылының әсерінен эмульгирленеді: хол, хенодезоксихол қышқылы липидтерді қорытатын ферменттер – липазалар, фосфолипазалар, холестеролэстераза, церамидаза ұйқы безінен тұседі. Ферменттер өт қышқылымен және колипазаның кофакторымен белсендіріледі.Ыдыраған липидтердің қорытылуы жай диффузия жолымен жиреді және хол жиынының құрамында өт қышқылының көмегімен сіңіріледі.

Ішек қабырғасында майлардан май қышқылының глицерин, моноглицерин, азоттыспирт және холестериннің ресинтезі жұреді. Содан соң ресинтезделген майлар хиломикрондарға айналады, яғни тағамның ресинтезінен майлардың тасымалдаушы тұрі. Моно- , диглицериндердің, хиломикрондардың бір бөлігі ішек қабырғалары арқылы бауырға өтеді, және хиломикрондардың негізгі бөлігі лимфа ағынымен жұрекке және өкпеге барады, ол жерден қанға тұседі. Қанда хиломикрондардан гепаринмен белсендірілетін липопротеинлипазаның көмегімен ыдырайды.

ІІ деңгей

32.Протамин. Гистондар қасиеттері. АЙырмашылығы, ұқсастығы, жануар организмінде маңызы.табиғатта таралуы.

Протаминдер мен гистондар-сілтілі құрамы бар белоктардың үлкен бір тобы, өйткені олардың құрамында көп мөлшерде диамино-монокарбонды қышқылдар болады. бұл белоктардың молекул.массасы аз жане жақсы гидротталған. протаминдерге қарағанда гистондардың сілтілік құрамы аз болады. Протаминдерге сальмин,клупеин, белогын жатызуға болады. Гистондар хромосомалардың қалыптасуына қатысады жане оперон гендердің қызметін қызметін реттеушілер болвп табылад.Проламиндер мен глютелиндер өсімдік тектес белоктар, олар энзимдердің қасиеттерін көрсетеді жане өсімдік тұқымының резервті белоктарыболып табылады.Бұларға бидай клейковинасының белогы глиадин мен глютенин күріштің белогы оризеин, жүгерінің белогы зеин жатады. Глютелиндер-суда да, сұйытылған бейтарап тұзды ерітінділерде де ерімейді. Протаминдер таза суда ерімейді, бірақ әлсіз тұз ерітіндісінде 70 спиртте ериді.

Гистондар-ядрода кездесетін негіздік қасиеті бар құнсыз белоктар. молек.массасы-10-20мың Д. изоэлектрлік нүктесі 10. 30 -диаминомонокарбон қышқылы бар, сондықтан оң зарядты.Генетикалық информацияның ДНҚ-дан РНҚға беріліуін тежей алады.Сондықтан гистондар нуклеин қышқылының жұмысын реттейді.

Протаминдер-молек.массасы 6 мың Д, негіздік қасиеті бар, құнсыз белок. Құрамында 80 -диамиомонокарбон қышқ болады, сондықтан оң зарядты, суда қышқылда ериді. Протаминдер-теңіздік жануарлардың белогы, клеткалардың ядросында кездеседі.Бұлар глобулярлық белоктар.

33.Коллагендер.Эластиндер.Кератиндер.Аминқышқылдар-ң құрамының ерешелігі, қасиеттері, табиғатта таралуы. Жануарлар организміндегі маңызы.

Протеиноидтар немесе склеропротеиндер-тірек тканьдердің суда ерімейтін белогы, олар асқазан-ішек жолдарында асқорыту энзимдерінің әсеріне ұшырамайды, сондықтан адамның асына пайдаланылмайды.Бұл топқа - дәнекер тканнің коллагені жане эластині, шаштың, тырнақтың кератині жатады. Коллагенді суда көп қайнатқанда коллагеннің қасиеті өзгереді, ол суда еріп, гель түзеді. Коллагеннің бұл өзгерген түріжелатин деп аталады.

Адам организмінде склеропротеиндердің 3түрі бар: Коллаген, эластин, кератирндер.

Коллаген:285 000Д суда ерімейді,құнсыз белок. Құрамында глицин, 11 -аланин, 21 -пролин мен гидроксипролин бар. Молекуласындағы гидроксилизинге көмірсулар көбінесе глюкоза мен галактозадан түзілген дисахарид түрінде ковалентті жалғасады. Коллагендер полипептидтік тізбек-ң құрамында орналасқан жеріне, қызметіне байланысты 4 түрге бөлінеді.1ші түрі организмде көбірек кездеседі, 2полипептидті тізбек бірдей. Коллагеннің бұл түрі теріде, сүйектерде, көздің қасаң қабығында кездеседі.2ші түрі шеміршектерде, омыртқа аралық дскіде, шыны тәрізді денеде болады.3ші түрі жүрек-қан тамыр жүйесінде. 4ші түрі базальды мембранада кездеседі.

Эластин-байламдардың, сіңірлердің, ірі қан тамырлары қабырғаларының құрамында болатын құнсыз белок. Ол кез-келген бағытқа созылуға қабілетті, ал қайта жібергенде бастапқы пішіні мен қалпына келе алады. Тропоэластиннің полипептидтік тізбегінен түзілген спиральдың α-спиральдан да, коллаген спиралінен де өзгешелігі бар. Сонымен қатар эластиннің құрамында десмозин жане изодесмозин деп аталатын ерекше құрылымдар бар.Олар лизиннің 4 молекуласынан тұрады, осындай құрылым болғандықтан ғана эластин талшықтары барлық бағытта созылып, қайтадан қалпына келе алады.

34.Күрделі белоктар:фосфопротеидтер, металлопротеидтер. Құрылысы туралы түсінік, негізгі өкілдері, қасиеттері, жануарлар организмдегі маңызы.

Протеидтер белокты бөлімнен жане белок емес бөлімнен тұрады, оны простетикалық топ д.а. Ол белокты бөліммен бірге берік байланысқан. 1)Фосфопротеидтер құнды белоктар, молкула құрамына жай белок жане фосфор қышқылының қалдықтары кіреді. Фосфор қышқылы күрделі эфирлік байланыспен гидроксил тобы бар аминқышқылдарына жалғасады. Серин, треонин, тирозин, аминқышқыл-ң бір немесе бірнеше фосфор қышқ-ң қалдықтары қосылуы мүмкін. Фосфорлану жане фосфорсыздану белоктың активтілігін реттейтін ең универсальды фактор. Олар дамып келе жатқан ағза үшін энергиялық, пластикалық материалдың көзі. Ф-р ұйымайды, суда ерімейді, қышқылдық қасиет тән. Ф-ң өкілдері:сүттің казеиногені, жұмыртқа сары уызында кездесетін фосвитин, виттелин жане балық уылдырығында болатын ихтуллин жатады. 2) металлопротеидтер-күрделі белоктар, құрамына жай белок жане металл кіреді. металдар простетикалық топтың рөлін атқарады. Тыныс алу белоктары мен ферменттерін бұл топқа жатқызбайды.Металдың қатысуымен пайда болатын комплекстік байланыстың маңызы өте зор. Себебі, олар молекул-ң биол-қ қызметін атқаруына қажетті конформацияның түзілуін жане қалыптасуын қамтамасыз етеді.

Металл-ң өкілдеріне ферритиндер жатады. Олардың молекулалық массасы-400 000 Д. Құрамындағы темірдің мөлшері 20 -ке жетеді. Темір пептидтік топтағы азотпен мықты байланысқан. Организмде темірдің қорын түзеді, бауырда, көк бауырда жиналады.

35.Күрделі белоктар: липопротеидтер құрылысы туралы түсінік. негізгі өкілдері. Қанның липопротеидтері, түрдері, биол-қ маңызы.

Жай белоктан жане простетикалық топтан тұрады. Өзара әлсіз байланыспен байланысқан әр түрлі липид өкілдерінің молекуласынан тұратын комплекс. Липид-р құрылысы бойынша басқа күрделі белоктардан ерекше. Табиғатта кең таралған 2түрі бар- 1) бос липидтер-олар қанның құрамында болады.2)құрылымдық липопротеидтер-биомембрана, эндоплазмалық реьткулизм жане клеткалардың басқа органдар құрамында кездеседі.

Бос ЛП-ң құрылысы мицелла тәріздес, суда ериді, бұл комплекстің ортасында гидрофобты ядро, ал белоктар мен фосфолипидтер сыртқы гидрофильді қабатын тзеді. Гидрофобты қабатын ядроның құрамында ТАГ жане холестириннің эфирлері болады. Бос ЛП-р құрамына кіретін липидтерге байланысты тығыздығы жоғары, төмен тығыздығы жане өте төмен тығыздығы бар липопротеидтер болып бөлінеді.Липопротеидтерді липидтердің тасымалдану формасы деп қарауға болады, бұл күйде липидтер суда ериді жане қанмен оңай тасымалданады.

36.Күрделі белоктар:хромопротеидтер, құрылысы, қасиеттері, организмде маңызы.

Боялған күрделі белоктар: жай белоктар жане простетикалық топтан тұрады.Металға байланысты 3ке бөлінеді:гемопротеидтер, пигменттер,магний перфириндер. Олар құрамындағы металға сәйкес әр түске боялады. Хромопротеидтер әр түрлі қызмет атқарады: Фотосинтез процесіне қатысады, тотығу-тотықсыздану процесіне қатысады, О2 мен СО2 тасымалдауға қатысады, Сәуле мен түсті ажырату процесіне қатысады,Бүкіл организмнің тыныс алуына қатысады.

Жануар органына гемопротеидтер кездеседі, олардың өкілдері тыныс алу белоктары жане тыныс алу ферменттері болып бөлінеді. Тыныс алу белогы:Гемоглобин-қан қызыл пигменті, миоглобин-бұлшық еттің қызыл пигменті жатады.Гемоглобин молекуласы жай белок глобиннен жане 4гемнен тұрады. Глобин белогі 4мономерден тұрады. Гемоглобин молекул.массасы 70мың Д, қанда эритроцит құрамында кездеседі.Түр ерекшелігі глобин белогінінің құрамына кіретін аминқышқ-ң сапасымен анықталады. Гемдер глобинге тұрақтылық қасиет береді.

Гем-құрамында темірі бар порфиннің туындысы. Порфин бір-бірімен метин көпіршесімен байланысқан 4пиррол сақинасынан тұрады. Жануар организмінде гемоглобиннің негізгі рөлі О2 өкпеден тканьдерге тасымалдау, ал СО2 тканьдерден өкпеге жеткізу. Осылайша гемоглобин өкпе мен тканьдер арасындағы газ алмасу процесіне қатысады.

37.Гемоглобин, миоглобин, құрылысы, организмдегі маңызы, қасиеттері, хим-қ табиғаты, простет-қ тобы.

Д.Кендрью мен Перутц 1957ж гемоглобин құрылымын анықтаған. Олар полипептид тізбегінің өзара жане геммен әрекеттесетіндігін анықтаған. Сонымен қатар О2 өосып алғанда өзгеріске ұшырайтындығын анықтаған.

Эмбриондық даму кезінде 2 тізбектерінен тұрады, ол гемоглобин НБЕ деп аталад. Дамудың 6шы айында эмбр-қ гемоглобин фетальдық гемоглобинге айналады, оның ерекшелігі тізбегінің орнына 2ϒ тізбектер түзіледі. Бұл гемоглобин оттегімен парциалдық қысымы төмен болуына қарамастан жақсы байланысып, ұрықты О2 қамтамасыз етеді. Жануар организміндегі негізгі рөлі О2 өкпеден тканьдерге тасымалдау, ал көмір СО2 газын тканьдерден өкпеге жеткізу.

Миоглобин-Бір полипептидтік тізбектен тұратын жай жане белок простетикалық топ-1гемнене тұрады. Гемі гемоглобиннің геміндей, молек.массасы-17000Д Миоглобин цитоплазманың митохондрияға жақын жерінде кездеседі, ол гемоглобиннен оттегін тасымалдайды. Миоглобин гемоглобинге қарағанда оттегімен жақсы байланысады. Сондықтан суда жүретін жануар-ң бұлшық етінде миоглобин көп.

Миоглобин бұлшық еттің арнайы белогі, сондықтан қанның сары суында оның кездесуі бұлшық еттің жарақаттанғандығын көрсетеді. Миоглобинді анықтаудың диагностикалық маңызы зор. Миокард инфракті кеселінің дамуының екінші сағатында қанда көп мөлшерде миоглобин пайда болады.

38. Гидролазалар: эстеразалар мен гликозидазалар. Өкілдері.

реакция субстратының судың қатысуымен ыдырауын катализдейтін ферменттер гидролазалар деп аталады.

1 топ: эстеразалар осы топқа жататын ферменттер липидтегі күрделі эфирлі байланысқа әсер етеді. Гидролиздеу әсеріне қарай ң топшаға бөлінеді

* карбон қышқылынан түзілген күрделі эфирлі байланысты гидролиздейтін эстеразалар.

*фосфор қышқылынан түзілген күрделі эфирлі байланысты гидролиздейтін эстеразалар.

* тиол эфиріне әсер ететін тиолэстергидролазалар.

*күкірт қышқ.эфиріне әсер ететін тиолэстергидролазалар.

- карбон қышқылынан түзілген күрделі эфирлі байланысты гидролиздейтін эстеразалар

*өкілдері-липаза,ұйқы безінің липазасы,фосфолипаза,холестеролэстераза

-2 топша өкілдері

*фосфомоноэстеразалар,фосфодиэстеразалар

-Гликозидазалар өкілдері

*альфа және бетта амилазалар,глюкоамилазалар,мальтоза,лактоза