2.2 Дәріс конспектісі

1 Дәріс. Кіріспе. Ортаның инфокоммуникациялық құрылымының дамуындағы инфокоммуникациялық жүйелер мен желілердің рөлі. Негізгі терминология мен аббревиатуралар.

Ақпараттандыру бағдарламасының масштабтылығы, инфокоммуникациялық технологиялардың барлық өндіріс саласыда даму жылдамдығы және адам тіршілігінде даму әрекеті, е мiндеттi компьютерлiк жүйелердiң көмегiмен шешiлетiн, дайындалатын жүйелер не көбiнесе үлестiрiлген жүйелердің даму. Желілік хаттамалардың көптүрлілігі де қатарынан өсуде.

Жағдай өзара жұмыс iстеу жүйелер арасында әр түрлi ұйымдармен басқарылады. Қорыта келгенде, алыстатылған инфокоммуникациялық жүйе өзара iс-әрекет кезінде жаңа сұрақтар туа бастайды. Мұндай облыста маңызды тәжірибелік шешім қабылдануы тиіс. Бизнес-процес ұдерісінің күрделi мәселелер шешiмін үлестiру, компьютер бағдарламаларының бiрлескен қызмет түрлерiн ұсынумен бірге қатар қарастырылады. 

Инфокоммуникациялық желі ( бұрынша атауы «ақпараттық желі», «компьютерлік желі») – ол технологиялық жүйе, ол тек қана электр байланысы желісін емес, сонымен қатар электр байланысы желілерінің тұтынушыларының ақпаратты сақтау, өңдеу және іздеу қарастырылған.

Электр байланыс бiрiгу үдерісі және ақпараттандырудың құралдары желiнiң инфокоммуникациялық желілерін телекоммуникациялық желіге айналдыруды туғызады. Бұған қарасақ, желі бір жағынан жүйе ретінде де қарастырылады. Негзінде, жүйе деген сөз (грек тілінен аударғанда бүтін деген мағынаны береді) бірнеше бөліктерден құралған тұтас дегенді білдіреді. Егерде желі ол жүйе болса, онда кез келген желі жүйе бола бермейді. Сонымен, жүйе – ол жлпы алғанда үлкен түсінік. Инфокоммуникациялық желі тұтынушылардың қызметтерін бақылауға негізделген. Ондай жүйе ақпараттарды өңдеуге, бір жерге жинауға, издеуге жіне сақтауға негізделген. Ақпаратты тұтынушы, ақпараттық желіге қолжеткізген қолданышу кейіннен оның user – қолданушысы болады. Қолданушы ретінде жека және заңды тұлғалар қатыса алады (оларға қандай да бір фирмалар, ұйымдар, жеке меншік орындар жатады).

Инфокоммуникациялық желілердің соңғы жүйелері құрылымы жағынан: желінің қорлары мен желінің өзіне қолжеткізімді қамтамасыз ететін «терминалды» (terminalsystem), есептегіш және ақпараттық қорларды қаматамсыз ететін «жұмыстық» (server, hostsystem) және дамытатын желінің басқарылуы мен оның жеке бөлімдерін қарастыратын «әкімшілік» (managementsystem) болып бөлінеді.

Желінің қорлары ақпараттық, деректердің өңделуі мен сақталуына, бағдарламалық және коммуникациялық болып бөлінеді.

Үлестiрiлгендiгiн қасиет және орталықсыздандырылған ашықтықтың қасиетiмен басқа мағынада толықтанады: өзара әсер ететін жүйелердің функционалды сипаттамасы мен құрамы жүйенің өзара әсерлесу кезінде ауыса алады.Барлық өзара әсер етудің жұмыс iстеу жүйелері болмаған жағдайда жүйенің дамуы мен құрылуы  техникалық эволюция түрінде беріледі. Сондықтан сарапшы мен жобалаушыға ең бастысы жаңадан құрылған әдістер мен тәсілдер қажет.Қазіргі кезде инфокоммуникациялық жүйелердің өзара әсерлесу әрекеттері ғылыми зерттеу облыстарында бірнеше бағыт бойынша қарастырылады: операциялық теорияларда, жаппай қызмет көрсету теориясында, бағыттандыру алгоритмі теориясында, зерттеу кездерінде (соңғы автоматты теорияларында және көп өлшемді жүйелерде). Крифтографиялық алгоритмдердің және протоколдардың бағыты бөлек дамуда, ақпарат қорғау маңызды нәтиже қолданатын дерек жұйелері өзара іс-әрекет даму сатысында сирек қолданылады. 

Байланысжелiсiнiңтұрақсыздаңдырғышәсерлеркездеріндегі қабiлеттiлiгiорнықтылықдепаталады. Ол желінің сенімділігімен,кедергіге қалыпты қарсы тұратындығымен анықталады. Жүйенің тұрақтылығын артыру мақсатында және оның дұрыс жұмыс жасау барысында әр түрлі сыртқы әсерлердің өзара бірігуі байқалады және ол ұжымдық-экономикалық сипаттарды тудырады. Сенімділік пен экономикалық әдістерді байланыс желісінің топологиясы үдерісін қамтамасыз етеді. Бөгеттер мен қатерлерден қорғану үшін арнайы жергілікті орталар қарастырылған. Қосымша жүйелер мен қатар автоматты жүйелерді басқару да бар қарастырылған. Қандай да болсын желінің жұмыс істеу сенімділігі оның құрылымына қарай атқарылады. Келесі инфокоммуникациялық желілердің негізгі құрылымына қарай типтік мысалдарды қарастырамыз. Дамыған елдерде сондай бір тарихи мәні бар дамыған құрылымы жағынан қандай да болсын құрылғыға телефон желісін жатқызады, өйткені инфокоммуникациялық қызметтерді көрсету аясында телефондық абоненттік байланыс жолдары желі жағынан өте қуатты болып келеді. Қалааралық телефон желілері (сыйымдылығы 100 мың абонентке дейін) радиалды-тораптық топологияға жатады, оның суреті 1.1-суретте келтірілген. Радиалды-тораптық топология бірнеше тораптық аудандардан тұрады, шығыс және кіріс қоңыраулардың ағаның бөлуге негізделген.   Қазіргі телефонды желілер орталық өзекпен жетілдірілген (транспорттық желі). Оның құрылымдық суреті 1.1 және 1.2 суреттерде көрсетілген.

1.1 сурет - ҚТЖ құрылымдық сұлбасы. Радиалды торапты топология